TB. Kelime-i Şîsiyye

Kelime-i Şîsiyye, tasavvufî külliyatta önemli bir yere sahip olan ve Hz. Şît (a.s.)'ın hikmetini merkeze alan bir kitaptır. Eserin ana teması, "Hikmet-i Nefsiye" olup, bu kavram "ilâhî nefes" veya "atâ" anlamlarına gelir (WIKI. Hz. Şît (a.s.); TB. Kelime-i Şîsiyye, s.4). Hz. Âdem (a.s.)'ın tüm ilahî isimleri (esmâ-i ilâhiyye) kendisinde cem etmesinin ardından, Cenâb-ı Hakk'ın bu mücmel özellikleri tafsil etmeyi dilemesi ve bunu "nefes-i Rahmânî" ile gerçekleştirmesi, Kelime-i Şîsiyye'nin temelini oluşturur^s.7. Bu Rahmânî nefesle âlemlerin esmâ-i hüsnânın genişliğiyle açıldığı ifade edilir^s.7.

Kitap, Hz. Şît (a.s.)'ı, Hz. Âdem (a.s.)'a bir bağış ve "hibe çocuk" olarak konumlandırır; bu nedenle "Hikmet-i Nefsiye"nin ona tahsis edildiği belirtilir^s.7. "Nefs" kelimesi, âlimler tarafından "nefes" veya "nefis" olarak da okunabilmekte ve "tuh, tuh" diye üflemek manasına gelmektedir^s.4. Eser, Kelime-i Tevhid'in değişik yönlerini^s.262, Rahmân Sûresi ve Rahmâniyyet'i^s.261, vahiy ve Cebrâil'i^s.262 ele alır. Ayrıca, tevhidin mertebeleri olan tevhid-i ef'âl, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat ve tevhid-i Zât kavramlarına değinir ki, bunlar "cem" yani birlik mertebeleridir^s.51. Cenâb-ı Hakk'ın her an bir hâlde tecelli ettiğini (Rahmân 55/29) ve bu tecellilerin Zat'ın muktezası olduğunu vurgulayarak, ilahî isimlerin zuhurlarının sürekli olduğunu açıklar^s.33. Kitap, Hakikat-i Muhammediye'nin celâl ismi altındaki esmâ-i ilâhiyenin zuhuruna şefaat ettiğini ve Rahmân isminin tüm ilahî isimleri kapsadığını da belirtir^s.159.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 4, 7, 33, 51, 159, 261, 262

"Kelime-i Şîsiyye", ilâhî isimlerin ve hakikatlerinin kâinattaki tezâhürlerini incelerken, her bir ismin kendine özgü bir hakikati olduğunu ve bu hakikatin o ismin eserlerini meydana getirdiğini belirtir^s.185. Tıpkı bir motorun çalışması için dinamo ve enerji gerektiği gibi, her eserin de bir hakikati ve bağlı olduğu bir yer vardır^s.185. Bu hakikatler, isimlerin birbirinden ayrılmasını sağlar; örneğin, reçel ile turşunun zıt özellikleriyle ayrılması gibi, her isim de kendi hakikatiyle diğerinden tefrik edilir^s.180. Eser, bu sonsuz isimlerin ve eserlerinin, ahadiyet mertebesinde helak olmuş vaziyette olduğunu, yani faaliyetlerinin olmadığını, ancak zuhur âlemine geldiklerinde hakikatleri itibarıyla değişik faaliyetler meydana getirdiğini açıklar^{s.187, 189}. Bu durum, bir isme düşenin hidayet üzere, diğerine düşenin ise "Mudil" üzere hayatını sürdürmesi gibi farklı tezâhürlere yol açar^s.185. Eser ayrıca, failin eserinin zâhir olabilmesi için önce münfailin vücudunun gerektiğini, bu bağlamda insan mefhumunun münfail eli olan kadının önce çıktığını ve vehb-i ilâhî mertebesinin hatmiyeti olan hatem-i evlâdın ise fail el olmak hasebiyle hemşiresinden sonra doğduğunu ifade eder^s.245. Necdet Ardıç'ın bu eseri, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir mürşid olarak, ilâhî hakikatlerin idrâkini ve bu hakikatlerin beşeriyet ve ulûhiyet mertebelerindeki yaşantısını Kur'an âyetleriyle de destekleyerek sunar^s.93. Eser, "Gönülden Esintiler" başlığı altında Mesnevi-i Şerif, İnsân-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi muhtelif eserlerden ve sohbetlerden müşahede ile toplanan ilmi de nakleder^s.261.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 93, 180, 185, 187, 189, 245, 261

