TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye

Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye kitabı, Hz. Yahya ve Hz. Zekeriyya'nın şahsiyetleri üzerinden ilâhî hikmetlerin tecellilerini işler. Kitabın ana bölümlerinden biri "Hikmet-i Celâliyye"nin Kelime-i Yahyâviyye'de mündemiç oluşunu beyan eder^s.6. Bu hikmetin Hz. Yahya'ya tahsis edilmesinin sebebi, kahra mahsus olan ilâhî sıfatların "Celâl" ile isimlendirilmesidir^s.6. Hz. Yahya'nın başının kesilmesi gibi olaylar, Celâl tecellisi olarak yorumlanır^s.9. Ayrıca, Allah Teâlâ'nın Hz. Yahya'yı "Yahya" ismiyle isimlendirmesiyle Hz. Zekeriyya'nın isminin diri kalması, Yahya ismindeki hikmetin isimler içinde evvel bir hikmet olduğunu gösterir^s.9. Diğer bir ana bölüm ise "Hikmet-i Mâlikiyye"nin Kelime-i Zekerâviyye'de mündemiç oluşunu açıklar^s.24. Hz. Zekeriyya'nın Rabb-ı Hâssı'nın "Mâlik" ismi olduğu belirtilir; bu ismin Hz. Zekeriyya'yı yöneten ve yönlendiren bir hüküm altında olduğu ifade edilir^s.24. Hz. Zekeriyya'nın maruz kaldığı belaya sabretmesi ve bu belanın ref'ini Hak'tan talep etmemesi, bu hikmet-i mâlikiyye ile ilişkilendirilir^s.28. Kitap, her bir ilâhî kelimenin, kendi zatıyla kendisinden gayrısından ayrılmış bir hakikat olduğunu ve esmâ-i melfûza-i ilâhiyyenin birtakım hakâyık-ı ilâhiyyeyi anlatmak için vaz' olunmuş birer tabir olduğunu vurgular^s.107. Eser, Kelime-i Tevhid gibi temel kavramlara da değinerek^s.132, fenâ-fîllâh ve bakâ-billâh makamında olan sâliklerin beşerî sıfatlardan arınarak ilâhî isimlere inkılap etme sürecini de ele alır^s.124.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye — s. 6, 9, 24, 28, 107, 124, 132

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinen, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). O, tasavvufî irfanı çağdaş döneme aktaran ve geniş kitlelere ulaştıran bir isimdir. Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufun temel prensiplerini ve hikmetlerini açıklamıştır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserine yaptığı şerh, onun tasavvufî düşüncesinin derinliğini ve genişliğini ortaya koymaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Terzibaba'nın ekolünde, halîfelik kavramı merkezi bir yer tutar; bu anlayışa göre sâlikin nefsinin hilâfetini Hakk'a teslim etmesi ve Hakk'tan başka bir varlık olmadığını idrak etmesi esastır (Halîfe - K1-1). Bu, "halîfe" ile "müstahlif" arasındaki perdesizliğin yaşanmasıyla tahakkuk eden bir mânevî mertebedir (Halîfe - K1-1). Terzibaba'nın riyâsetinde, Terzi Oğlu Cem Cemâlî ve Abdürrezzak Tek gibi müellifler de çeşitli Kur'an sûrelerinin tefsirlerini kaleme alarak bu ekolün tasavvufî mirasını zenginleştirmişlerdir (Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki, Abdürrezzak Tek - Wiki). Bu durum, Terzibaba'nın sadece bir mürşid olarak değil, aynı zamanda bir ilim ve irfan mektebinin kurucusu olarak da önemini göstermektedir.

