TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye

Terzibaba'nın "Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye" eseri, adından da anlaşılacağı üzere, İsmâil (a.s.) ve Ya'kûb (a.s.) peygamberlerin isimlerinde gizli olan hikmetleri açıklama gayesi güder. Eserin temel amacı, bu iki peygamberin isimleri üzerinden tasavvufî hakikatleri ve mânevî mertebeleri idrak etmektir.

İlk olarak, eserin başında "Kelime-i İsmâiliyye'de Mündemiç 'Hikmet-i Âliyye'nin Beyanında Olan Fas" başlığı altında, İsmâil (a.s.)'ın ism-i Âlî'ye mazhar kılınmasıyla yüce hikmetin açıklandığı belirtilir¹. Bu kısım, her mevcudun uluhiyet mertebesinden aldığı hissenin, kendisinin Rabb-ı hassı olan bir isimle ilgili olduğunu vurgular¹.

Ardından, "Kelime-i Ya'kûbiyye'de Mündemiç Olan 'Hikmet-i Ruhiyye' Beyanıdır" başlığı altında, Ya'kûb (a.s.)'ın isminde yer alan "Hikmet-i Ruhiyye" ele alınır¹. Bu hikmetin Ya'kûb (a.s.)'a tahsis edilmesinin iki veçhesi olduğu ifade edilir. Birincisi, Ya'kûb (a.s.)'ın oğullarına vasiyetini bildiren Bakara Sûresi 132. ayetine nazaran "ruhiyye" kelimesinin manasıdır¹. İkinci veche ise Ya'kûb (a.s.)'ın lisanından beyan olunan Yusuf Sûresi 87. ayetine işaret eder¹. Eser, "Kelime-i Ya'kûbiyye"nin "ruhiyye" ile manalandırıldığını ve ruh ile din arasında bir uyum bulunduğunu, bu Fass'ın esasını din ve ahkâmına dair hakikatlerin teşkil ettiğini açıklar¹. İnsanın varlığının din ile ruhun birlikte münasebeti olduğuna göre, dinin ruh mesabesinde bulunduğu ve emirleri ve yasakları dolayısıyla "Hikmet-i Ruhiyye" ile tavsif edildiği belirtilir¹.

Eser, ilâhî ilimlerle ve nefha-i ilâhî ile kişinin üzerindeki "elbiselerden soyunma" ve "renksizlik hürriyetine kavuşma" gibi tasavvufî süreçleri de işler¹. Bu, sâlikin mânevî ilerlemesini ve Hakikat-i İlâhiyye'ye ulaşma yolculuğunu ifade eder¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 6, 9, 10, 66, 86, 87, 88, 191

Kelime-i İsmâîliyye, "Hikmet-i Âliye" olarak da anılır ve Hz. İsmail'in "Âli" isminin mazharı kılınmasıyla ilişkilendirilir¹. Bu hikmet, besmelenin tasavvufî derinliğiyle de bağlantılıdır; zira besmele, "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla" anlamına gelir ve kâinatın açılış kelimesi olarak kabul edilir². Besmeledeki "Allah" ismi, bütün esmâyı toplayan ulûhiyyet ismidir ve bu isimlerin tecellîleri, Kelime-i İsmâîliyye'nin temelini oluşturur. Her bir mevcut, âlemlerin Rabbi olan Allah'ın bir mazharıdır ve bu mazhariyet, her varlığın rububiyet-i mutlakadan mazhar olduğu ism-i hassın rububiyet-i hassası haysiyetiyledir¹. Örneğin, bir kitap "Alim" isminin eseri, bir arif "İlim" isminin eseri, bir hayvan ise "Hay" isminin eseridir¹. Bu bağlamda, Kelime-i İsmâîliyye, ilâhî isimlerin varlıklar üzerindeki tecellîlerini ve bu tecellîlerin varlıkların kemalâtını nasıl ispat ettiğini vurgular. Nasıl ki Cenâb-ı Hakk esmâ-i ilâhiyyeyi fiilleriyle zuhura çıkardığında "İlah" ismini aldıysa, insan da yaptığı fiillerle "said" ismiyle isimlendirilir¹. Bu durum, Allah'ın fiillerinin esmâ-i ilâhiyyeyi ispat etmesi gibi, insanın fiillerinin de kendi saadetini ispat etmesiyle benzerlik gösterir¹. Kelime-i İsmâîliyye, aynı zamanda, her insanın Rabb-ı hassı olan ism-i ilâhînin hazinesinde gizli olan hallerin ve eserlerin mutlaka zuhura geleceği hakikatini de içerir¹. Bu, ilâhî isimlerin batında latif iken, Allah'ın fiilleriyle zahire çıkmasıyla açıklanır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 7, 9, 97, 100, 148
3. 2.K1, s. 223

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinen ve Uşşâkî tarikatına mensup bir mürşiddir¹. Kendisi, tasavvufî irfanı çağdaş döneme taşıyan ve geniş kitlelere ulaştıran bir şahsiyet olarak tanınır. Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufun anlaşılmasına ve yaşanmasına katkıda bulunmuştur¹.

