TB. Kelime-i İshâkiyye

"Kelime-i İshâkiyye", Terzibaba'nın tasavvufî irfan mektebinde "Hakk yolu"nun seyr defteri olarak nitelendirilebilecek, derin mânalar içeren bir eseridir^s.118. Eserin temel konularından biri, Cenâb-ı Hakk'ın mutlak vücudunun tenezzül mertebeleridir. Bu mertebeler; taayyün-i evvel (Zât âlemi), taayyün-i sâni (Sıfat âlemi), ruhlar âlemi, misal âlemi (Esmâ âlemi) ve şehâdet âlemi (madde âlemi, ef'âl âlemi) olarak sıralanır. Bu mertebelerin tamamı, şerîki ve nazîri olmayan mutlak bir vücudun tenezzülünden husûle gelmiş i'tibârî mertebelerdir^s.107.

Eserde, insan-ı kâmilin bu tenezzül mertebelerindeki önemi vurgulanır. İnsan-ı kâmil, vücud-u mutlakın tenezzülâtının altıncı mertebesi olarak kabul edilir ve kendi nefsinde bütün âlemleri, yani hazarât-ı ilâhiye ve kevniyeyi cem'etmiş, ilâhî ve halkî sûretleri muhit olan kimsedir. Bu yönüyle insan-ı kâmil, nefsinde Kur'ân olan kimse olarak tanımlanır^s.108. Cenâb-ı Hakk'ın âlemlerdeki nurunu aksettirmesi ve zuhura gelmesi, insan-ı kâmilin vücûdu ile kemâle ermiştir; zira insan-ı kâmil olmasaydı bu hakikatleri anlatmak mümkün olmayacaktı^s.107.

Eser, İbrahim (a.s.)'ın rüyasında oğlu İshak (a.s.)'ı kurban etme teşebbüsü üzerinden "keşf-i mücerret" ve "keşf-i muhayyel" kavramlarını da açıklar. İbrahim (a.s.)'ın rüyayı keşf-i mücerret nevinden addedip zahiri üzerine alması ve İshak'ı kurban etmeye teşebbüs etmesi, bu kavramların somut bir örneği olarak sunulur^{s.9, s.12}. Ayrıca, eserde Kelime-i Tevhîd'in değişik yönleri, Rahmân Sûresi ve Rahmâniyyet, vahiy ve Cebrâil, İslâm, îmân, ihsân ve ikân gibi temel tasavvufî konular da ele alınır. Özellikle Cibrîl hadîsi, ihsân kavramının menşei olarak zikredilir^{s.118-119, K1-590}. Eser, sâlikin seyr-i sülûkuna ve gayretine bağlı olarak ilâhî ma'rifetleri tahsil etme ve çok sûretlerde tek vechi müşâhede etme imkânını da vurgular^s.82.

Kaynaklar: TB. Kelime-i İshâkiyye — s. 1, 9, 12, 82, 107, 108, 118, 119, 590

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatının günümüzdeki önemli mürşidlerinden biridir ve tasavvufî irfanı modern döneme taşıyan müstesna bir şahsiyet olarak tanımlanır^vikipedi. Kendisi "İz-Terzi Baba" unvanıyla da anılmaktadır^s.1. Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufu geniş kitlelere ulaştırmayı hedeflemiştir^vikipedi.

Necdet Ardıç'ın eserleri, "İrfan Sofrası Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" başlığı altında yayımlanmaktadır^s.1. Bu seride yer alan önemli çalışmaları arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu)^s.119, Fusûsu'l-Hikem şerhi^vikipedi, Necdet Divanı^s.118, Hacc Divanı^s.118 ve Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi'de Bazı Hakikatler gibi eserler bulunmaktadır^s.118. Ayrıca, Lübb'ül Lübb Özün Özü adlı Osmanlıca bir eseri de çevirmiştir^s.118.

Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler de bulunmaktadır. Abdürrezzak Tek, Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini kaleme alırken; Terzi Oğlu Cem Cemâlî ise Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerinin yazarıdır^vikipedi. Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşüncesinin ve irfan geleneğinin geniş bir çevre tarafından benimsendiğini ve devam ettirildiğini göstermektedir.

Kaynaklar: Vikipedi: Necdet Ardıç, Abdürrezzak Tek; Wiki: Terzi Oğlu Cem Cemâlî · TB. Kelime-i İshâkiyye — s. 1, 118, 119

"Kelime-i İshâkiyye", tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan Necdet Ardıç'ın eserlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - WIKI). Bu eser, hayatın gerçek anlamını kavramak ve hakikati idrak etmek isteyenler için kaleme alınmıştır; zira yazar, bu tür metinleri okuyup inceleyemeyenlerin büyük bir kayıp içinde kalacağını belirtir^s.9. Eser, özellikle "ilm-i Hakk, gönlü Hakk, her şeyi Hakk olan kimseler"in derin düşüncelerini ve ilâhî sırları anlamalarına yardımcı olmayı amaçlar^s.25.