'Hikmet-i Celâliyye', Terzibaba'nın Kelime-i Yahyâviyye'de ele aldığı bir kavramdır ve Hz. Yahyâ'nın (a.s.) mânevî mertebesiyle doğrudan ilişkilidir. Bu hikmet, Allah'ın kahra mahsus olan sıfat-ı ilâhiyyesi ve esmâ-i rabbâniyyesi olan "Celâl" ile isimlendirilmiştir^s.6. Hz. Yahyâ'nın hayatında yaşanan çetin imtihanlar, özellikle de başının kesilmesi olayı, bu celâl tecellîsinin bir yansıması olarak açıklanır^s.9.

Bu celâl tecellîsi, aynı zamanda Allah'ın Kahhar isminin tevhîdî yönünü de barındırır. Kahhar ismi, birliği ve vahidiyeti getirir; bu vahdet, Hz. Yahyâ'nın ismi, sıfatı, sureti ve mânâsında mevcuttur^s.8. Eserde, Allah Teâlâ'nın Hz. Yahyâ'yı "Yahya" olarak isimlendirmesi, Zekeriyyâ'nın zikrinin onunla hayy olması ve bu ismin ilm-i zevkî gibi olması, hikmet-i evveliyye olarak nitelendirilir^s.10.

Ancak bu celâl tecellîsi, Allah'ın ezelî inâyeti ve rahmetiyle de dengelenir. Allah'ın "rahmetim gadabımı örtmüştür" veya "rahmetim her şeyi kaplamıştır" beyanları, inâyet-i ezeliyyenin tecellîsini gösterir. Hz. Yahyâ'nın Gaffar isminin mazharı olması, yani bu ismin kapsamına girmesi, ilâhî rahmetin celâl üzerindeki örtücülüğünü ifade eder^s.127. Bu durum, Allah'ın ezelî muhabbetinin bir eseri olarak açıklanır; Cenâb-ı Hakk'ın kendi esmâ-i ilâhiyyesine olan muhabbetinden âlemleri halk etmesi ve muhabbetin açığa çıkmasını istemesi, Kahhar ve Cebbar esmâsını da sevdiğini gösterir^s.124. Bu ezelî muhabbet ve rahmet, celâl tecellîlerinin ardındaki hikmeti tamamlar^{s.124, 127}.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâviyye — s. 6, 8, 9, 10, 124, 127

Hz. Yahyâ ve Hz. Îsâ'nın selamları arasındaki fark, tasavvufî anlayışta onların Hak ile olan münasebetlerinin farklı veçhelerini ortaya koyar. Hz. Yahyâ'nın selamı, "ittihat ve itikatta ekmel" yani daha kemalli ve tevili daha yüksek olarak nitelendirilir^s.17. Bu kemâl, Allah Teâlâ'nın Yahyâ'nın izafî vücudu üzerindeki nefsine selam etmesinden kaynaklanır^s.17. Bu durum, Yahyâ'nın varlığının Hak ile daha derin bir birleşme ve özdeşleşme içinde olduğunu gösterir. Yahyâ'nın isminin dahi "âlemiyyet ve sıfat mülâhazası" taşıması, onun hakikatindeki hususiyetin ilm-i zevkî gibi olduğunu belirtir^s.12.

Hz. Îsâ'nın selamı ise, beşik içinde konuşması gibi mucizevî hallerle Allah'a yakınlığını ve sıdkını gösterir^s.19. Hz. Îsâ, "Rûhullâh" lakabıyla anılır ve Allah'ın ruhundan üflenen bir kelime olarak kabul edilir; bu rûhullâhî vechesi onda kemâle ermiştir^K1. Ancak, Yahyâ'nın selamındaki ittihat kemâli, inâyet-i ilâhiyyede vâki olan iltibas için Îsâ'nın nefsine olan selamından daha üstün görülür^s.19. Bu, Yahyâ'nın Hak ile olan birliğinin, Îsâ'nın mucizevî yaratılışı ve rûhânî vechesinden daha içsel ve özsel bir boyutta olduğunu ifade eder. Zekeriyyâ (a.s.)'ın, kendi akabinde zikrullâhın bakâsını ihtiyar etmesi ve oğlunun zikri üzerine Hakk'ın zikrini takdîm etmesi de^s.1, Yahyâ'nın mânevî mertebesinin derinliğini pekiştirir.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye — s. 1, 12, 17, 19 · K1, s. 131

