Vahiy ve Cebrâîl

Kitap, vahyin temel tanımını "Allah'ın peygamberlerine bilgi indirmesi" olarak yapar ve bunun nübüvvet ile risâletin ilmî temeli olduğunu belirtir^vikipedi. Vahyin sözlük anlamının "gizlice ve hızlı bildirme" olduğunu ekler^vikipedi. Cebrâîl (a.s.) ise, bu ilâhî bildirimleri peygamberlere ulaştıran, dört büyük melekten biri olan vahiy meleğidir^s.67. Kur'ân-ı Kerîm'de "Cibril", "Rûh'ul kuds", "Rûh'ul emin", "Rûh" ve "Rasûl" gibi beş farklı isimle anılan Cebrâîl'in, karşı konulamaz bir güce, üstün bir akla ve kesin bilgilere sahip olduğu, arşın sahibi nezdinde itibarlı ve meleklerin kendisine itaat ettiği şerefli bir elçi olduğu ifade edilir^s.10.

Cebrâîl'in görevi, ilâhî bilgileri peygamberlere tebliğ etmektir; peygamberler de bu bilgileri ümmetlerine aktarırlar. Vahyin izahları ve açılımları babında ise, Cebrâîl'in emrinde olan diğer meleklerden nefsini temizlemiş müminlere ilhamlar gelir^s.69. Cebrâîl'in "Cebrâil"liği, aldığı görevi "cebr" ile yaptırmasından gelirken, vahyi ilâhîyi ulaştırmadaki rahmeti ise "cibril"liğidir^s.127. Vahyin farklı geliş şekilleri vardır; en kolay olanı Cebrâîl'in insan şekline girerek vahyi getirmesidir ki, çoğunlukla Dıhye isimli sahabinin şeklinde gelirdi. Bir diğer şekli ise, Cebrâîl'in görülmeden, çıngırak sesine benzer bir sesle vahyi bildirmesidir; korkutma ve azap içeren âyetler genellikle bu şekilde gelirdi^s.64. Kitap, vahiy ve Cebrâîl hakikatlerini anlayabilmek için imân olgusunun gerçeklerini ve tasavvufî mertebeleri idrak etmenin gerekliliğini vurgular^{s.6, s.63}. Cebrâîl'in Hz. Peygamber'e ilk vahyi Hira Dağı'nda getirdiği ve her Ramazan'da inen Kur'ân-ı Kerîm'i Levh-i Mahfuz'daki sırasına göre okuyup Hz. Peygamber'in dinleyip tekrar ettiği de belirtilir^s.68.

Kaynaklar: Vikipedi: Vahiy · Vahiy ve Cebrâîl — s. 6, 10, 63, 64, 67, 68, 69, 127

Necdet Ardıç, tasavvufî geleneğin yaşayan temsilcilerinden biri olarak, eserlerinde ve sohbetlerinde derin manevî hakikatleri açıklamayı hedeflemiştir. Kendi ifadesiyle, Vahiy ve Cebrâîl adlı eseri, okuyucuya gönül âlemindeki seyrini göstermeyi amaçlayan bir ayna niteliğindedir^s.11. Bu eserin oluşum sürecinde, Hakk'ın izniyle tekrar ele aldığını ve on birinci kitabı olarak tamamladığını belirtir^s.4. Ardıç, eserlerinin manevî hasılasını Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimizin ve bugüne kadar gelen silsile-i âlinin ruhlarına hediye ettiğini ifade eder^s.5. Kendisi, "Terzi Baba" mahlasını kullanmakla birlikte, bazı metinlerde "Necdet Bey Sultan" olarak da anılmaktadır^s.18. Tasavvufî öğretisinde, nefsin hem "emmare" (kötülük) yönünü hem de hakikat yönünü incelemeye çalışır^s.72. Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler de bulunmaktadır (KAYNAK: Abdürrezzak Tek Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî Wiki). Bu durum, onun tasavvufî mirasının devamlılığını ve etkisini göstermektedir.