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatına mensup bir mürşid olup, tasavvufî öğretileri güncel bir dille aktarma gayretindedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi (Hakk Yolu'nun Seyr Defteri) gibi divanlar ve tasavvufî metinler bulunmaktadır^{s.260, 262}. Ayrıca, Osmanlıca'dan çeviriler yaparak tasavvuf klasiklerini de okuyucuya sunmuştur, bunlardan biri Lübb'ül Lübb Özün Özü adlı eseridir^{s.260, 262}. Necdet Ardıç'ın tasavvuf serisi kapsamında, Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de Sâd, Câsiye, Vâkı'a, Mü'minûn ve Zümer sûrelerinin tefsirlerini kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek - Wiki; Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki). Bu durum, Terzibaba'nın etrafında bir ilim ve irfan ekolü oluşturduğunu göstermektedir. Necdet Ardıç, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin Şit Fassı üzerine sohbetler de düzenlemiş ve bu sohbetler kitaplaştırılmıştır^{s.260, 4}. Bu sohbetlerde, Şit (a.s.)'ın kelimesinde mündemiç olan "Hikmet-i Nefsiye"nin beyanı üzerinde durulmuştur^s.4. Eserlerinde, Hz. Âdem'in hakikat-ı ilâhiye ifadesi gibi derin tasavvufî konuları ele almaktadır^s.4. Ayrıca, velayet mertebeleri ve hatemü'l-evliya kavramları üzerine de yorumları bulunmaktadır^s.134.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 4, 134, 260, 262

'Şerhin şerhi' kavramı, tasavvufî ve ilmî geleneğin önemli bir parçasıdır. Bir metnin şerhi, o metnin anlaşılmasını kolaylaştırmak, kapalı yönlerini açıklamak ve derin anlamlarını ortaya koymak için yapılır. Şerhin şerhi ise, bu ilk şerhin de yetersiz kaldığı veya daha fazla açıklanmaya muhtaç olduğu durumlarda devreye girer. Bu durum, özellikle tasavvuf gibi bâtınî hakikatleri işleyen ilimlerde sıkça görülür, zira bu tür metinler "hikâyeler, kıssalar, mîrâcî tasvîrler, tasavvufî tâ'vîller, ahlâkî öğütler ve bâtınî hakikat açılımlar"^K1 içerir ve her okuyucunun idrak seviyesi farklıdır.

Terzi Baba'nın eserlerinde bu durum açıkça belirtilmiştir: "Avni Konuk Beyin şerhinin geçtiği yerleri 'italik-yan' yazı ile, diğer Terzi Baba şerh ve izahları ise normal yazı ile belirtilecektir ki metin izahlardan ayrılmış olsun, aksi halde metin ve izahlar birbirine karışacağından yanlışlıklar olabilir"^s.3. Bu ifade, Avni Konuk'un şerhinin üzerine Terzi Baba'nın kendi yorumlarını eklediğini ve bu iki katmanlı açıklamanın okuyucuya sunulduğunu gösterir. Bu yaklaşım, metnin "kazâ-i mübrem" (kesin takdir) gibi akâidî kayıtlarını veya "a'yân-ı sâbite" gibi tasavvufî kavramları^K1 daha geniş bir perspektiften ele almayı mümkün kılar.

Şerhin şerhi, aynı zamanda, bir eserin farklı zamanlarda ve farklı idraklerle nasıl yorumlandığını da gözler önüne serer. Bu, "hâl"in "makam"a dönüşmesi gibi, geçici bir anlayışın (bârika, lemeât) zamanla yerleşik bir bilgiye (temkîn) dönüşmesi sürecine benzetilebilir^K2. Böylece, metin sadece bir bilgi kaynağı olmakla kalmaz, aynı zamanda bir "irfan mektebi"^s.266 işlevi görür ve okuyucunun "idraklerini açsın"^s.3 duasıyla desteklenir. Bu çok katmanlı yorumlama, "Elif, Lam, Mim" gibi sembolik ifadelerin "insan-ı kamil"^s.101 gibi derin anlamlara nasıl ulaştığını da açıklar.

