Tesbih ve Zikir

"Tesbih ve Zikir" kitabı, tesbih ve zikir kavramlarının yüzeysel benzerliklerinin ötesine geçerek, tasavvufî derinliklerini ve mertebelerini ortaya koyar. Kitaba göre, tesbih bir "isim" kelimesi iken, zikir bir "fiil" kelimesidir ve bu ayrım, ikisinin tesir sahalarını farklı kılar¹. Tesbih, bütün âlemdeki varlıkların kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiyye'ye yönelmesidir. Zikir ise şuurlu varlıklar olan insanın, kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiyye'yi özlerinden hatırlamasıdır¹.

Eser, tesbihin "kudsiyyet" ifade ettiğini ve melekî bir eylem olduğunu belirtir¹. Buna karşılık, idrakli zikir "insanî" bir eylemdir. Ancak insan, her hâle uygun yaratıldığı için hem zikir hem de tesbih ehli olabilir¹. Kitap, tesbihin "tenzîh" yönünü vurgularken, zikrin "teşbîh" yönünü de içerdiğini ifade eder. Örneğin, "Sübhanallah" ve "Elhamdülillah" tenzihî yönden tesbih iken, "Allahu Ekber" Zât-ı Mutlak yönünden tenzih-tesbih, Zât-ı Mukayyed yönünden ise teşbih-zikirdir¹. Bu bağlamda, Ef'âl âlemi ve Zât-ı Mukayyed itibarıyla yapılanlar zikir, Esmâ ve Sıfat âlemi ile Zât-ı Mutlak itibarıyla yapılanlar ise tesbihtir¹.

Kitap, okuyucuyu tesbih veya zikir hakkındaki bir Âyet-i Kerîme veya Hadîs-i Şerif'i okurken, bahsedilen mertebenin kudsiyyeti veya hakikati üzere bir idrakle hareket etmeye davet eder¹. Aksi takdirde, yapılan tesbih ve zikrin sadece taklidî ve kelâmî bir duygusal hâl olarak kalacağını, sevap kazandırsa da kişinin kendini ve Rabb'ini hakkıyla tanımasına engel olacağını belirtir¹. Bu durum, kendini bilmeden cennet ehli olmanın gafletten başka bir şey olmadığını ifade eder¹. Kitabın temel gayesi, Kur'ân-ı Kerîm ve Hadis-i Şeriflerde belirtilen tesbih ve zikrin gerçek anlamlarını bir araya getirerek, bu ibadetlerin ilâhî mânâlarına ulaşmayı sağlamaktır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 1, 2, 6, 10, 12, 13, 17, 123

Tesbih ve zikir arasındaki temel fark, birinin "isim" diğerinin ise "fiil" kelimesi olmasından kaynaklanır ve bu durum tesir sahalarını ayırır¹. Tesbih, varlıkların kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiye'ye yönelmesidir ve "kudsiyyet" ifade eder¹. Bu yönüyle tesbih, melekî bir eylemdir; idraksiz bir yönelişi de kapsar¹. Örneğin, "Sübhanallah" ve "Elhamdülillah" tenzihî yönden tesbihtir¹. Tesbih kelimesi, ilk bakışta bir isim gibi görünse de, faaliyete dönüştüğünde fiil özelliği kazanır; "tesbihat" yapma bu fiilî yönünü gösterir².

Zikir ise, şuurlu varlıkların (insan) kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiye'yi özlerinden hatırlamalarıdır¹. Zikir doğrudan doğruya bir "fiil" kelimesidir¹. Zikrin tarikat mertebesindeki hakikati, kişinin zikri yaparken düşüncesinin kendinde olmasını gerektirir; zikrin sayısal çokluğundan ziyade fikirsel genişliği esastır¹. İdrakli zikir insanîdir ve insan hem zikir ehli hem de tesbih ehli olabilir¹. "Allahu Ekber" hem zât-ı mutlak yönünden tenzih-tesbih, hem de zât-ı mukayyet yönünden teşbih-zikirdir¹. Özetle, ef'âl âlemi ve zât-ı mukayyet itibarıyla yapılanlar zikir iken, esmâ ve sıfat âlemi ile zât-ı mutlak itibarıyla yapılanlar tesbihtir¹. Gerçek zikir veya tesbih, ilgili ayet veya hadisin bahsettiği mertebenin kudsiyyeti veya hakikati üzere idrakle yapılmalıdır; aksi takdirde sadece taklidî ve kelâmî bir duygusal hâl meydana gelir ki bu da gaflettir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 2, 8, 10, 11, 12, 17, 88, 123
3. 2.Tesbih ve Zzikir — s. 8

Zikrin faydaları, sâlikin manevi yolculuğundaki mertebesine göre farklılık gösterir ve her mertebede ayrı bir idrak ve irfan gerektirir¹.