Kaynaklar: Vahiy ve Cebrâîl — s. 4, 5, 11, 18, 72

İnsan-ı Kâmil, tasavvufî düşüncede varlık mertebelerinin en üstünü ve en kapsamlısıdır. Bu mertebe, "mutlak vücud"un en son tecellisi ve zuhur bakımından en son "libas"ıdır^s.48. İnsan-ı Kâmil, bütün âlemleri, yani cismanî "şehâdet âlemi"ni, nûranî "misâl" ve "melekler âlemi"ni, ruhanî "ruhlar âlemi"ni, "ilm-i ilâhî"den ibaret "ilim âlemi"ni, "a'yân-ı sabite" ve "vahdet" mertebelerini, hatta "a'dem" ve "zulmet" mertebelerini dahi kendinde toplayan bir mertebedir^s.48. Bu özelliğiyle o, bütün âlemlerin hülasasıdır ve zâtî tecellî ile birlikte sıfatların, isimlerin ve fiillerin tecellîlerini de kendinde barındırır^s.49.

İnsan-ı Kâmil, Hak'ın bütün isimlerini taşıyacak "câmî bir mahal" olması yönüyle Emânet Âyeti'ndeki (Ahzâb 72) "emânet"i yüklenen varlıktır^K1. Bakara 31'deki "ona bütün isimleri öğretti" ayeti de bu durumu destekler^K1. Hak Teâlâ, kendi cemâl ve celâlini İnsan-ı Kâmil'de görmüştür^s.49. Bu sebeple ona "zıll-i ilâh" (ilâhın gölgesi), "zıll-i memdud" (yayılmış gölge) ve "zıllullah" (Allah'ın gölgesi) gibi isimler verilmiştir^s.49.

İlk İnsan-ı Kâmil, bu mertebeyi bütün veçheleriyle yaşayan ve taşıyan Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v) Efendimiz'dir^s.111. Onun bu kemâl ve zuhur mertebesi, diğer varlıklarda müşâhede edilemez^s.49. Hz. Peygamber'in Kâb-ı Kavseyn mertebesi, Hak'a en yakın olduğu ve tasavvufun en yüksek vâsıllık makâmı olarak kabul edilen zirve noktasıdır^K1. İnsan-ı Kâmil'in bâtını Hakk'ın varlığı olduğundan, onun lisanından çıkan sözler zahiren İnsan-ı Kâmil'e ait gibi görünse de bâtınen Hakk'ın sözleridir^{s.168, 185}. Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kamil" adlı eseri, bu kavramın mertebelerini detaylıca ele alan klasik bir kaynaktır (İnsan-ı Kamil (Kitap)).

Kaynaklar: Vahiy ve Cebrâîl — s. 48, 49, 111, 168, 185 · K1, s. 184, 405

Şuhûdî iman mertebeleri, Necdet Ardıç'ın "Vahiy ve Cebrâîl" adlı eserinde detaylı olarak incelenen, imanın tecrübî ve idrakî seviyelerini gösteren bir tasniftir^s.2. Bu mertebeler sırasıyla şunlardır:

