TB. Kelime-i Yûsufiyye

Kelime-i Yûsufiyye, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserindeki 27 fasıldan biridir ve Hz. Yûsuf'a atfedilen "Hikmet-i Nûriyye"yi içerir^s.6. Bu hikmetin Hz. Yûsuf'a tahsis edilmesinin sebebi, âlem-i misal ve âlem-i nûrânî ile olan güçlü bağıdır. Hz. Yûsuf'un keşfi "misâlî" olup, hayâlî suretlerin keşfine müteallik olan "saltanat-ı Nûriyye-i İlmiyye" onda zuhur etmiştir^s.6.

Kelime-i Yûsufiyye'de işlenen Hikmet-i Nûriyye, saf bir nûriyetten ziyade "ziyâiyye"dir, yani nûrun ziyasıdır^s.14. Bu nûrun inbisâtı (genişlemesi) "hazret-i hayâl" üzerinedir ve ehl-i inâyet için vahyin ilk başlangıçlarından sayılır^s.14. Hz. Yûsuf'un rüyâları tabir etme özelliği, bu faslın temel konularından biridir. Rüyâlar, "keşf-i mücerret" veya "keşf-i muhayyet" olarak ikiye ayrılır; keşf-i mücerret, mana âleminden bildirilenin his âleminde aynen zuhur etmesidir^s.23.

İbn Arabî, Hz. Yûsuf'un rüyâ tabirini "rü'yâ içinde rü'yâyı ta'bîr etmekten ibaret" olarak açıklar. Bu bağlamda âlem-i his birinci hayâl, âlem-i uyku ikinci hayâl ve uyku içinde uyku ise üçüncü hayâl olarak nitelendirilir; bunların üçünde de hakikat Hakk'tır^s.46. Bu durum, ilâhî ilmin suretlerinin (suver-i ilmiyye-i ilâhiyye) hayâl âleminde zuhur etmesiyle açıklanır^s.57.

Kelime-i Yûsufiyye ayrıca "Yûsuf-i Muhammedi" tâbirini de açıklar. Bütün enbiyâ ve evliyâda bulunan velâyetler, "velâyet-i Muhammediyye"de mücmeldir (topludur). Hz. Muhammed'e has olan bu velâyet mertebesine kâim olan vâris-i kâmil, Hakîkat-i Muhammediyye itibarıyla tüm enbiyânın lisanlarıyla konuşur. Böyle bir vâris-i kâmil, Hz. Yûsuf'un meşrebinde onun lisanıyla konuştuğunda, hayâlî suretleri ve rüyâları muhtelif mânâlarla tabir eder^s.50. Bu durum, her şeyin Hakk'ın vücuduna ve vahdetine delâlet etmesi ve her mevcudun esmâ-i ilâhiyyeden bir ismin mazharı olmasıyla ilişkilidir^s.99.

Kaynaklar: K1-26; TB. Kelime-i Yûsufiyye, s. 6 · TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 6, 14, 23, 46, 50, 57, 99

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" lakabıyla anılan, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşittir (Necdet Ardıç (Terzibaba) [WIKI]). Kendisi, tasavvufî irfanı çağdaş döneme taşıyan ve bu bilgiyi geniş kitlelere ulaştıran bir müellif ve rehber olarak öne çıkmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) [WIKI]). Eserleri arasında, tasavvuf yolculuğunu anlatan İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve İbn Arabî'nin önemli eseri Fusûsu'l-Hikem'in şerhi gibi çalışmalar bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) [WIKI], TB. Kelime-i Yûsufiyye, s.104).

Terzibaba Necdet Ardıç'ın eserleri, "İrfan Sofrası Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi" başlığı altında yayımlanmıştır^s.1. Bu seride yer alan kitaplardan biri de Kelime-i Yusufiyye'dir. Bu eserde "Hikmet-i Nûriye"nin Yusuf kelimesine tahsis edilmesinin sebebi, âlem-i misâl'in, âlem-i nûrânî ve Yusuf (a.s.)'ın keşfinin de "misâlî" olmasıyla açıklanır^s.6. Ayrıca, Necdet Ardıç'ın kendi şiirlerini içeren "Necdet Divanı" ve "Hacc Divanı" gibi divanları da mevcuttur^{s.103, s.108}. Onun ekolünden gelen yazarlar arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler de, Terzibaba'nın riyasetindeki tasavvuf serisi içinde tefsirler kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek [WIKI], Terzi Oğlu Cem Cemâlî [WIKI]).