Hikmet-i Malikiyye, Terzibaba'nın "Kelime-i Zekerâviyye" adlı eserinde ele alınan bir kavramdır. Bu eserde, her peygamberin kendine mahsus bir hikmetinin olduğu belirtilir ve Hz. Zekeriyyâ'nın hikmeti "Hikmet-i Malikiyye" olarak isimlendirilir^s.24. Bu hikmetin temelinde, Hz. Zekeriyyâ'nın Rabb-ı Hassı'nın "Mâlik" ismi olması yatar. Yani, Hz. Zekeriyyâ'yı yöneten, yönlendiren ve hükmü altında tutan isim "Mâlik" ismidir^s.24. Bu durum, suver-i âlemden her bir suretin, bir ism-i ilâhînin mazharı olması ve o ismin hükmünün o suret ile kaim olması prensibiyle açıklanır^s.88. Hz. Zekeriyyâ'nın bu hikmeti tahkik etmesi, başına gelen belâlara sabretmesi ve Hak'tan bu belânın kaldırılmasını talep etmemesiyle tezahür etmiştir^s.28. Bu hâl, sâlikin kendi ameline, ilmine veya hâline karşı içten içe hayranlık duyup kendini büyük görmesi anlamına gelen ucüb hastalığından uzak durarak, her şeyi Allah'tan bilme ve O'nun takdirine teslim olma mertebesini ifade eder. Hikmet-i Malikiyye, Allah'ın "el-Hakîm" isminin tezahürü olarak âlemde her şeyin bir nizam ve gâye üzere yaratılmış olması^K1 prensibinin, özelde bir kulun hayatındaki tecellisini gösterir. Bu tür konular, tasavvufun zirve kitaplarında ele alınan ve derinlemesine idrak edilmesi gereken hususlardır^{s.4, s.126}.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye — s. 4, 24, 28, 88, 126 · K1, s. 197

Verilen kaynaklarda "Terzi Baba" kitabının tasavvufa yeni başlayanlar için uygunluğuna dair açık bir ifade yer almamaktadır. Ancak, tasavvufun mahiyetine ilişkin bazı bilgiler, bu tür eserlerin başlangıç seviyesindeki okuyucular için nasıl bir deneyim sunabileceğine dair ipuçları vermektedir. Örneğin, tasavvufun "gerçek manada irade, şuur ve irfaniyet tatbikatıyla yaşamak" olduğu belirtilir^s.113. Bu tanım, tasavvufun sadece teorik bilgi edinmekten öte, yaşamın her alanına yayılan bir uygulama ve tecrübe alanı olduğunu gösterir. Kitapların sadece "bilgiyi alıp torbanın içerisine yahut kitabın içerisine yahut cebine koyma" olmadığını, aksine "nazari bilgiler"in "ef'ali yaşama" ve "fiiliyata dökülmüş hayat"a dönüşmesi gerektiğini vurgulaması^s.113, tasavvufî metinlerin derinlemesine bir idrak ve tatbikat gerektirdiğini ortaya koyar. Ayrıca, "adem" ve "Âdem" gibi kavramların tasavvuf kitaplarında ayırt edilmesinin önemine dikkat çekilmesi^s.64, bu alandaki terminolojinin inceliklerini ve yanlış anlamaların önüne geçmek için özel bir dikkat gerektiğini göstermektedir. Bu tür kavramsal ayrımlar ve tasavvufun pratik yönüne yapılan vurgu, başlangıç seviyesindeki bir okuyucunun bu tür bir eseri tam olarak idrak edebilmesi için belirli bir ön bilgi ve rehberliğe ihtiyaç duyabileceğini düşündürmektedir.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye — s. 64, 113