Terzibaba Necdet Ardıç'ın önemli çalışmaları arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi bulunmaktadır¹. Ayrıca, Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye gibi eserleri de mevcuttur². Bu eserlerde, "Hikmet-i Âliye"nin, yani yüce hikmetin, İsmail (a.s.)'a istinat ettirilmesi gibi tasavvufî konulara değinilmiştir; zira Hak Teala'nın İsmail (a.s.)'ı ism-i Âli'ye mazhar kıldığı belirtilir².

Necdet Ardıç'ın eser külliyatı oldukça geniştir. Bu külliyat içinde Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri gibi çalışmalar yer almaktadır². Ayrıca, Lübb’ül Lübb Özün Özü (Osmanlıca’dan çeviri) ve Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı hakikatler gibi farklı konularda da eserler kaleme almıştır². Divanlar serisi içinde kendi adını taşıyan divanlar ve ilahî derlemeleri de bulunmaktadır².

Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler de bulunmaktadır. Örneğin, Abdürrezzak Tek, Terzibaba Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmıştır³. Benzer şekilde, Terzi Oğlu Cem Cemâlî de Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerinin yazarıdır ve Terzibaba ekolünden gelmektedir⁴. Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşüncesinin ve irfan geleneğinin devamlılığını sağlamadaki rolünü göstermektedir.

1. Kaynaklar
2. 1.Vikipedi: Necdet Ardıç (Terzibaba)
3. 2.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 1, 7, 191, 192, 196
4. 3.Vikipedi: Abdürrezzak Tek
5. 4.Vikipedi: Terzi Oğlu Cem Cemâlî

Tasavvufî sülûkun temelini oluşturan bu mertebeler, sâlikin Hakikat'e ulaşma yolculuğundaki idrâk değişimlerini gösterir. İlk olarak sâlik, fark makâmındadır; bu hâlde her şeyi ayrı ayrı, kesret olarak algılar: "şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret"¹. Bu, başlangıç hâli olup, halkın halk, Hakk'ın Hak olarak görüldüğü bir makâmdır³. Ancak bu fark hâlinde kalmak, tasavvufî açıdan "şirk" olarak nitelendirilir³. Sâlik, sülûkunda ilerledikçe cem makâmına ulaşır. Cem, "toplama, bir araya getirme" anlamına gelir ve bu makâmda sâlik, bütün esmâî tecellîlerin tek bir merkezde toplandığını, kesretin ardındaki vahdeti müşâhede eder¹. Bu mertebede "her şey aslında Hak'ın tecellîsi" olduğu idrâk edilir ve "lâ fâile illâllâh" hakikati yaşanır; eşyâ saydamlaşır, ardındaki Hak'ın tecellîsi parlar¹. Cem makâmında, halkın vücudu olmaksızın her şeyin Hak olduğu idrâk edilir³. Ancak cem makâmında kalmak ve cemden sonra farka gelmemek "zındıklık" olarak kabul edilir³. Sülûkun kemâl noktası ise cem'-i fark veya fark fî'l-cem' makâmıdır. Bu makâmda sâlik, vahdeti kesretle birlikte görür; Hak'kı hem bir hem de çok olarak idrâk eder¹. Bu, halkı Hak'ta, Hak'kı halkta birlikte görerek birine birini perde etmeden yaşamayı gerektiren, hayatın en kemalli yaşamıdır³. Arif, vahdet-i hakikiye-i vücudiyeyi bildiğinde, maiyyet hükmüyle halkın bir vecihten Hak, Hakk'ın bir vecihten halk olduğunu ve makâm-ı farkta halkın halk, Hakk'ın Hak olduğunu, makâm-ı cem-i mutlakta da halkın vücudu olmaksızın her şeyin Hak olduğunu idrâk eder³. Bu üç kademeyi birlikte yaşamak, sâlikin kemâlâtını gösterir³.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 136
3. 2.K1-136, TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye, s. 71
4. 3.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 71, 72, 75, 79

Nefs-i mutmainne, tasavvufî sülûkun orta basamağı ve önemli bir dönüm noktasıdır¹. Mülhime nefs mertebesinden sonra gelir ve levvâme nefs ile arasındaki fark belirgindir¹. Mülhime nefs, kalbinden ilham alarak iyiyi ve kötüyü ayırt eden bir yapıya sahipken¹, mutmainne nefs, bu ilhamlarla kalbi sâkinleşmiş ve Hak ile huzura ermiş bir hâldedir; artık kararsızlık ve sıkıntı yaşamaz¹. Bu mertebede sâlik, dünyevî olaylar karşısında panik yapmaz, sâkinliğini korur ve ibadetlerden lezzet alır¹.