Kaynaklar: K1, s. 8, 68 · TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 3, 101, 266 · K2

"Kelime-i Şîsiyye" adlı eser, tevhîdi kişinin kendi özüne dönüş yolu olarak konumlandırır; zira kişi evvela kendine ulaşamazsa Rabb'ine de ulaşamayacağı ifade edilir^s.2. Bu bağlamda tevhîd, sadece teorik bir bilgi olmaktan öte, bir müşahede aşamasıdır ve bu müşahedeyi idrak edemeyen kimsenin evliyalığın avamlığına dahi yükselemeyeceği belirtilir^s.212. Kitap, tevhîd hakikatini idrak etmemiş bir kişinin evliya olmasının mümkün olmadığını, bu durumun kişinin konuşmalarından ve bilgisinden anlaşılabileceğini vurgular^s.212.

Eserde tevhîd, bâtınî bir teklik anlayışı üzerine kurgulanmıştır^s.1. Bu bâtınî tevhîd, zâhirî tenzîh anlayışından farklılık gösterdiği için, okuyucunun vehim ve hayalden arınmış, saf bir gönülle kitaba yaklaşması tavsiye edilir^s.12. Kelime-i Tevhîd ("Lâ ilâhe illâllâh"), tasavvufta bütün zikirlerin anası sayılır ve sâlikin Hak'tan başka her şeyden kalbini temizleyip, sonra kalbini Hak ile doldurması sürecini ifade eder^K1. Evliyanın avamı dahi tevhidi müşahede eder ve tevhîdin muhtelif makamlarında sadece "Lâ ilâhe illâllâh" zikrini kullanır^s.212. Kitapta tevhîd, Hakikat-i Muhammedi mertebesinde teşbih ile tenzîhin birleştirilip yaşantıda kullanılması ve ona hâkim olunması olarak da ele alınır^s.107. Bu eser, İbnü'l-Arabî'nin ve A. Avni Konuk gibi büyüklerin ilmini günümüz şartlarına uyarlayarak tevhîd hazinelerini barındırmaktadır^{s.1, s.11}.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 2, 11, 12, 107, 212 · K1, s. 27

Necdet Ardıç'ın "Terzi Baba" adlı eseri, tasavvufî ilimlerin derinliklerine vakıf olmak isteyen belirli bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Yazar, bu kitapların "gerçekten çok değerli ilim hazinelerini barındırdığını" belirtir^s.1. Bu hazineleri idrak edebilmek için okuyucunun belirli vasıflara sahip olması gerektiği vurgulanır. Öncelikle, okuyucunun "nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlaması" tavsiye edilir^s.4. Zira "kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâda bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır"^s.4.

Eser, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i ve Abdülkerim Cili'nin İnsan-ı Kâmil'i gibi "İslâm’ın ve dünya tefekkür ve kültür sahasının zirve kitapları" arasında sayılmaktadır^s.2. Bu tür eserleri "idrakli ve gerçek ma’nâda okuyup inceleyememiş olan kimselerin gerçekten büyük kayıp içinde kalmış olacakları" ifade edilir^s.2. Dolayısıyla kitap, bu zirve eserleri anlayabilecek bir idrak seviyesine sahip okuyuculara yöneliktir.

Yazar, eserdeki hakikatleri "idrak sahası geniş olan kimselerin" anlayabileceğini belirtir^s.204. Bu kimseler, "fehmi, idrak etmeyi anlamayı direkt Allah’tan alan" kişilerdir^s.204. Kitap, "binlerce hakikatler ve marifetler beyan buyuran"^s.19 bir içeriğe sahip olduğundan, "nice kimseler vardır ki bu marifetleri hafsalalarına sığdırıp bu hakikatleri kabul edemezler"^s.19. Bu durumun "istidadının olmayışından" kaynaklandığı ifade edilir^s.19. Bu bağlamda, eser, tasavvufî istidadı olan ve bu tür derin bilgilere açık olan okuyucular için kaleme alınmıştır.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 2, 4, 19, 204

"Kendini bilmek", tasavvufî sülûkun temelini oluşturan ve kişiyi Hak'ka ulaştıran anahtardır^s.2. Bu kavram, "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîs-i şerîfiyle de desteklenen mârifet makamının özüdür^K1. Kişinin kendi özünü ve hakikatini tanıması, onun Rabb'ini tanımasına giden yolu açar ve bu bağlantı kendiliğinden kurulur^s.210.

