TB. Kelime-i Mûseviyye

Kelime-i Mûseviyye, Hz. Mûsâ'nın (a.s.) nefs-i küllîsine ve onunla ilişkili olan cüz'î ruhlara odaklanır. Hz. Mûsâ'nın nefs-i küllîsi, cesed-i şerîfinden mukaddem mükevven olup, ümmetinin nüfûs-i cüz'iyyesi ise sonradan oluşmuştur^s.11. Bu durum, Hz. Mûsâ'nın ruhunun, kendisinden sonra gelen ve henüz müteayyin olmamış ruhları bilkuvve kendinde barındırdığını gösterir^s.8.

Kelime-i Mûseviyye'nin temelinde, Hz. Mûsâ'nın "ayn-ı sâbitesi"nin, yani ilm-i ilâhîdeki ezelî hakikatinin yansımaları bulunur. Bu ayn-ı sâbite, onun kelime-i vücûdunda mündemiç olan hikmet-i ulviyyenin kaynağıdır^s.8. Bu hikmet, Hz. Mûsâ'nın "Korkma, muhakkak sen a'lâsın!" (Tâhâ, 20/68) hitabına mazhar olmasını da açıklar^s.1.

Hz. Mûsâ'nın nâsûtu (beşerî sûreti) ve sandığa ilkâsı, ruhunun cismine ta'likini; sandığın denize atılması ise cisminin ilim denizine dalmasını sembolize eder^s.15. Bu, insanın nefs-i nâtıkasına ilim veren kuvvetlerin, cismin varlığı sayesinde ortaya çıktığını gösterir^s.15.

Kelime-i Mûseviyye, aynı zamanda, her peygamberin ümmetinin, o peygamberin nefs-i küllîsine nispetle birer cüz'î ruh olduğunu ve bu cüz'î ruhların, küllî ruhta tasarruf edebildiğini ifade eder^s.9. Bu, Mûsâ'nın davetinde Firavun ile mücadelesinde ona yardımcı olan Benî İsrâîl çocuklarının ruhlarının, Mûsevî ruh-ı küllîsinde mutasarrıf olmalarıyla örneklendirilir^s.9. Bu, "Ervâh cünûd-i mücennededir" hadisiyle de desteklenir^s.8.

Sonuç olarak, Kelime-i Mûseviyye, Hz. Mûsâ'nın ilâhî ilimdeki özel konumunu, onun kelime-i vücûdunda tecellî eden ulvî hikmeti ve bu hikmetin hem kendi hayatındaki hem de ümmetindeki tezahürlerini tasavvufî bir bakış açısıyla ele alır.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Mûseviyye — s. 1, 8, 9, 11, 15

Ulvî hikmet, tasavvufî anlamda hikmetin dördüncü kademesi olan zâtî hikmetle ilişkilidir; sâlikin Hakk'ın "el-Hakîm" ismine ayna olma mertebesini ifade eder^K1. Hz. Mûsâ'nın kelime-i vücûdunda mündemiç olan bu hikmet, onun ilâhî ilimdeki "ayn-ı sâbite-i mevhûmesinden" (sabit ve vehmedilen özünden) kaynaklanır^s.8. Bu "ayn-ı sâbite", Hakk'ın esmâ ve sıfatlarının sûretleri olan a'yân-ı sâbiteye kendi vücûd-ı latîfini teksîf edip birer vücûd-ı hâricî libâsı giydirmesiyle ulvî ve süflî âlemlerin sûretlerinin zâhir olduğu bir mertebedir^s.94. Hz. Mûsâ'ya tahsis edilen bu ulvî hikmet, onun resûllerin çoğu üzerine rüchânını ve ulüvv-i mertebesini gösterir; zira o, melek vasıtası olmaksızın Allah Teâlâ ile doğrudan tekellüm etmiştir^s.1. Bu durum, Hz. Mûsâ'nın matlubunda tecellî eden ilâhî kelâmın hikmetini de açıklar; zira Allah, Mûsâ'nın hâcetine uygun bir sûrette tecellî etmiştir^s.134. Ulvî hikmet, Hz. Mûsâ'nın hayatındaki olayların, örneğin Hızır (a.s.) ile ayrılmasının veya Firavun karşısındaki tutumunun ardındaki ilâhî sırrı ve gayeyi de açıklar^{s.6, 79, 80}. Hatta küfür dahi Hakk'a nisbetle bir hikmettir, ancak insana nisbetle bir âfettir^s.115. Bu, her şeyin ilâhî bir nizam ve gaye üzere yaratıldığına işaret eden akâidî hikmetin bir tezahürüdür^K1.