Kitap, Kur'an'ın ve İslâmî hakikatlerin bâtınî yönlerini anlamak isteyenlere yöneliktir. Yazar, velâyet neticesiyle Hz. Resulullah'tan Hz. Ali evlatlarına ve oradan da ümmete yayılan velâyet sırrı sayesinde bu bâtınî anlamların anlaşıldığını ifade eder^s.32. Bu bağlamda, eserin hedef kitlesi, zâhirî bilgiden öteye geçerek ilâhî isimlerin tecellîlerini kendi varlığında müşâhede edebilenlerdir. Nitekim, "Emânet Âyeti"nin tasavvufî yorumunda belirtildiği gibi, insan Hak'ın bütün isimlerini taşıyacak câmî bir mahaldir^K1.

Eser, kalbinde "cemî'-i taayyünâtta zuhuru i'tibâriyle, kendi vücûdu ile tüm mahlûkâtı cami' olan Hakk'ı sığdıran" kimselere hitap eder^s.95. Bu, tasavvuftaki fenâ fillâh hâlini yaşayan ve Hak ile özel bir ilişki kuran velîlerin konuşma biçimini yansıtan "Risâle-i Gavsiyye" gibi "sırrî metinler"le benzerlik gösterir^K1. Dolayısıyla, bu eser, tasavvufî derinliğe ulaşmış veya bu yolda ilerlemek isteyen, kalbi mühürlü ve gözleri perdeli olmayan^s.56 idrak sahibi kimseler için yazılmıştır.

Kaynaklar: TB. Kelime-i İshâkiyye — s. 9, 25, 32, 56, 95 · K1, s. 12, 405

Nefsine ârif olmak, tasavvufta sülûkun ana hedeflerinden biridir. Nefs, insanın dünyevî ve hayvânî temayüllerinin merkezi olup, kötülüğü emredicidir^K1. Bu nedenle nefsin terbiye edilmesi, yani tezkiye edilmesi, her iki yolda da (İshak ve İsmail yolları) gereklidir^s.76. Nefsin yedi mertebesi vardır: Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Mardiyye ve Sâfiye/Kâmile^K1. Bu mertebeler Kur'ân âyetlerinden istinbât edilmiştir; örneğin Nefs-i Levvâme'ye Kur'ân'da kasem edilmiştir^s.28.

Nefsine ârif olan kişi, nefsini kurban etme, yani nefs terbiyesi sürecinden geçer^s.76. Bu süreçte sâlik, nefs-i emmârenin şehvet, gazab, kibir gibi hâllerinden arınır ve nefs-i levvâmede kendini levmederek tevbe ve mücâhede ile ilerler^K2. Ârif, âlimden farklı olarak sadece bilgi sahibi değil, aynı zamanda bu bilgiyi müşâhede ile yaşamış, mârifet sahibi kimsedir^K1. Mârifet-i nefs makâmında olan ârifin kalbine Hakk'ın tecellîsi cüz'îdir ve bu kalbe ancak o tecellî ile ma'rûf olan Hak sığar^s.92.

Kâmil ârif, "cem'" mertebesinde Hak'tan mütemeyyiz değildir, yani Hakk'tan ayrı olmadığını idrâk eder^s.110. Bu idrâk, zevkan ve kalben gerçekleşir; fiilen kendi nefsinde birey olarak bulması mümkün değildir^s.108. Nefsine ârif olan kişi, kendi nefsinde Kur'ân olan kimsedir ve bu hakikati zevkan bilir^{s.108, 107}. Bu âriflik, Hakk'ın kalbe Hak ile bâtılı tefrik edecek bir nur ilka etmesiyle de desteklenir^s.108.

Kaynaklar: K1, s. 110, 126 · TB. Kelime-i İshâkiyye — s. 76, 92, 107, 108, 110 · Kıyâme 75/2; TB. Kelime-i İshâkiyye — s. 28 · K2

Kelime-i Tevhîd, tasavvufta bütün zikirlerin anası olarak kabul edilir ve sâlikin sülûkunun iki ana adımını ifade eder^K1. Bu adımlar, önce mâsivâdan (Hak'tan başkalarından) kalbi temizleme ve sonra Hak'la kalbi doldurmadır^K1. Kelime-i Tevhîd'in bu yapısı, bir yandan Hak'tan gayrı her şeyi reddetmeyi (nefiy), diğer yandan ise yalnızca Hak'kı tasdik etmeyi (isbat) içerir^K1. Bu bağlamda, 'tevhid' kavramı, Allah'ın birliğini ve tekliğini kabul etme, O'ndan başka hiçbir varlığa ilahlık atfetmeme anlamını taşır. Kaynaklarda 'tenzih' kavramına doğrudan bir açıklama getirilmemekle birlikte, Kelime-i Tevhîd'in 'nefiy' kısmı, yani 'lâ ilâhe' ifadesi, Allah'a yakışmayan her türlü noksan sıfatı ve O'nun dışındaki varlıkların ilahlık iddialarını reddetme anlamında bir tenzih işlevi görür. Bu, Allah'ı her türlü eksiklikten ve yaratılmışlara benzemekten uzak tutma, yani O'nu tenzih etme anlayışının bir yansımasıdır. Kelime-i Tevhîd'in yedi katmanı arasında zikredilen 'tevhîd-i lisânî' (sadece dilden söylemek) ve 'tevhîd-i akâidî' (kalben de inanmak) gibi mertebeler, bu birliğin farklı idrak seviyelerini gösterir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 27