Eserin temel amacı, ademde (yoklukta) bulunan bir "nisbet"in, yani bir şekil veya mahiyetin, mevcut olan mimarda (Hak'ta) zuhur etmesidir^s.75. Bu zuhur, ademde olanın "Beni izhâr et" diye isti'dâd lisanı ile vâki' olan talebi hasebiyledir^s.75. Dolayısıyla eser, Hak'kın vücudunda müessir olan a'yân-ı sâbite-i ma'dûme (yoklukta bulunan sabit özler) için vâki'dir; yani bir şeyin eser olabilmesi için, Hak'kın varlığında müessir olan a'yân-ı sâbitelerin olması gerekir^s.73. Hakk'ın vücudunun gereği, a'yânın istidat ve kabiliyetlerine göre feyz-i vücûd etmektir; yani Hak'tan feyizlenerek vücut bulmalarıdır^s.73. Bu feyzin eserleri, halkın istidadına bağlı olarak zuhur eder^s.71. Rahmet için "eser" iki vecihledir: Biri bizzat eserdir ki, bu, Hak'kın her ayn-ı mevcudu icadıdır ve vücudu kabul eden her mevcudun "ayn"ına nazırdır^s.83. Diğeri ise taleb cihetinden gelen rahmet eseridir; yani perdeli olan kimselerin kendi hayallerinde halk edip itikad eyledikleri Hak'tan rahmet talep etmeleriyle ortaya çıkar^s.86. Neticede eser, Cenâb-ı Hakk'ın ezelî muhabbetinin bir neticesidir; O, kendi esmâ-i ilâhiyesine olan muhabbetinden bu âlemleri halk etmiş ve muhabbetin açığa çıkmasını istemiştir^s.124.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye — s. 71, 73, 75, 83, 86, 124

Allah'ın rahmetinin her şeyi kuşatması, "Rahmân" isminin bir tecellîsi olarak ele alınır ve bu rahmetin Zât'tan ayrı bir şey olmadığı belirtilir^s.97. Kur'ân-ı Kerîm'deki "ve rahmetî vesiat külle şey'in" (A'râf, 7/156) ayeti, bu genel rahmetin tüm âlemi kapsadığını açıkça ifade eder^{s.97, 122}. Bu rahmet, kişilerin fiillerine, mülayim veya gayri mülayim oluşlarına bakılmaksızın, katıksız bir vücûd bahşetme niteliği taşır^{s.70, 83}.

Besmeledeki "er-Rahmân" ismi, bu "genel rahmet"in sahibidir; mü'min-kâfir ayırt etmeden bütün kâinatı kuşatan bir rahmettir^K1. Bu umumi rahmet, herhangi bir kazanç veya faaliyet karşılığı olmaksızın verilir; hatta Allah'a küfredenler bile bu genel rahmetten rızıklanır ve hayatlarını sürdürürler^s.122. Allah'ın rahmeti, esmâ-i ilâhiyyeyi de içine alır, zira esmâ-i ilâhiyye de "her şey" tabirinin kapsamındadır ve Rahman ismi ism-i câmî'dir^{s.45, 47}.

Rahmet-i ilâhiyye, neyin üzerine geldiyse, o şeyin istidadına göre zuhur eder; yani rahmetin kendisi her şeyi kapsasa da, tecellîsi mazharın istidadına bağlıdır^s.72. Bu genel rahmet, insan kendi ihtiyacı olan şeyi talep ettiğinde hususi rahmete dönüşebilir; ancak umumi rahmetin tamamını istemek, insanın varlığına müsait değildir^s.98. "Er-Rahmân" suresinde geçen "Er Rahman allemel Kur’an" (55/1-2) ayeti, Rahman'ın kendi nefsine rahmet ettiğini, rahmetin evvela Rahman'ın kendi varlığından kaynaklandığını gösterir^s.53.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye — s. 45, 47, 53, 70, 72, 83, 97, 98, 122 · K1, s. 223