1. Ef'âl (Şeriat Mertebesi) İmânı: Bu mertebe, imanın en temel seviyesidir ve şeriat hükümleriyle ilişkilidir. Âdem (a.s.)'ın imanı gibi, günahlardan arınmak için Allah'a yalvarma ve dua mahiyetinde bir imandır. İbrahim (a.s.) ile tevhid hakikatleri ortaya çıkmaya başlamış ve onun mertebesi "tevhid-i ef'al" olarak adlandırılmıştır^s.14. Bu mertebede iman, fiiller ve zahirî ibadetler üzerinden tezahür eder.
2. Esmâ (Tarikat Mertebesi) İmânı: Bu mertebede iman, duygusallık ve muhabbet üzerine kuruludur. Kişi, Allah'ın esmâsının (isimlerinin) tecellilerini idrak etmeye başlar ve bu tecellilerle bir muhabbet bağı kurar. Tarikat ehlinin seyr ü sülûkunda yaşadığı iman tecrübesine karşılık gelir^s.16.
3. Sıfat (Hakikat Mertebesi) İmânı: Bu mertebede iman, ikilikteki tekliği bulmakla ilgilidir. Kişi, Allah'ın sıfatlarının (ezelî ve ebedî vasıflarının) hakikatini idrak eder ve bu sıfatların tüm varlıkta tecelli ettiğini müşâhede eder. Sıfât-ı Subûtiyye gibi kavramlar bu mertebede daha derinlemesine anlaşılır. Bu, Hakikat-i Muhammedi anlayışına doğru bir ilerlemedir^s.16.
4. Zât (Ma'rifet Mertebesi) İmânı: Bu, imanın en yüksek mertebesidir. Kişinin kendindeki "ulûhiyyet" ve "abdiyyet" mertebelerinin hakkını vererek tek olarak yaşamasıdır. Bu mertebe, "hakk-el yakıyn" hali ile "zât mertebesi" imanı olarak da ifade edilir^{s.11, s.16}. Zât mertebesinin "zât-ı mutlak" ve "zât-ı mukayyed" olmak üzere iki özelliği vardır; ancak bu mertebeyi anlamaya yol olmadığı belirtilir^s.16. Bu mertebeye ulaşmak, daha önceki mertebelerden geçip yükselmekle mümkündür^s.11. Bu mertebedeki iman, "Hakikat-i Muhammedi" anlayış ve idraki ile gerçekleşir^s.11.

Kaynaklar: Vahiy ve Cebrâîl — s. 2, 11, 14, 16

Vahiy, İslâm düşüncesinde Allah'ın peygamberlerine bilgi indirmesi ve nübüvvet ile risâletin ilmî temelidir^vikipedi. Allah, insanlar arasından seçtiği peygamberlerini vahiy ile şereflendirerek onlara dünya ve ahiret saadetine ulaştıracak esasları bildirmiştir^s.64. Bu bildirimler, peygamberlere Cebrâîl aracılığıyla ulaşır ve ilhamdan farklı olarak kesin bir mevsukiyete sahiptir^vikipedi.

Vahyin geliş usulleri arasında doğru rüyalar ilk sırada yer alır. Peygamberlerin gördüğü rüyalar, uyanınca gerçek hayatta aynen meydana gelirdi. Hz. Aişe'nin belirttiği gibi, Peygamberimizin rüyaları sabah aydınlığı kadar açıktı^s.64. Vahiy, "Rûh'ul emin" (Cebrâîl) tarafından peygamberin kalbine indirilir ve daha önceki kitaplarda da zikredilmiştir^s.140.

Tasavvufî açıdan vahyi anlamak için ahadiyyet, lâhud, rahmâniyyet ve rûbubiyyet gibi mertebelerin idrak edilmesi önemlidir^s.182. Ahadiyyet, Hak'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü olup, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir^K1. Vahiy, Allah'ın bizzat kendi bildirimleri olup, Cenâb-ı Hakk'ın kullarına ne kadar yakın olduğunu açıkça ifade eder^s.110. Kur'ân, "Ha, mim, apaçık kitab'a and olsun ki, akledesiniz diye Kur'ân'ı Arapça okunan bir kitab kılmışızdır, şüphesiz o, bizim katımızda Ana kitab'da mevcud, yüce ve hikmet dolu bir kitab'dır" ayetiyle vahyin kaynağını ve yüceliğini vurgular^s.108. Bu "Ana kitab", vahiy topluluğunun bulunduğu yerdir ve "vel kitabil mübin" (açık kitab) ise bâtından zahire, esmâ ve rûbubiyyet mertebesinde ilâhî ilmin tafsile doğru açılmasıdır^s.87.

