TB. Kelime-i Şîsiyye

Kelime-i Şîsiyye, tasavvufî külliyatta önemli bir yere sahip olan ve Hz. Şît (a.s.)'ın hikmetini merkeze alan bir kitaptır. Eserin ana teması, "Hikmet-i Nefsiye" olup, bu kavram "ilâhî nefes" veya "atâ" anlamlarına gelir²¹. Hz. Âdem (a.s.)'ın tüm ilahî isimleri (esmâ-i ilâhiyye) kendisinde cem etmesinin ardından, Cenâb-ı Hakk'ın bu mücmel özellikleri tafsil etmeyi dilemesi ve bunu "nefes-i Rahmânî" ile gerçekleştirmesi, Kelime-i Şîsiyye'nin temelini oluşturur¹. Bu Rahmânî nefesle âlemlerin esmâ-i hüsnânın genişliğiyle açıldığı ifade edilir¹.

Kitap, Hz. Şît (a.s.)'ı, Hz. Âdem (a.s.)'a bir bağış ve "hibe çocuk" olarak konumlandırır; bu nedenle "Hikmet-i Nefsiye"nin ona tahsis edildiği belirtilir¹. "Nefs" kelimesi, âlimler tarafından "nefes" veya "nefis" olarak da okunabilmekte ve "tuh, tuh" diye üflemek manasına gelmektedir¹. Eser, Kelime-i Tevhid'in değişik yönlerini¹, Rahmân Sûresi ve Rahmâniyyet'i¹, vahiy ve Cebrâil'i¹ ele alır. Ayrıca, tevhidin mertebeleri olan tevhid-i ef'âl, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat ve tevhid-i Zât kavramlarına değinir ki, bunlar "cem" yani birlik mertebeleridir¹. Cenâb-ı Hakk'ın her an bir hâlde tecelli ettiğini (Rahmân 55/29) ve bu tecellilerin Zat'ın muktezası olduğunu vurgulayarak, ilahî isimlerin zuhurlarının sürekli olduğunu açıklar¹. Kitap, Hakikat-i Muhammediye'nin celâl ismi altındaki esmâ-i ilâhiyenin zuhuruna şefaat ettiğini ve Rahmân isminin tüm ilahî isimleri kapsadığını da belirtir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 4, 7, 33, 51, 159, 261, 262
3. 2.WIKI. Hz. Şît (a.s.)

"Kelime-i Şîsiyye", ilâhî isimlerin ve hakikatlerinin kâinattaki tezâhürlerini incelerken, her bir ismin kendine özgü bir hakikati olduğunu ve bu hakikatin o ismin eserlerini meydana getirdiğini belirtir¹. Tıpkı bir motorun çalışması için dinamo ve enerji gerektiği gibi, her eserin de bir hakikati ve bağlı olduğu bir yer vardır¹. Bu hakikatler, isimlerin birbirinden ayrılmasını sağlar; örneğin, reçel ile turşunun zıt özellikleriyle ayrılması gibi, her isim de kendi hakikatiyle diğerinden tefrik edilir¹. Eser, bu sonsuz isimlerin ve eserlerinin, ahadiyet mertebesinde helak olmuş vaziyette olduğunu, yani faaliyetlerinin olmadığını, ancak zuhur âlemine geldiklerinde hakikatleri itibarıyla değişik faaliyetler meydana getirdiğini açıklar¹. Bu durum, bir isme düşenin hidayet üzere, diğerine düşenin ise "Mudil" üzere hayatını sürdürmesi gibi farklı tezâhürlere yol açar¹. Eser ayrıca, failin eserinin zâhir olabilmesi için önce münfailin vücudunun gerektiğini, bu bağlamda insan mefhumunun münfail eli olan kadının önce çıktığını ve vehb-i ilâhî mertebesinin hatmiyeti olan hatem-i evlâdın ise fail el olmak hasebiyle hemşiresinden sonra doğduğunu ifade eder¹. Necdet Ardıç'ın bu eseri, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir mürşid olarak, ilâhî hakikatlerin idrâkini ve bu hakikatlerin beşeriyet ve ulûhiyet mertebelerindeki yaşantısını Kur'an âyetleriyle de destekleyerek sunar¹. Eser, "Gönülden Esintiler" başlığı altında Mesnevi-i Şerif, İnsân-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi muhtelif eserlerden ve sohbetlerden müşahede ile toplanan ilmi de nakleder¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 93, 180, 184, 185, 187, 189, 245, 261