Şeriat ve Tarikat Mertebelerindeki Faydaları:

Bu mertebelerde zikrin faydası, öncelikle zahiri ve lisani yönüyle ortaya çıkar. Kişi, belirli esma-i ilahiyyeyi veya duaları sesli ve ritimli bir şekilde tekrar eder¹. Bu tekrarlar, kişinin Allah'ı (c.c.) çokça anmasını, O'nun azametini düşünmesini sağlar¹. Hadis-i şeriflerde geçen zikirler de genellikle bu lisani zikirleri kapsar¹. Bu aşamada zikir, bir ibadet olarak sevap beklentisiyle yapılır ve kişinin manevi disiplinini güçlendirir¹. Ancak bu zikirde önemli olan, zikredenin duygusallıkla gaybda olan bir Rabbi zikretmek yerine, düşüncesinin kendinde olması ve zikrin manasının farkında olmasıdır¹.

Hakikat ve Marifet Mertebelerindeki Faydaları:

Seyrinde ilerleyen sâlik için zikrin faydası, ilmî ve tefekkürî yönüyle derinleşir¹. Bu mertebelerde zikir, Kur'an'ın da işaret ettiği gibi "öğüt, anma, düşünme, ilim, hatırlatma" gibi manaları içerir¹. Kişi, elde tesbih, dilde lafız olmaktan öte, kendinde bulunan ilahi hakikatleri ve esma-i ilahiyyeyi hatırlayarak onları zuhurda faaliyete geçirir¹. Bu, kalbin mutlak tatminini sağlayan bir haldir². Reşehat'ta belirtildiği gibi, gönlünü Hakk'a vermiş olanın harflerden ve lafızlardan kurtularak yari anması, yani tarikatten hakikate doğru yol alması esastır¹. Bu derinleşmiş zikir, kişiyi Ulûhiyyet mertebesine kadar yükseltebilir ve zikrin sayısal çokluğundan ziyade, fikirsel genişliği önem kazanır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 13, 66, 67, 68, 69, 76, 88, 121, 122
3. 2."tatmeinnül kulubü" - Tesbih ve Zikir — s. 68

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinen önemli bir mürşiddir. Uşşâkî tarikatına mensup olan Ardıç, tasavvufî irfanı günümüz insanına aktarma misyonunu üstlenmiştir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Eserleri ve sohbetleri, tasavvufun derinliklerini anlaşılır bir dille sunarak geniş bir okuyucu ve dinleyici kitlesine ulaşmasını sağlamıştır.

Yazarın önemli çalışmalarından bazıları arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Ayrıca, "Tesbih ve Zikir" adlı eseri de Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi'nin 28. kitabı olarak yayımlanmıştır¹. Bu seri içinde Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de Necdet Ardıç ekolünden eserler kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek - Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki).

Necdet Ardıç'ın yayımlanmış diğer kitapları arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, Lübb'ül Lübb Özün Özü (Osmanlıca'dan çeviri), Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi'de Bazı Hakikatler (İngilizce ve İspanyolca çevirileri de mevcuttur), İslâm'da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Hakikatleri ile İslâm, İmân, İhsân, İkân (Cibril Hadîs'i) yer almaktadır¹. Kendisi Tekirdağ'da ikamet etmekte olup, çeşitli web sayfaları ve iletişim kanalları aracılığıyla takipçileriyle etkileşim kurmaktadır¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 1, 123, 125

"Tesbih ve Zikir" kitabının içeriği ve hitap ettiği kitle incelendiğinde, sadece tasavvuf erbabına özgü bir eser olmadığı anlaşılmaktadır. Kitabın yazarı, okuyucularına "nefs’in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamalarını" tavsiye etmektedir¹. Bu tavsiye, tasavvufi bir edep olsa da, genel olarak manevi bir arınma ve hakikate ulaşma çabası içinde olan herkes için geçerlidir.