Kendini bilmek, sadece öğrenilen bilgi (ilim) değildir; aksine, bilginin müşâhede ile yaşanmış hâli olan mârifettir^K1. Bu, kişinin dışarıdan edindiği bilgileri kendi gönlünde tahkik etmesi ve hakiki bilgileri kendi özünden, yani ayan-ı sabitesinden alması anlamına gelir^s.210. Nitekim bir ârifin "bir zamanlar hep kitaplarda araştırırdım aradıklarımı, fakat öyle bir zaman geldi ki artık her meseleyi gönlüme danışıyorum" sözü, bu içselleşmiş bilginin önemini vurgular^s.210.

Kendini bilmeyen bir kişi, ilmi ne kadar çok olursa olsun, hayal ve vehmine dayanır, bu da onda nefsî bir benlik oluşturur ve kendi hakikatine girmesine engel olur^s.6. Bu durum, kişinin bu âlemden kendi hakikatinin yabancısı olarak gitmesine yol açar^s.6. Dolayısıyla, hayatın gerçek anlamda anlaşılabilmesi için ilk şart, kişinin hakikati itibarıyla kendisini bilmesidir^s.6. Bu irfaniyet ve âriflik, kişinin mutlak olarak bilmesi gereken tek şeydir; diğer dünyevi beceriler kişinin veliliğine zarar vermez^s.159. Bu süreçte, nefsin hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunarak saf bir gönülle hareket etmek önemlidir, zira vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek anlamda faydalanmak mümkün değildir^s.10.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 2, 6, 10, 159, 210 · K1, s. 240

Fusûsu'l-Hikem'in anlaşılmasındaki zorluk, öncelikle eserin temel kurgusundan kaynaklanır. Eser, bâtınî tevhîd (teklik) anlayışı üzerine bina edilmiştir; oysa genel İslâmî anlayış zâhirî tenzîh (Allah'ı yaratılmışlardan aşkın tutma) üzerinedir. Bu durum, eserdeki konuların idrakini zorlaştırmakta ve önceden bir alt yapı idraki gerektirmektedir^s.1. İbn Arabî'nin bu eseri, tasavvuf metafiziğinin şâhikası olarak kabul edilir ve "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle derinliği vurgulanır^K1.

İkinci olarak, eserin içerdiği hakikatler ve ma'rifetlerin yoğunluğu ve derinliği, her okuyucunun kavrayışına uygun değildir. İbn Arabî, Fusûs'ta binlerce hakikat ve ma'rifet beyan etmiştir; ancak birçok kimse bu ma'rifetleri hafsalalarına sığdıramaz ve hakikatleri kabul edemez. Bu durum, kişinin manevî istidadının olmayışından ileri gelir^s.19. Kişinin kendi istidadının derinliklerini ve sonsuzluklarının genişliğini anlaması dahi çok güçtür^s.230.

Üçüncü olarak, eserde ele alınan makamlar ve mertebelerin bilgisi, Fusûs'u anlamak için elzemdir. Makamları ve mertebeleri bilenler için anlatılanlar zor gelmezken, bunları bilmeyenler için anlaması çok zordur^s.160. Bu durum, eserin sadece zâhirî bilgiyle değil, aynı zamanda manevî bir irfaniyet ve müşâhede ile okunması gerektiğini gösterir^s.261. Nitekim, Hz. Şit'in (a.s.) Hz. Âdem'e (a.s.) hariçten gelen bir varlık olmadığını idrak etmek, idrak sahası geniş olan kimselere mahsustur^s.204. Bu da eserin, okuyucudan belirli bir manevî olgunluk ve anlayış seviyesi beklediğini ortaya koyar.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 19, 160, 204, 230, 261 · K1, s. 26