Kaynaklar: Vikipedi: Vahiy · Vahiy ve Cebrâîl — s. 64, 87, 108, 110, 140, 182 · K1, s. 220

Vücûd mertebeleri, Hakk'ın mutlak varlığının (Vücûd-u Mutlak) kendinden başlayarak âlemleri ve varlıkları oluşturduğu tecellî ve zuhur aşamalarıdır^s.23. Bu mertebeler, Hakk'ın varlığının sonsuzluğunu ve her şeyi kuşatıcılığını (muhît) gösterir^s.61. Tasavvuf ehli, bu hakikate işaret etmek için "lâ taayyün" (ortaya çıkmama) ve "vücûd-i mutlak" gibi ifadeler kullanır; çünkü zât, isim, resim, sıfat, vasıf, zuhur ve tecellî gibi oluşumlardan beridir^s.23.

Vücûd mertebeleri genellikle beş ana katmanda incelenir:

1. Lâhût: İlâhî mertebe, ulûhiyyet âlemi olup, Hakk'ın kendi zâtının mertebesidir. Tenezülün başlangıç noktası ve urûcun zirvesidir. Bu mertebe idrak edilemez, sınırlandırılamaz; sadece nefyle bilinir^K1. "Zât-ı sırf / a'maiyyet" olarak da adlandırılan bu hâl, hiçbir nispet kabul etmeyen mutlak gaybdır^s.23.
2. Ceberût: Azamet ve kudret mertebesi olup, akl-ı evvel ve rûh-ı a'zamın mahallidir. Lâhûttan sonra, melekûttan önce gelir ve Hakk'ın sıfât-ı subûtiyyesinin yeridir^K1. Bu mertebede soyut akıllar (kerubiyyîn) ve hakîkat-i muhammediyye bulunur^K1.
3. Melekût: Mülk-i a'lâ, melâike âlemi ve ruhânî mertebedir. Ruhânî varlıkların (melâike, soyut akıllar) mahallidir^K1. Yâsîn Sûresi'ndeki "her şeyin melekûtu O'nun elindedir" ayeti, bu âlemin Hakk'ın tasarrufunda olduğunu gösterir^K1. Bu mertebede "nûr" özelliği ortaya çıkar ve "Vücûd-u Mutlak"ın â'maiyyet, a'demiyyet, zûlmiyyet, ilmiyyet, rûhiyyat ve nûriyyet gibi özellikleri mevcuttur^s.36.
4. Misâl: Bazı tasniflerde ceberût ile birleşse de, sûretler berzahı olarak melekût ile nâsût arasındaki kuşaktır^K1.
5. Nâsût: Beşeriyyet ve cismânî kâinat mertebesidir^K1. "Vücûd-i izafi" veya "kayıtlı vücûd" olarak da adlandırılan bu mertebe, âlemlerin ve madde yapılı varlıkların ortaya çıktığı yerdir^{s.23, 8}.

Bu mertebeler, "mutlak vücûd"un dışında değildir; her bir mertebede tecellî ve zuhur eden de bu vücûddur^s.49. Hakk, bu mertebeler aracılığıyla kendi sıfat ve isimlerini en mükemmel şekilde müşahede eder^s.49.

Kaynaklar: Vahiy ve Cebrâîl — s. 8, 23, 36, 49, 61 · K1, s. 73, 163, 187 · K1-187, Vahiy ve Cebrâîl, s. 23

Yazar, kitabın girişinde okuyucuya hitaben, "Eğer gönül âleminde seyr'in var ise, nerede olduğunu da sana gösterebilecektir" ifadesini kullanarak, eserin tasavvufî yolculukta belirli bir aşamaya gelmiş kişilere yönelik olduğunu ima eder^s.5. Kitabın amacı, tasavvufî mertebelerin tekrarı değil, özet olarak daha kolay anlaşılmalarını sağlamaktır^s.22. Ancak bu kolaylaştırma, konunun temelden ele alındığı anlamına gelmez; aksine, zaten bilinen mertebelerin daha derinlemesine idrak edilmesine yöneliktir.