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatına mensup bir mürşid olup, tasavvufî öğretileri güncel bir dille aktarma gayretindedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi (Hakk Yolu'nun Seyr Defteri) gibi divanlar ve tasavvufî metinler bulunmaktadır². Ayrıca, Osmanlıca'dan çeviriler yaparak tasavvuf klasiklerini de okuyucuya sunmuştur, bunlardan biri Lübb'ül Lübb Özün Özü adlı eseridir². Necdet Ardıç'ın tasavvuf serisi kapsamında, Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de Sâd, Câsiye, Vâkı'a, Mü'minûn ve Zümer sûrelerinin tefsirlerini kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek - Wiki; Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki). Bu durum, Terzibaba'nın etrafında bir ilim ve irfan ekolü oluşturduğunu göstermektedir. Necdet Ardıç, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin Şit Fassı üzerine sohbetler de düzenlemiş ve bu sohbetler kitaplaştırılmıştır². Bu sohbetlerde, Şit (a.s.)'ın kelimesinde mündemiç olan "Hikmet-i Nefsiye"nin beyanı üzerinde durulmuştur². Eserlerinde, Hz. Âdem'in hakikat-ı ilâhiye ifadesi gibi derin tasavvufî konuları ele almaktadır². Ayrıca, velayet mertebeleri ve hatemü'l-evliya kavramları üzerine de yorumları bulunmaktadır².

1. Kaynaklar
2. 1.Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki
3. 2.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 4, 134, 260, 262

'Şerhin şerhi' kavramı, tasavvufî ve ilmî geleneğin önemli bir parçasıdır. Bir metnin şerhi, o metnin anlaşılmasını kolaylaştırmak, kapalı yönlerini açıklamak ve derin anlamlarını ortaya koymak için yapılır. Şerhin şerhi ise, bu ilk şerhin de yetersiz kaldığı veya daha fazla açıklanmaya muhtaç olduğu durumlarda devreye girer. Bu durum, özellikle tasavvuf gibi bâtınî hakikatleri işleyen ilimlerde sıkça görülür, zira bu tür metinler "hikâyeler, kıssalar, mîrâcî tasvîrler, tasavvufî tâ'vîller, ahlâkî öğütler ve bâtınî hakikat açılımlar"² içerir ve her okuyucunun idrak seviyesi farklıdır.

Terzi Baba'nın eserlerinde bu durum açıkça belirtilmiştir: "Avni Konuk Beyin şerhinin geçtiği yerleri 'italik-yan' yazı ile, diğer Terzi Baba şerh ve izahları ise normal yazı ile belirtilecektir ki metin izahlardan ayrılmış olsun, aksi halde metin ve izahlar birbirine karışacağından yanlışlıklar olabilir"¹. Bu ifade, Avni Konuk'un şerhinin üzerine Terzi Baba'nın kendi yorumlarını eklediğini ve bu iki katmanlı açıklamanın okuyucuya sunulduğunu gösterir. Bu yaklaşım, metnin "kazâ-i mübrem" (kesin takdir) gibi akâidî kayıtlarını veya "a'yân-ı sâbite" gibi tasavvufî kavramları² daha geniş bir perspektiften ele almayı mümkün kılar.