Kaynaklar: K1, s. 197 · TB. Kelime-i Mûseviyye — s. 1, 6, 8, 79, 80, 94, 115, 134

Hz. Mûsâ'nın üstünlüğü, öncelikle "Kelîmullâh" lakabıyla ifade edilen özel makâmından kaynaklanır. Bu lakap, Allah'ın kendisiyle doğrudan konuştuğu anlamına gelir ve Nisâ 164'teki "ve kellemallâhu mûsâ teklîmâ" ayetine dayanır^K1. Tasavvufta bu, sâlikin Hak ile vasıtasız hitâbet ilişkisinin remzi olarak görülür ve nübüvvetin bir veçhesi, vahy-i mübâşirin özel bir hâli olarak kabul edilir^K1. Peygamberlere verilen üç temel makâm arasında (Hullet, Mahbûbiyyet, Kelâm), Hz. Mûsâ'nın "Kelâm" makâmı, Allah'ın zâtî ve ezelî kelâmının peygamberin kalbine doğrudan mânâ indirmesi şeklinde tezahür eder^K1.

İkinci olarak, Hz. Mûsâ'nın nefs-i küllî-i âlîsi, cesed-i şerîfinden önce yaratılmıştır; bu da onun kendi ümmetinin efrâdından Hakk'a daha yakın olduğunu gösterir^s.11. Bu durum, onun nübüvvetinin ve ümmeti üzerindeki tesirinin özel bir veçhesini teşkil eder. Her peygamberin şerîatı, ümmetinin isti'dâd-ı ezelîsine bağlıdır ve Hz. Mûsâ'nın şerîatı da ümmetinin isti'dâdına uygun olarak verilmiştir^s.45. Bu, peygamberlerin şerîatları arasındaki farklılıkların, ümmetlerin isti'dâd farklılıklarından kaynaklandığını gösterir^s.45. Hz. Mûsâ'nın ümmeti, onun şerîatını kabul etme isti'dâdına sahiptir ve başka bir peygamberin şerîatıyla amel edemez^{s.45, 46}. Bu durum, her peygamberin kendi ümmeti için özel bir konuma sahip olduğunu, ancak Hz. Mûsâ'nın "Kelîmullâh" makâmı ile bu konumun daha da belirginleştiğini vurgular.

Kaynaklar: K1, s. 62 · TB. Kelime-i Mûseviyye — s. 11, 45, 46

Firavun'un bebekleri öldürmesi, tasavvufî irfanda zâhirî bir kıssanın bâtınî bir yorumudur. Bu olay, sâlikin kendi nefsinde Firavunlaşan, yani benlik ve kibirle Hakk'ın tecellîsine karşı çıkan yönlerini temsil eder. Bebekler ise, nefsin kötü sıfatları, mâsivâya olan bağlılıklar ve Hakk'ın birliğine aykırı düşen her türlü düşünce ve eylemlerdir. Bu bağlamda, Firavun'un bebekleri öldürmesi, sâlikin kendi içindeki bu olumsuz unsurları yok etme çabasını simgeler.

Tasavvuf yolunda ilerleyen bir sâlik için bu, kendi vücud iddiâsından soyunma, yani fenâ fillâh makamına ulaşma sürecinin bir parçasıdır^K1. Fenâ fillâh, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi, "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) ve "lâ mevsûfe illâllâh" (Hak'tan başka sıfat sahibi yoktur) hâllerini idrâk etmesidir. Bu idrâk, nefsin benlik iddialarını, yani "bebeklerini" öldürmekle mümkündür.

Ayrıca bu durum, kurban kavramıyla da ilişkilendirilebilir. Kurban, lugatte "yaklaştıran, takarrüb vâsıtası" demektir ve tasavvufta sâlikin Hak'a yaklaşmasının simgesidir^K1. Asıl kurban, hayvan kesmekten ziyade, takvâ ile kalbin teslim edilmesi ve sâlikin kendi nefsini Hak'a kurban etmesidir. Firavun'un bebekleri öldürmesi, sâlikin kendi nefsânî arzularını ve Hakk'ın hilâfetine^K1 engel olan her şeyi feda etmesi gerektiğinin bir remzidir. Bu, nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması ve Hakk'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması anlamına gelir^K1. Bu yorum, Necdet Ardıç (Terzibaba) gibi mürşidlerin irfan geleneğinde vurgulanan nefsin tezkiye edilmesi ve Hakk'ın birliğine ulaşma gayesiyle örtüşmektedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki).