Fecr Suresi'nin 27-30. ayetleri, nefs-i mutmainne için temel bir mesned teşkil eder¹. Bu ayetlerdeki "Yâ eyyetühe'n-nefsu'l-mutmainneh" hitabı, sâlikin nefsine Hak'tan gelen bir çağrıdır¹. "İrci'î ilâ rabbike" ifadesi, nefsin Rabbine dönmesi emrini içerir ki bu, nefsin aslına rücû etmesidir¹. "Râdıyeten merdıyyeh" ise, nefsin hem Hak'tan râzı olması hem de Hak tarafından râzı kılınması hâlini ifade eder¹. Bu mertebede nefs, kendi Rabb-ı hassına rücû etmekle emrolunur; yani Hak, nefs-i mutmainneye "Rabbına dön" der, "Bana dön" demez, bu da bir üst mertebeye işaret eder². Bu idrak, sâlikin kendi nefsine dahil olması ve nefsini bilerek Rabbini tanıması anlamına gelir². Nefs-i mutmainnenin kemalinde olanlar için "Hakkal yakıyn" hâli söz konusudur². Bu mertebede sâlik, Hak'tan gelen ilhamlarla hareket eder ve fiilleri zahiren çirkin görünse bile, Hak'ın fiili hükmünde olduğundan makbuldür².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 272, 530
3. 2.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 36, 37, 40, 49

Bu eser, tasavvufî irfan geleneğini takip eden ve Hakk'ın varlıkta tecellisini anlamaya çalışan kişiler için yazılmıştır. Kitabın hitap ettiği kesim, "iki marifet sahibi olan arif" olarak tanımlanır¹. Bu arifler, birinci marifet cihetinden kendi vehimlerini bilip, Hakk'ın eserlerini ve müessirini tanıyarak kul olduklarını idrak ederler. İkinci marifet cihetinden ise Hakk'ın kendileri aracılığıyla tecelli ettiğini, dolayısıyla Rab olduklarını anlarlar¹. Eser, bu idrak seviyesine ulaşmak isteyen sâliklere yol gösterir. Ayrıca, kendi hakikatini, ayân-ı sâbitesini ve hakikatinde var olan "Ben" yani Hakk'ın "Ben"ini bulup müşahede etmek isteyenler için de bir kılavuzdur¹. Eserde vurgulandığı üzere, her bir fiil-i ihtiyari failin nefsinde bir eser vücuda getirir ve Hakk'ın emirlerine itaat eden kulun kemale ereceği belirtilir¹. Bu durum, kendi fiillerinin sonuçlarını ve Hakk ile olan ilişkisini derinlemesine anlamak isteyenler için önemli bir bakış açısı sunar. Sonuç olarak, eser, Zat-ı sırfın kendinde mevcut olan sıfat ve isimlerinin ahkam ve eserlerini müşahede etmek isteyen, varlığın sırrını çözmeye çalışan ve ilahi ilmin derinliklerine vakıf olmak isteyen kişilere yöneliktir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 43, 51, 100, 121

Eserin "şerhin şerhi" olarak nitelendirilmesinin temel sebebi, Terzibaba Necdet Ardıç'ın (Kavram Sayfaları, Necdet Ardıç) kendi tasavvufî izahlarını ve yorumlarını, Avni Konuk'un daha önce yapmış olduğu bir şerh üzerine inşa etmesidir. Bu durum, eserin başında açıkça belirtilir: "Avni Konuk Beyin şerhinin geçtiği yerleri 'italik-eğik' yazı ile diğer Terzi Baba şerh ve izahları ise normal yazı ile belirtilecektir ki metin ve şerh izahlardan ayrılmış olsun"¹. Bu ifade, eserin iki farklı şerh katmanını barındırdığını gösterir. Birincisi, Avni Konuk'un şerhi; ikincisi ise Terzibaba'nın bu şerh üzerine eklediği kendi izahlarıdır.

Ancak, eserin ilerleyen sayfalarında bu ayrımın her zaman net bir şekilde yapılamadığı da ifade edilir: "Gelecek sayfalarda metin, şerh ve izahlar birbiri içine çok geçmiş olduğundan bunların hepsini ayırmak pek mümkün olamayacağından bazen metin ve şerh ile izahlar birine tabii olarak karışabileceğinden onları kendimiz namına sahiplenmekten Hakk’a sığınırız"¹. Bu durum, eserin sadece bir metnin açıklanması değil, aynı zamanda bir şerhin de yorumlanması ve derinleştirilmesi anlamına geldiğini vurgular. Dolayısıyla, Terzibaba'nın eseri, orijinal metnin ötesinde, bir şerhin üzerine eklenen yeni bir şerh katmanı ile zenginleşmiş, çok katmanlı bir yorumlama faaliyeti olarak ortaya çıkar. Bu yapı, tasavvufî metinlerdeki derinlik ve anlam katmanlarının nasıl genişleyebileceğine dair bir örnek teşkil eder.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — s. 6