Şerhin şerhi, aynı zamanda, bir eserin farklı zamanlarda ve farklı idraklerle nasıl yorumlandığını da gözler önüne serer. Bu, "hâl"in "makam"a dönüşmesi gibi, geçici bir anlayışın (bârika, lemeât) zamanla yerleşik bir bilgiye (temkîn) dönüşmesi sürecine benzetilebilir³. Böylece, metin sadece bir bilgi kaynağı olmakla kalmaz, aynı zamanda bir "irfan mektebi"¹ işlevi görür ve okuyucunun "idraklerini açsın"¹ duasıyla desteklenir. Bu çok katmanlı yorumlama, "Elif, Lam, Mim" gibi sembolik ifadelerin "insan-ı kamil"¹ gibi derin anlamlara nasıl ulaştığını da açıklar.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 3, 101, 266
3. 2.K1, s. 8, 68
4. 3.K2

"Kelime-i Şîsiyye" adlı eser, tevhîdi kişinin kendi özüne dönüş yolu olarak konumlandırır; zira kişi evvela kendine ulaşamazsa Rabb'ine de ulaşamayacağı ifade edilir¹. Bu bağlamda tevhîd, sadece teorik bir bilgi olmaktan öte, bir müşahede aşamasıdır ve bu müşahedeyi idrak edemeyen kimsenin evliyalığın avamlığına dahi yükselemeyeceği belirtilir¹. Kitap, tevhîd hakikatini idrak etmemiş bir kişinin evliya olmasının mümkün olmadığını, bu durumun kişinin konuşmalarından ve bilgisinden anlaşılabileceğini vurgular¹.

Eserde tevhîd, bâtınî bir teklik anlayışı üzerine kurgulanmıştır¹. Bu bâtınî tevhîd, zâhirî tenzîh anlayışından farklılık gösterdiği için, okuyucunun vehim ve hayalden arınmış, saf bir gönülle kitaba yaklaşması tavsiye edilir¹. Kelime-i Tevhîd ("Lâ ilâhe illâllâh"), tasavvufta bütün zikirlerin anası sayılır ve sâlikin Hak'tan başka her şeyden kalbini temizleyip, sonra kalbini Hak ile doldurması sürecini ifade eder². Evliyanın avamı dahi tevhidi müşahede eder ve tevhîdin muhtelif makamlarında sadece "Lâ ilâhe illâllâh" zikrini kullanır¹. Kitapta tevhîd, Hakikat-i Muhammedi mertebesinde teşbih ile tenzîhin birleştirilip yaşantıda kullanılması ve ona hâkim olunması olarak da ele alınır¹. Bu eser, İbnü'l-Arabî'nin ve A. Avni Konuk gibi büyüklerin ilmini günümüz şartlarına uyarlayarak tevhîd hazinelerini barındırmaktadır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 2, 11, 12, 107, 212
3. 2.K1, s. 27

Necdet Ardıç'ın "Terzi Baba" adlı eseri, tasavvufî ilimlerin derinliklerine vakıf olmak isteyen belirli bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Yazar, bu kitapların "gerçekten çok değerli ilim hazinelerini barındırdığını" belirtir¹. Bu hazineleri idrak edebilmek için okuyucunun belirli vasıflara sahip olması gerektiği vurgulanır. Öncelikle, okuyucunun "nefs’in hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlaması" tavsiye edilir¹. Zira "kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâda bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır"¹.

Eser, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i ve Abdülkerim Cili'nin İnsan-ı Kâmil'i gibi "İslâm’ın ve dünya tefekkür ve kültür sahasının zirve kitapları" arasında sayılmaktadır¹. Bu tür eserleri "idrakli ve gerçek ma’nâda okuyup inceleyememiş olan kimselerin gerçekten büyük kayıp içinde kalmış olacakları" ifade edilir¹. Dolayısıyla kitap, bu zirve eserleri anlayabilecek bir idrak seviyesine sahip okuyuculara yöneliktir.

Yazar, eserdeki hakikatleri "idrak sahası geniş olan kimselerin" anlayabileceğini belirtir¹. Bu kimseler, "fehmi, idrak etmeyi anlamayı direkt Allah’tan alan" kişilerdir¹. Kitap, "binlerce hakikatler ve marifetler beyan buyuran"¹ bir içeriğe sahip olduğundan, "nice kimseler vardır ki bu marifetleri hafsalalarına sığdırıp bu hakikatleri kabul edemezler"¹. Bu durumun "istidadının olmayışından" kaynaklandığı ifade edilir¹. Bu bağlamda, eser, tasavvufî istidadı olan ve bu tür derin bilgilere açık olan okuyucular için kaleme alınmıştır.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 2, 3, 4, 19, 204

"Kendini bilmek", tasavvufî sülûkun temelini oluşturan ve kişiyi Hak'ka ulaştıran anahtardır¹. Bu kavram, "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîs-i şerîfiyle de desteklenen mârifet makamının özüdür². Kişinin kendi özünü ve hakikatini tanıması, onun Rabb'ini tanımasına giden yolu açar ve bu bağlantı kendiliğinden kurulur¹.