Necdet Ardıç'ın eserleri, manevi yolculukta sâlikin tasavvufî hakikatleri anlamasına ve yaşamasına önemli katkılar sağlar. Eserlerde yer alan "İbretlik Hikayeler", sâlikin kendi nefsini muhâsebeye çekmesi için bir araç görevi görür (İbretlik Hikayeler). Bu hikayeler aracılığıyla sâlik, Haşr 18'deki "her nefs yarın için ne hazırladığına baksın" emrinin yaşanması olan ahlâkî mîzânı idrâk eder^K1. Hikayeler, aynı zamanda kâinatın bizzat bir denge üzerinde kurulu olduğunu ifade eden vücudî mîzânı ve Hak'ın "el-Adl" isminin tecellîsi olan mârifet mîzânını da sâlike düşündürür^K1.

Eserler, peygamberlerin nübüvvet iddiâsını ispatlayan ve âdetin dışında gerçekleşen olağanüstü hâller olan mu'cize kavramını da ele alır^K1. Bu bağlamda, Hz. Mûsâ'nın asâsı veya Hz. Îsâ'nın ölü diriltmesi gibi örnekler, Hak'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun bir adı olarak sunulur^K1. Bu tür anlatılar, sâlikin peygamberlerin zâtî mu'cizelerini ve Kur'ân-ı Kerîm'in dâimî mu'cize oluşunu daha iyi kavramasına yardımcı olur^K1.

Manevi yolculukta ilerleyen sâlik için mükâşefe, yani "perde açılması, gizliliğin kalkması" da eserlerin katkı sağladığı bir alandır^K1. Mücâhedenin bir meyvesi olarak ortaya çıkan mükâşefe, sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâkleri ifade eder^K1. Bu idrâklar, sûretlerin müşâhede edildiği sûrî mükâşefe, mânâların idrâk edildiği mânevî mükâşefe veya Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellî ettiği zâtî mükâşefe şeklinde tezâhür edebilir^K1. Eserler, sâlikin bu tür manevi görünümleri veya rüyaları, yani zuhuratı (Zuhurat) anlamasına ve yorumlamasına da rehberlik eder. Ayrıca, Hz. Peygamber'e salât ve selam getirme, yani salavat (Salavat) yoluyla manevi bağlantı kurmanın önemi vurgulanarak sâlikin ruhsal gelişimi desteklenir.

Kaynaklar: K1, s. 14, 50, 101

Muhyiddîn İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i, tasavvuf metafiziğinin zirve noktası olarak kabul edilir ve bu nedenle eserde büyük bir ehemmiyetle ele alınır. Eserin adı olan "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri", her bir peygamberin temsil ettiği özel bir hikmeti barındırmasından gelir^K1. İbn Arabî'nin bu eseri, sıradan bir kitap olmaktan öte, Hz. Peygamber'in rüyâ yoluyla kendisine yazdırdığı, ilâhî bir ilhamın tezahürü olarak görülür^K1. Bu durum, esere atfedilen kutsiyeti ve mânevî derinliği artırır.

Fusûsu'l-Hikem'in yapısı, 27 Fass'tan oluşur ve her Fass, Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî), Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye) gibi belirli bir peygamberin hikmetini işler^K1. Bu sistematik yapı, tasavvufî hakikatlerin katmanlı bir şekilde idrâk edilmesine imkân tanır. Eserde, özellikle Terzibaba Necdet Ardıç gibi irfan ehlinin sohbetlerinde ve yazılarında, Fusûsu'l-Hikem'den yapılan nakillerle tasavvufî ilimlerin temellendirildiği görülür^s.119. Ahmed Avni Konuk'un Fusûsu'l-Hikem şerhi, Mustafa Tahralı'nın gayretleriyle gün yüzüne çıkarılmış ve bu da eserin anlaşılmasına yönelik modern dönemdeki katkıların önemini gösterir^{s.1; Mustafa Tahralı}. Bu bağlamda, Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf yolundaki sâliklerin mânevî seyrinde bir rehber ve Hakikat'e ulaşmada bir anahtar olarak kabul edilir.

Kaynaklar: K1, s. 26 · TB. Kelime-i İshâkiyye — s. 1, 119