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 1, 6, 103, 108

Necdet Ardıç'ın "Kelime-i Yûsufiyye" adlı eseri, Hz. Yûsuf kıssasını, tasavvufî irfan geleneği içinde, özellikle rüya ve rüya tabiri ekseninde inceler. Eser, Hz. Yûsuf'un gördüğü rüyanın başlangıçta kendi hayal âlemine ait bir idrâk olduğunu belirtir. Hz. Yûsuf'un kardeşlerini yıldızlar, babası ve teyzesini ise güneş ve ay suretlerinde görmesi, kendi hayalinin bir tezahürüdür; bu durum, rüyanın görülen nesnelerin (mer'î) kendisinden ziyade, görenin hayal hazinesinden kaynaklandığını gösterir^{s.39, 40}. Hz. Ya'kûb, Hz. Yûsuf'un bu rüyayı kendisine anlattığında, rüyanın mânevî anlamını idrâk etmiş ve kardeşlerinin bu rüyanın farkında olmadığını anlamıştır^s.9.

Eser, Hz. Yûsuf'un rüyasının tevilini, Mısır'da kardeşleri, babası ve teyzesinin kendisine secde-i tekrîm (ikram secdesi) etmeleriyle ilişkilendirir. Bu olay, Hz. Yûsuf'un "İşte bu, evvelki rü'yânın te'vîlidir. Benim Rabbim onu hak eyledi" (Yûsuf, 12/100) sözleriyle, hayal âleminde görülen suretlerin his âleminde tahakkuk ettiğini ifade eder^{s.43, 46, 47}. Bu durum, Hz. Yûsuf'un hayali suretler ile hissi suretleri birbirinden ayırma yeteneğini ve rüya tabirindeki yüksek mertebesini gösterir^s.11. Necdet Ardıç, bu kıssa üzerinden, Hz. Yûsuf'a tahsis edilmiş bir ilim olan rüya tabiri özelliğini vurgular ve kâmil bir vârisin, Hz. Yûsuf'un meşrebinde konuşarak, hayali suretleri muhtelif haller ve manalarla tabir edebileceğini belirtir^s.10. Ayrıca, Hz. Ya'kûb'un, Hz. Yûsuf'a rüyasını kardeşlerine anlatmamasını söylemesi, kardeşlerinin hile yapma ihtimaline karşı bir tedbir olarak değil, Hz. Yûsuf'un kalbinde kardeşlerine karşı kötü zan oluşmasını engellemek amacıyla yapılmıştır^s.12. Eser, Hz. Yûsuf'un idrâki ile Hz. Muhammed'in (s.a.v.) idrâki arasındaki farka da değinerek, Hz. Muhammed'in vârislerinin ilminin daha üstün olduğunu ima eder^{s.1, 46}.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 1, 9, 10, 11, 12, 39, 40, 43, 46, 47

Tasavvufta âlemin "Allah'ın gölgesi" olması, varlığın Hak ile olan ilişkisini açıklayan temel bir mecazdır. Bu ifade, âlemin Hak'tan bağımsız bir varlık olmadığını, bilakis O'nun tecellîsi olduğunu anlatır. Âlem, Hakk'ın isim ve sıfatlarının suretleri ve mazharıdır^s.51. Tıpkı bir şahsın gölgesinin o şahsın varlığına bağlı olması gibi, âlem de Hakk'ın varlığına muhtaçtır. Gölge, bir itibara göre şahsın aynı, diğer itibara göre ise gayrıdır; âlem de bir veçhile ayn-i Hak, bir veçhile de gayr-i Hak'tır^s.51. Ancak gölge, şahsın kendisi olamaz; o sadece şahsın vücuduna ait olan vücûd-i i'tibârîdir^s.51.

Âlemin bu gölge mahiyeti, onun vehmi ve hayalî bir şey olduğunu, müstakil ve hakiki bir vücudu olmadığını gösterir^s.73. Hakiki vücut yalnızca Hakk'a aittir; âlemin vücudu ise vücûd-u izafîdir^s.73. Gölgenin var olabilmesi için bir mahalle ve tahakkuk edebilmesi için yüce bir şahsa ihtiyaç duyması gibi, âlemin vücut gölgesi de var olması ve yok olması düşünülebilen hakikatlere ve tahakkuk etmek için de Hakk'a muhtaçtır^s.51.