Kaynaklar: K1, s. 1, 13, 90

Tasavvufta rûh, insanın aslî ruhânî yapısı ve ilâhî kaynaklı bir varlık olarak kabul edilir^K1. Rûh-ı küllî ve rûh-ı cüz'î kavramları, bu ruhânî yapının mertebelerini ve ilişkilerini açıklar. Rûh-ı küllî, "küllü'l-küll" olan Rûh-ı Muhammedî'den cevher-i nûrânî olarak âlem-i ervahta zuhur eden, peygamberlere ve evliyaya ait küllî ruhlardır^{s.2, 4}. Bu küllî ruhlar, kendilerine tabi olan cüz'î ruhların imamı konumundadır^s.4. Örneğin, her peygamberin ümmeti ve etbaı, o peygamberin nefs-i küllîsine nispetle bu küllî ruhun bir parçası gibidir^s.9. Âdem'in âlemin ruhu olması ve âlî ile sâfil olan eşyayı kendine teshir etmesi de bu küllî ruhun kapsayıcılığını gösterir^s.23.

Rûh-ı cüz'î ise, bu küllî ruhların taht-ı hîtasında (idaresi altında) bulunan, henüz müteayyin olmamış ve bilkuvve onlarda mündemiç olan ruhlardır^s.5. İnsanlarda bulunan nüfûs-i cüz'iyye-i insânî, mizâçlarının husûlünden sonra, evvelen mertebe-i hayvâniyyette zuhur eder^s.4. İnsan, âlem-i şehadette cesed ile ruhtan, yani zâhir ile bâtından mürekkeptir; zâhiri cesed, bâtını ve hakikati ruhtur^s.13. Rûh-ı cüz'îler, henüz nefsânî ağraz ve beşerî sıfatlarla kirlenmemiş olduklarında, kendi küllî ruhlarına rücû edip onu takviye edebilirler^s.11. Hatta "hadîsü't-tekvîn" (yeni yaratılmış) olmaları sebebiyle, "kadîmü't-tekvîn" (eskiden yaratılmış) olan küllî ruhları etkileyebilir ve onları teshir edebilirler^{s.9, 11}. Bu durum, küçük olanın büyük üzerindeki tesirinden ileri gelir ve küçüğün makamının kuvveti, Rabb'ine karîbü'l-ahd (yakın ahitli) olmasından kaynaklanır^s.11.

Kaynaklar: K1, s. 48 · TB. Kelime-i Mûseviyye — s. 2, 4, 5, 9, 11, 13, 23

"Kelime-i Mûseviyye", tasavvufî metinlerin genel yazılış gayesine uygun olarak, hakikatleri farklı idrak seviyelerindeki okuyuculara ulaştırmayı amaçlar. Eserin yazılışında, hikmet ve manalara dalamayan kimselerin, bu hikmetlerin "libâsı ve hil'ati olan ibârât-ı zâhire" (zâhirî ifadeler) üzerinde durup, bu ifadeleri beğenerek "Bu hil'at ve libâs ne güzeldir!" demeleri hedeflenir^s.69. Bu durum, eserin "ehl-i zâhir" olarak nitelendirilen ve ibârât-ı zâhire ile yetinip "Ma'nâ bu kadardır, bundan ötesi yoktur!" diyen kesime de hitap ettiğini gösterir. Ancak eserin asıl derinliği, "enbiyâ ve rusül ve onların vârisleri olan evliyâ-yı ârifîn"in kelamlarındaki "üzerine libâs-ı latîf giydirilmiş olan maânîyi anlayan kimseler" için açığa çıkar^s.70. Bu "hâss" zümre, peygamberlerin ve vârislerinin kelamından hem avam kısmının anladığı şeyi hem de ondan daha ziyadesini idrak edebilir. Bu ziyadeyi anladığı için "hâss" ismi verilen bu kimseler, o anladıkları fazla mana sebebiyle avamdan temayüz ederler^s.70. Eser, henüz "tevhîd-i ilmî" mertebesinde olup, bu tevhid ile mütehakkık olmayan ve hali kalini mükezzib olan kimselere de yol göstermeyi amaçlar^s.101. Necdet Ardıç'ın diğer eserleri gibi (İrfan Mektebi (Hakk Yolu), Kur'an Sure Tefsirleri), "Kelime-i Mûseviyye" de tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan ve tasavvufu geniş kitlelere ulaştıran bir şahsiyetin kaleminden çıkmıştır. Bu bağlamda, eser, tasavvuf yolunda ilerlemek isteyen, Hak ile özel ilişkisinin taşıyıcılığı olan "emânet"i^K1 ve esmâ-i ilâhiyye'nin tecellilerini anlamaya çalışan her seviyeden okuyucuya hitap etmektedir.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Mûseviyye — s. 69, 70, 101 · K1, s. 405