Kitap, "Âyet-i kerîmeler de geçen 'tesbîh ve zikir'ler üzerinde mütalâa" yapmayı amaçlamaktadır¹. Bu durum, kitabın temel olarak Kur'an ve Sünnet'in ana konularından biri olan zikir ve tesbih kavramlarını ele aldığını göstermektedir. Kur'an'ın "Allah’ın kelâmı, zât-î zuhuru" olduğu ve bir tarih kitabı gibi sınırlandırılamayacağı vurgusu¹, kitabın Kur'an'ın evrensel ve derin anlamlarına odaklandığını belirtir.

Ayrıca, kitapta "hamd’ın sekiz mertebesi" gibi konulara değinildiği ve bu konuların daha önceki "salât-namaz" ve "13 ve hakikat-i İlâhiye" isimli kitaplarda da işlendiği belirtilmektedir¹. Bu durum, yazarın genel olarak İslami ilimler ve maneviyat üzerine eserler verdiğini ve "Tesbih ve Zikir" kitabının da bu bütünün bir parçası olduğunu düşündürmektedir. Kitap, "kendilerine kitap verilenlerin kesin olarak bilmesi, îmân edenlerin îmânının artması" gibi hedeflerden bahsederken¹, belirli bir zümreye değil, geniş bir okuyucu kitlesine hitap ettiğini ortaya koymaktadır.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 3, 35, 42, 87, 113

"Tesbih ve Zikir" adlı kitapta ayet ve hadisler, tasavvufî bir çerçevede tesbih ve zikir kavramlarının derinlemesine anlaşılması için temel referans noktaları olarak işlev görür. Kitabın yazarı, İslâm'da ve özellikle tasavvufta tesbih ve zikrin Kur'an-ı Kerim'de ve Hadis-i Şeriflerde belirtilen gerçek anlamlarını bir araya getirmeyi amaçlamaktadır¹. Bu bağlamda, ayet ve hadisler, kitabın ana konularını destekleyen ve açıklayan deliller olarak sunulur.

Kitapta ayetler, bazen doğrudan alıntılanarak, bazen de atıfta bulunularak kullanılır. Örneğin, Cenâb-ı Hakk'ın kendi kitabını Resûlüne aracısız okuduğu belirtilen ayetler, Zâtî bir ifade olarak değerlendirilir ve bu durum, ayetlerin manevi derinliğine vurgu yapar¹. Ayrıca, Kur'an'ın bazı ayetlerinin muhkem, bazılarının ise müteşabih olduğu belirtilir; müteşabih ayetlerin yorumunda fitne çıkarmak yerine, ilimde derinleşmiş olanların "Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır" şeklindeki teslimiyetçi yaklaşımı benimsenir¹. Bu yaklaşım, ayetlerin doğru anlaşılması için tasavvufî bir metodolojiye işaret eder.

Hadis-i Şerifler de kitapta tesbih ve zikir konularında önemli bir yer tutar. Kitabın bölümlerinden biri doğrudan Hadis-i Şeriflerdeki tesbihe ayrılmıştır¹. Bu durum, hadislerin tesbih ve zikir pratiklerinin meşruiyetini ve faziletini ortaya koymada ne kadar merkezi olduğunu gösterir. Kitap, ayet ve hadisleri kullanarak, okuyucuya manevi bir hasıla sunmayı ve bu metinlerin ruhaniyetini aktarmayı hedefler. Yazar, bu manevi hasılayı başta Hz. Muhammed (s.a.v.) ve Ehl-i Beyt'in ruhlarına hediye ettiğini belirterek, kitabın amacının sadece bilgi vermek değil, aynı zamanda manevi bir bağ kurmak olduğunu ifade eder¹. Kitap, bazı ayetlerin daha geniş izahları için yazarın diğer eserlerine atıfta bulunarak¹, okuyucuyu daha derinlemesine araştırmaya teşvik eder.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 1, 3, 11, 18, 80, 81, 93, 95

"Tesbih ve Zikir" kitabı, devran ve sema gibi konuları ele alarak tasavvufî zikir pratiklerinin derinliğini ve anlamını okuyucuya sunmaktadır. Kitabın başlığında da belirtildiği üzere, devran, devir, dönme ve sema kavramları bir bütün olarak ele alınır¹. Özellikle Halvetiyye-Uşşâkiyye tarikatında zikirle yapılan devranın rumuz ve esrarına binaen bu erkânın kabul edildiği vurgulanır¹. Bu durum, devranın sadece fiziksel bir hareket olmadığını, aynı zamanda tasavvufî bir derinliğe sahip olduğunu gösterir.