Âlemin gölge olarak idrâki, Hakk'ın Nûr ismi ile gerçekleşir. Nasıl ki bir cismin gölgesinin idrâki güneş ile mümkünse, Hakk'ın gölgesi olan âlemin idrâki de Hakk'ın Nûr ismiyle vâki olur^s.69. Gölgenin vücudu ve idrâki güneşle olduğu gibi, âlemin gölge vücudu da ancak Hakk'ın Nûr ismiyle gerçekleşir^s.69. Bu durum, âlemin zuhur ettiği mahallin a'yân-ı mümkinât olduğunu ve Hakk'ın mutlak vücudunun gölgesinin, üzerinde uzadığı şey hasebiyle idrâk olunduğunu ifade eder; o şey de mazharlardır^s.53.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 51, 53, 69, 73

Hikmet-i Nûriye, Fusûsu'l-Hikem'in Yûsufiyye Fassı'nda işlenen bir kavram olup, Hz. Yûsuf'un varlığında zuhur eden ilmî nûrî saltanat ile ilişkilidir^s.7. Bu hikmet, mutlak bir nuraniyetten ziyade, nurun ziyası (aydınlığı) olarak tanımlanır^s.14. Hikmet-i Nûriye'nin nurunun yayılımı hazret-i hayal yani misal âlemi üzerinedir^{s.14, 6}. Bu durum, hayal âleminin ehl-i inayet için vahyin ilk basamaklarından biri olmasıyla açıklanır^s.14. Hz. Yûsuf'a verilen bu ilm-i nuraniyye, özellikle rüya tabiri ilmiyle kâmil bir şekilde tezahür etmiştir^s.7. Hakiki nur, eşyanın idrak edilmesini sağlayan bir varlıktır ve Hikmet-i Nûriye de bu hakiki nurun bir yansıması olarak, ayân-ı sâbitenin istidat ve kabiliyetlerine göre dış âlemde meydana gelen nur-i vücudu ifade eder^{s.7, 77}. Bu hikmet, Hz. Yûsuf'un hayali ve misali suretleri keşfetme yeteneğiyle doğrudan bağlantılıdır ve bu nedenle Yûsufiyye Fassı'na tahsis edilmiştir^s.6. İbn Arabî, bu hikmeti "nûriyyetle" vasıflandırmıştır, çünkü iki şey arasında aracılık eden bir şeyin, galip olan tarafın vasfıyla anılması gerekir; burada galip olan taraf nuraniyet olduğu için bu isim verilmiştir^s.14.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 6, 7, 14, 77

Terzi Baba'nın eserleri, okuyucuyu öncelikle kendi nefsinden, zan ve hayalden, gafletten arınmaya davet eder. Yazar, bu kitaplardan gerçek anlamda faydalanabilmek için saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlanmasını tavsiye eder^s.6. Bu eserler, kişinin kendini tanımasına ve bu yolla Rabb'ine ulaşmasına imkân sunar; aksi takdirde kişinin değerli vaktini gaflet ve atalet içinde geçirerek hayal ve vehmi satın alacağını belirtir^s.4. Kitaplar, başta Hz. Peygamber olmak üzere, İbn Arabî ve onun eserlerini şerh eden A. Avni Konuk gibi büyüklerin ilmini günümüz şartlarına uyarlayarak hazırlayan Prof. Dr. Mustafa Tahralı'nın katkılarıyla ortaya çıkmıştır^{s.2, 5}. Bu yönüyle, tasavvufî ilim geleneğinin günümüze aktarılmasını hedefleyen bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Yazar, eserlerini kolay okunur kılmak amacıyla her bir fassı müstakil bir kitap olarak düzenlemiştir^s.6. Bu durum, tasavvufî konulara ilgi duyan ancak kalın ciltli eserleri okumakta zorlanabilecek geniş bir kitleye ulaşma amacını gösterir. Terzi Baba'nın kitapları, Mevlânâ'nın Mesnevî'si ve Abdülkerim Cili'nin İnsan-ı Kâmil'i gibi İslâm ve dünya tefekkürünün zirve eserleri arasında zikredilir^s.3. Bu eserleri idrakli bir şekilde okuyup inceleyemeyenlerin büyük bir kayıp içinde kalacağı vurgulanır^s.3. Dolayısıyla, bu kitaplar tasavvufî derinliğe ulaşmak isteyen, kendini ve Rabb'ini tanıma yolunda ilerlemek isteyen, İslâm düşüncesinin zirve eserlerine vâkıf olmak arzusunda olan herkes için yazılmıştır.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 2, 3, 4, 5, 6

Kitabın rüya ve hayal konusuna bu denli odaklanmasının temelinde, tasavvufî anlayışın hakikat idrakindeki merkezi rolü yatmaktadır. Necdet Ardıç, Kelime-i Yûsufiyye'de, Hz. Yusuf'un rüya tabirindeki mertebesini örnek göstererek, hayal âlemi ile his âleminin birbirinden ayrılmazlığını ve aslında aynı hakikatin farklı tezahürleri olduğunu açıklar^{s.43, s.47}. Bu, sadece uyku esnasında görülen rüyaları değil, içinde yaşanılan "madde" âleminin de bir hayal âlemi, bir rüya olduğu idrakini içerir^s.44.