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" lakabıyla anılan önemli bir mürşittir. Uşşâkî tarikatına mensup olan Ardıç, tasavvufî irfanı günümüz insanına aktarma misyonunu üstlenmiştir. Eserleri ve verdiği sohbetlerle tasavvufun anlaşılmasına ve yayılmasına büyük katkı sağlamıştır. Onun çalışmaları, özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserine yazdığı şerh, tasavvuf literatüründe önemli bir yer tutmaktadır. Necdet Ardıç, sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda etrafında bir araya getirdiği talebeleri ve müelliflerle de bir ekol oluşturmuştur. Bu ekolün içinde, onun riyâsetinde tasavvuf serisi içinde Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazan Abdürrezzak Tek ile Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme alan Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler bulunmaktadır. Bu durum, Necdet Ardıç'ın tasavvufî düşüncesinin ve irfan geleneğinin geniş bir çevreye yayıldığını ve yeni eserlerle zenginleştiğini göstermektedir. Onun öğretileri, tasavvufun teorik ve pratik yönlerini birleştirerek, sâliklere manevî bir yol haritası sunmaktadır.

Tasavvufî metinlerde Mevlânâ ve Câmî gibi büyük isimlerden alıntı yapılması, öncelikle tasavvufî bilginin silsile ve devamlılık esasına dayandığını gösterir. Sadreddîn-i Konevî'nin, Şeyh-i Ekber İbn Arabî'den nakillerde bulunması, tasavvufî hakikatlerin bir mürşidden diğerine aktarıldığını ve bu aktarımın ilim ve irfan geleneğinde önemli bir yer tuttuğunu belirtir^s.3. Bu durum, tasavvufî öğretilerin kişisel keşifler olmaktan ziyade, köklü bir geleneğin ve ortak bir hakikat arayışının ürünü olduğunu vurgular.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Şerîf'i, "Mağz-ı Kur'ân" (Kur'ân'ın özü) olarak nitelendirilen ve "Pehlevî dilinde Kur'ân" olarak anılan, 25 bin beyitlik devasa bir eserdir^K1. Bu eser, hikâyeler, kıssalar ve tasavvufî yorumlar aracılığıyla derin hakikatleri anlatır. Mevlânâ'nın "Bişnev ez ney çün hikâyet mîkuned, ez cüdâyîhâ şikâyet mîkuned" (dinle neyi nasıl hikâye ediyor, ayrılıklardan nasıl şikâyet ediyor) dizesiyle başlayan bu eser, insan ruhunun Hak'tan ayrılığının niyazını dile getirir^K1. Bu nedenle, Mevlânâ'dan yapılan alıntılar, tasavvufî bir konuyu açıklarken, o konunun en veciz ve tesirli ifadelerle nasıl dile getirildiğini göstermek için kullanılır.

Câmî gibi şair ve âlimlerin eserlerine yapılan atıflar ise, tasavvufî düşüncenin sadece nazım veya nesirle değil, aynı zamanda şerhler ve yorumlar aracılığıyla da zenginleştiğini ortaya koyar. Câmî'nin Kasîde-i Hamriyye'ye yazdığı şerh, "Mahbûbun zikri ile bir şarâb nûş eyledik ve o şarâb ile henüz üzüm halkolunmazdan evvel sarhoş olduk" beytindeki gibi ifadelerle, tasavvufî aşkın ve ilâhî sarhoşluğun zaman ve mekân ötesi boyutlarını izah eder^s.3. Bu tür alıntılar, tasavvufî kavramların farklı üsluplar ve edebi araçlarla nasıl işlendiğini ve derinleştirildiğini gösterir. Sonuç olarak, bu alıntılar, tasavvufî bilginin evrenselliğini, sürekliliğini ve farklı büyüklerin eserlerinde nasıl yankı bulduğunu teyit eder.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Mûseviyye — s. 3 · K1, s. 68