Tasavvufta devran, üç katmanda işler: vücudî devran, sülûkî devran ve zikrî devran². Kitapta bahsedilen devran, özellikle zikrî devran katmanına işaret eder. Bu, tarikatlerde halka olup dönerek yapılan zikirdir. Bu zikrin bâtını, dönen sâlikin kendisini kâinatın merkezine koymaktan vazgeçmesi ve dönüş hareketinin 'lâ ilâhe illâllâh' kelimesinin somut bir tezahürü olmasıdır². Yani, 'lâ' ile dış âlemden geçilir, 'illâllâh' ile merkeze (Hak'a) çevrilir².

Devranın şer'î delili olarak Zümer Sûresi'nin 75. ayeti gösterilir: "Melekleri Arş'ın etrafını kuşatmış olarak, Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün..."¹. Bu ayet, meleklerin Arş etrafında dönerek tesbih etmelerinin devran için bir dayanak teşkil ettiğini ima eder. Ayrıca, devranın vahdet-i zatiyye ilmindeki şe'ni (her an yeni oluşum) imâ etmesi, ehadiyyet-i zatiyye'yi belirleme mertebelerine işaret etmesi ve vahidiyet sıfatıyla belirlemeye işaret etmesi gibi derin anlamları olduğu belirtilir¹. Cem-ül Cem mertebesinde VAHİD, EHAD, SAMED, ALLAH esmâ-i şerifleriyle devran edilmesi ve Kavs'in tecellisiyle ilişkilendirilmesi de¹ devranın tasavvufî mertebelerle olan bağlantısını ortaya koyar. Bu bağlamda, devran ve sema konularının bu kitapta yer alması, zikir ve tasavvufî sülûkun ayrılmaz bir parçası olarak görülmesinden kaynaklanmaktadır.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 1, 115, 118, 119
3. 2.K1, s. 224

Tesbih ve Zikir kitabını okurken dikkat edilmesi gereken temel husus, tesbihin bir "isim" kelimesi, zikrin ise bir "fiil" kelimesi olduğu ayrımını idrak etmektir¹. Bu ayrım, her iki kavramın tesir sahalarının farklı olduğunu gösterir. Tesbih, bütün varlıkların kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiyye'ye yönelmesi iken; zikir, şuurlu varlıkların (insan) kendi hakikatleri yönünden Hakikat-i İlâhiyye'yi özlerinden hatırlamalarıdır¹. Kitap, bu iki kavramın çoğu zaman birbirine benzer şekilde ifade ve tatbik edildiğini, ancak hakikatte aralarında büyük farklar olduğunu belirtir¹.

Okuyucu, kitapta geçen ayet ve hadisleri incelerken, tesbih veya zikrin hangi mertebeden bahsettiğini idrak etmeye çalışmalıdır¹. Bu, "kûdsiyyet" veya "hakikat" üzere bir idrakle okumayı gerektirir. Aksi takdirde, okuma sadece taklidî ve kelâmî bir tesbih veya zikirden ibaret kalır, duygusal bir hâl meydana getirir ve sevap kazandırsa da, kişinin kendini ve Rabb'ini tanımasına vesile olmaz; bu durum gaflet olarak nitelendirilir¹. Kitap, tesbihin "kûdsiyyet" üzere bir tanıtım, eğitim ve öğretim faaliyeti olduğunu belirtir¹. Zikir ise "Mülkî-insânî-irfânî ve kesif" olup, tenzih ve teşbihi birleştirerek Hakk ile bâkî kalmayı ve bakâbillâh'ta tevhid etmeyi amaçlar¹. Kitapta hamd'ın birçok mertebesinden bahsedildiği ve tesbihattaki "Elhamdülillâh"ın çeken kimsenin idraki yönünde farklı anlamlar taşıdığı belirtilir¹. Bu nedenle, okuyucunun her bir tesbih ve zikir ifadesinin farklı idrak ve anlayışlarını göz önünde bulundurması önemlidir.

1. Kaynaklar
2. 1.Tesbih ve Zikir — s. 2, 7, 8, 13, 14, 16, 122, 123