Kendini bilmek, sadece öğrenilen bilgi (ilim) değildir; aksine, bilginin müşâhede ile yaşanmış hâli olan mârifettir². Bu, kişinin dışarıdan edindiği bilgileri kendi gönlünde tahkik etmesi ve hakiki bilgileri kendi özünden, yani ayan-ı sabitesinden alması anlamına gelir¹. Nitekim bir ârifin "bir zamanlar hep kitaplarda araştırırdım aradıklarımı, fakat öyle bir zaman geldi ki artık her meseleyi gönlüme danışıyorum" sözü, bu içselleşmiş bilginin önemini vurgular¹.

Kendini bilmeyen bir kişi, ilmi ne kadar çok olursa olsun, hayal ve vehmine dayanır, bu da onda nefsî bir benlik oluşturur ve kendi hakikatine girmesine engel olur¹. Bu durum, kişinin bu âlemden kendi hakikatinin yabancısı olarak gitmesine yol açar¹. Dolayısıyla, hayatın gerçek anlamda anlaşılabilmesi için ilk şart, kişinin hakikati itibarıyla kendisini bilmesidir¹. Bu irfaniyet ve âriflik, kişinin mutlak olarak bilmesi gereken tek şeydir; diğer dünyevi beceriler kişinin veliliğine zarar vermez¹. Bu süreçte, nefsin hevasından, zan ve hayalden, gafletten soyunarak saf bir gönülle hareket etmek önemlidir, zira vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek anlamda faydalanmak mümkün değildir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 2, 6, 10, 159, 210
3. 2.K1, s. 240

Fusûsu'l-Hikem'in anlaşılmasındaki zorluk, öncelikle eserin temel kurgusundan kaynaklanır. Eser, bâtınî tevhîd (teklik) anlayışı üzerine bina edilmiştir; oysa genel İslâmî anlayış zâhirî tenzîh (Allah'ı yaratılmışlardan aşkın tutma) üzerinedir. Bu durum, eserdeki konuların idrakini zorlaştırmakta ve önceden bir alt yapı idraki gerektirmektedir². İbn Arabî'nin bu eseri, tasavvuf metafiziğinin şâhikası olarak kabul edilir ve "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle derinliği vurgulanır¹.

İkinci olarak, eserin içerdiği hakikatler ve ma'rifetlerin yoğunluğu ve derinliği, her okuyucunun kavrayışına uygun değildir. İbn Arabî, Fusûs'ta binlerce hakikat ve ma'rifet beyan etmiştir; ancak birçok kimse bu ma'rifetleri hafsalalarına sığdıramaz ve hakikatleri kabul edemez. Bu durum, kişinin manevî istidadının olmayışından ileri gelir². Kişinin kendi istidadının derinliklerini ve sonsuzluklarının genişliğini anlaması dahi çok güçtür².

Üçüncü olarak, eserde ele alınan makamlar ve mertebelerin bilgisi, Fusûs'u anlamak için elzemdir. Makamları ve mertebeleri bilenler için anlatılanlar zor gelmezken, bunları bilmeyenler için anlaması çok zordur². Bu durum, eserin sadece zâhirî bilgiyle değil, aynı zamanda manevî bir irfaniyet ve müşâhede ile okunması gerektiğini gösterir². Nitekim, Hz. Şit'in (a.s.) Hz. Âdem'e (a.s.) hariçten gelen bir varlık olmadığını idrak etmek, idrak sahası geniş olan kimselere mahsustur². Bu da eserin, okuyucudan belirli bir manevî olgunluk ve anlayış seviyesi beklediğini ortaya koyar.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 26
3. 2.TB. Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 19, 160, 204, 230, 261