Bu geniş perspektif, rüyanın üç katmanlı bir yapıda ele alınmasına yol açar: Birinci hayal âlem-i his, ikinci hayal âlem-i uyku ve üçüncü hayal uyku içinde uykudur; ancak bunların üçünde de hakikat Hakk'tır^s.46. Kitap, özellikle beşeriyete ait, nefsi ve bireysel hayalin ürünü olan rüyalarla amel edilmeyeceğini, ancak "rüya-yı mücerret" ve "rüya-yı keşf-i muhayyel" gibi hakiki rüyaların değerli olduğunu belirtir^{s.31, s.6}.

Rüya ve hayal konusuna odaklanmanın bir diğer önemli sebebi, vahyin menbaı olarak hazret-i hayalin gösterilmesidir. Peygamberlere gelen vahyin misal âleminden, yani rüyanın kaynağı olan hayalden geldiği ifade edilir^s.22. Bu, rüya ve hayal âleminin sadece kişisel deneyimler değil, aynı zamanda ilahi hakikatlerin tecelli ettiği bir mahal olduğunu gösterir.

Son olarak, kitap bu konuya odaklanarak okuyucuyu kendi nefsini, vehmini ve hayalini aşmaya davet eder. Zira kişinin kendi hayal ve vehminin tesiri altında kalması, hakiki idrakin önündeki en büyük engeldir^s.9. Kişinin kendine dönüş yolunu bulması ve kendinden geçen Hakk'a giden yolu idrak etmesi için, bu hayal âlemini doğru bir şekilde tabir etmesi ve anlaması gerektiği vurgulanır^{s.4, s.32}. Bu sayede kişi, kendi hakikatine ulaşarak Rabbine yol bulabilir^s.11.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 4, 6, 9, 11, 22, 31, 32, 43, 44, 46, 47

Kelime-i Yûsufiyye eserinde 'tevhîd' ve 'tenzîh' kavramları, metnin anlaşılmasında temel bir ayrım noktası olarak sunulur. Eserin kurgusu, bâtınî bir 'tevhîd' yani 'teklik' anlayışı üzerine kuruludur^s.3. Bu tevhîd, tasavvufta Hakk'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesi olan vâhidiyyet ile yakından ilişkilidir. Vâhidiyyet, ahadiyyetten sonra gelen ve ilâhî esmâ ile sıfatların tafsîl bulduğu bir mertebedir; kesretin menşei olup, esmâ ile idrâk edilebilir^K1. Kelime-i Tevhîd olan 'Lâ ilâhe illâllâh' da bu tevhîd anlayışının temelini oluşturur. Bu kelime, Hakk'tan başka bütün vücud iddialarının nefyi ('lâ ilâhe') ve Hakk'ın ispatı ('illâllâh') olmak üzere iki ana adımdan oluşur. Sâlikin sülûkunda önce mâsivâdan kalbi temizlemesi, sonra Hak'la kalbi doldurması bu kelimenin yapısında gizlidir^K1.

Buna karşılık, eserde bahsedilen 'tenzîh' anlayışı, genel zâhirî anlayışı temsil eder^s.3. Tenzîh, Allah'ı yaratılmışlara ait noksan sıfatlardan ve benzetmelerden uzak tutma, O'nun yüceliğini ve aşkınlığını vurgulama prensibidir. Bu anlayış, Hakk'ın varlığını ve sıfatlarını, yaratılmışların özellikleriyle kıyaslamadan, O'nun mutlak kemâlini kabul etmeyi esas alır. Eserin bâtınî tevhîd kurgusu ile genel zâhirî tenzîh anlayışı arasındaki bu fark, metindeki mevzuların anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, eserin müellifi, bu alt yapı anlayışını oluşturmak için uzun seneler harcadığını belirtir^s.3.

Kaynaklar: TB. Kelime-i Yûsufiyye — s. 3 · K1, s. 27, 168