Kitap, "Vahiy ve Cebrâil" gibi tasavvufun temel ve derin konularını ele almaktadır^s.10. Bu tür konuları anlayabilmek için, tasavvufî mertebelerin ana hatlarıyla dahi idrak edilmesi gerektiği açıkça belirtilmiştir^s.63. Örneğin, "lâ taayyün" ve "vücûd-i mutlak" gibi tasavvufî terminolojinin kullanılması^s.23, okuyucunun bu kavramlara aşina olmasını gerektirir. Ayrıca, "marifetullah"ın "bal" ile ifade edilmesi ve arı kovanlarının ibret gözüyle seyredilerek müşahedenin açılması tavsiyesi^s.116, tasavvufî tefekkür ve müşâhede pratiğine sahip bir okuyucu kitlesine işaret eder.

Yazar, kitabın "ilm-i hâl" kitabı yazmak gayesi taşımadığını, bunun yerine "gafletimizden veya meşguliyetlerimizin çokluğundan, farkında bile olmadığımız küçük, küçük fakat aslında çok büyük olan bazı hususlara dikkat çekmeye çalışmak" olduğunu ifade eder^s.10. Bu durum, eserin tasavvufî yaşamın inceliklerine ve derinliklerine odaklandığını, temel bilgileri sunmaktan ziyade, mevcut bilgiyi derinleştirmeyi amaçladığını gösterir. Dolayısıyla, kitap tasavvufa yeni başlayanlar için bir giriş niteliği taşımamaktadır.

Kaynaklar: Vahiy ve Cebrâîl — s. 5, 10, 22, 23, 63, 116

İrfan ehlinin sohbeti, genel konuşmalardaki gibi sadece ses vasıtasıyla ve zahirî bir anlayışla değil, dört farklı kanaldan işler^{s.165, s.207}. Bu sohbetin temelinde, kâmil bir mürşidin sâlike yaptığı manevî yoldaşlık ve hâl aktarımı bulunur^K1. İrfan ehli, bu sohbet aracılığıyla sâlike gerçek mânâda "nefahtü" etmeye başlar; yani manevî bir üfleme ile irfaniyet aktarır^s.165. Bu aktarım, Hak ile kul arasındaki muhabbet^K1 ve hullet^K1 bağının bir yansımasıdır.

Sohbetin işleyişinde, öncelikle "leb-i derya" olan insân-ı kâmilin ağzından çıkan bir ses vardır^s.207. Bu ses, dinleyenin sem' (duyu organları) olan kulaklarına ulaşır. Ancak irfan ehlinin sohbeti sadece işitilen sesle sınırlı değildir; o sese yüklenmiş olan mânâ, sem'e ulaşınca açılmaya başlar ve aynı seste yüklü olan ruh ile de hayat bulur^{s.165, s.207}. Bu durum, sohbetin kalpten kalbe feyiz aktarımı niteliğini gösterir^K1. İrfan ehli, bu gönül yoluyla ilham ile güçlendirilmiş bir aktarım gerçekleştirir^s.5. Bu sayede, dinleyen kişi iç bünyesinde tefekkür etmeye çalışarak müşahedesinin açılmasını sağlar^s.116. İrfan ehlinin idrak ve yaşantısıyla anlaşılabilecek olan "İkra" gibi hususlar da bu sohbetin bir parçasıdır^s.102. Bu mertebeye gelen kişiye Cenâb-ı Hakk'ın muhabbet-i ilâhiye ile tecelli ederek kelâm etmesi de irfan ehlinin sohbetinin ulaştığı bir hâldir^s.122.

Kaynaklar: Vahiy ve Cebrâîl — s. 5, 102, 116, 122, 165, 207 · K1, s. 29, 247, 398