Yûsuf Sûresi

Terzibaba'nın Yûsuf Sûresi tefsiri, Necdet Ardıç İrfan Sofrası Tasavvuf Serisi'nin 22. kitabı olup, Muharrem Avan'ın da katkılarıyla bu geleneğin Kur'ân'ı irfanî bir bakışla yorumlama çabasını yansıtır^{s.1, Wiki: Muharrem Avan}. Tefsir, sûrenin zâhirî nüzul sebepleriyle birlikte bâtınî nüzul sebeplerine de odaklanır^s.9. Yûsuf (a.s.) kıssası, sâlikin kendi nefsiyle olan mücadelesini ve mânevî gelişimini sembolize eder. Yûsuf (a.s.)'ın gönlü, Zeliha'nın ise nefsi temsil ettiği bu yorumda, gönlün hakikat ve tarikat çalışmalarıyla terbiye edilerek kendi güzelliğini ortaya çıkarması anlatılır^s.79. Nefs-i emmârenin gönül Yûsufuna tahammülsüzlüğü ve onu öldürme veya uzaklaştırma isteği, sâlikin iç dünyasındaki mücadeleyi gösterir^s.42. Yûsuf (a.s.)'ın kuyuya atılması veya zindana girmesi, tasavvuftaki çilehaneye girme, erbaîn çıkarma veya siccine girme gibi mânevî arınma süreçlerine karşılık gelir^s.85. Sûre, Yûsuf (a.s.)'ın fiziksel kemâlâtının ardından mânevî rüşde erişini ve rüyaların te'vilini öğrenmesini, Rabb'i tanıma yolunda önemli bir merhale olarak sunar^{s.68, s.99, s.93}. Sûrenin 12. cüzde başlaması, 12. sûre olması ve 111 ayet içermesi gibi sayısal değerler, bir kemâlât sistemine işaret eder^{s.10, s.30}. Bu tefsir, Elmalılı Hamdi Yazır'ın "Hakk Dîni Kur'ân Dili" adlı eserini zâhirî kayıtlar için kaynak olarak kullanırken, sûrenin irfanî ve bâtınî boyutlarını Terzibaba geleneğinin özgün yorumuyla derinleştirir^s.8.

Kaynaklar: Yûsuf Sûresi — s. 1, 8, 9, 10, 30, 42, 68, 79, 85, 93, 99

Yûsufiyyet mertebesi, tasavvufî sülûkta önemli bir durak olup, ilâhî tecellîlerin yeryüzünde, özellikle de insânî özde tezahür ettiği bir makamdır^{s.81, 12}. Bu mertebe, Hazret-i Ahadiyyet'in "yeryüzü" Hazret-i Şehadet'te "Hazret-i Yûsuf" ismiyle nokta zuhuru olarak tanımlanır^s.81. Yûsufiyyet, "gizli bir hazine idim" hakikatinden hareketle, hubb-i yûsufiyyet mertebesinin tarih sahnesinde ilâhî tecellî olarak zuhura çıkmaya başladığı bir noktayı işaret eder^s.15.

Bu mertebe, şeriat, tarikat, hakikat ve marifet gibi farklı düzeylerde açıklanabilen ve her düzeyde geçerli olan bir yapıya sahiptir^s.5. Sâlikin kendi vücud varlığı içerisinde seyrini yaptığı bir yolculuktur ve bu yolculuğun iskelesi Yûsufiyyet, vasıtası beden gemisi, yolu "İsr"iyyet, kaptanı ise Hakikat-i Muhammediyye'ye uyum sağlamaya çalışan akıldır^{s.5, 21}. Yûsufiyyet mertebesinde, Alîm ve Hakîm isimlerinin zuhuru belirginleşir ve Cenâb-ı Hakk'tan vasıtasız olarak ilham ve ilim gelir^s.66. Bu durum, dervişin gönlünü ne kadar iyi çalıştırırsa o kadar ilham ve ilim almasıyla ilişkilidir^s.66.

Yûsufiyyet mertebesi, Muhammediyyet mertebesindeki kemâlâttan farklıdır ve İseviyet mertebesi de değildir^{s.40, 66}. Hz. Yûsuf'un hayatındaki hüzün ve artış mânâlarını barındıran "Feryad-nâle ve arttırsın" lügat anlamı, bu mertebenin tecellîlerinde faaliyettedir^s.18. Ayrıca, Akl-ı Küll mertebesindeki baba Yâkub'un bâtınî varlığında mevcut Yûsufiyyet hakikatinin nûru, yoğunlaşarak bir çocuk insân sûretine bürünerek yeryüzünde görünür hale gelmiştir^s.15. Zeliha'nın misafirlerinde meydana gelen hal, Yûsufiyyet mertebesinin "sekinesi" olarak ifade edilir^s.79. Bu mertebe, insânın özünden, hakikatinden tecellî eden bir makam olup, her birimizin özünde bulunan gönül, Cenâb-ı Hakk'ın tecelligâhıdır^s.12.

Kaynaklar: Yûsuf Sûresi — s. 5, 12, 15, 18, 21, 40, 66, 79, 81

Tasavvufî bakış açısıyla Yûsuf'un kardeşleri tarafından kuyuya atılması, insanın iç dünyasındaki manevî bir mücadeleyi sembolize eder. Burada Yûsuf, insanın gönül mertebesini, ilâhî varlığın tecellisi olan saf ve temiz hâlini temsil eder^s.107. Kardeşler ise nefsin hırs, kin, gazap gibi nefs-i emmâreye ait vasıflarını simgeler^s.27. Bu nefsânî güçler, gönül hâline ve safvetine ulaşmaya mâni olmak için türlü hilelerle insanı engellemeye çalışır^s.27.

Kardeşlerin Yûsuf'u kuyuya atma kararı, gönlü hükümsüz hâle getirme ve kendi saltanatlarını ortaya çıkarma arzusundan kaynaklanır^{s.50, 107}. Bu kıskançlığın temelinde, babanın (akl-ı küllün) Yûsuf'u (gönlü) daha çok sevmesi yatar; zira gönülde Hakk'ın zâtî tecellisi bulunurken, diğer kardeşlerde (nefsânî vasıflarda) esmâ ve sıfat tecellileri vardır^s.50. Bu durum, nefsin ilâhî esmâya ulaşamadığı için gönlü çekememesini ve onu ortadan kaldırmayı dilemesini gösterir^s.50.

Kuyunun kendisi ise, gönlün nefsânî etkilerden korunmak üzere emniyette olduğu bir mekânı temsil eder^s.53. Kuyuya atılan Yûsuf'un bir kervan tarafından kurtarılması ise, dervişin tarikat çalışmaları ve manevî eğitimlerle gönül Yûsuf'unu bu nefsânî esaretten kurtarması sürecine benzetilir. Kuyuya sarkıtılan kova ve ip, bu manevî yolculukta kişiye anlatılan tarikat mevzularını ve dervişlik hâllerini ifade eder^s.59. Hz. Ya'kûb'un "nefsiniz size ne kötü iş yaptırdı" sözü, bu eylemin beşerî nefisten kaynaklandığını vurgular ve "sabr-ı cemîl" ile bu duruma karşı duruşu temsil eder^s.27.

Kaynaklar: Yûsuf Sûresi — s. 27, 50, 53, 59, 107

Necdet Ardıç, tasavvuf dünyasında "Terzibaba" olarak bilinen, Uşşâkî tarikatının günümüzdeki mürşidlerinden biridir^vikipedi. O, tasavvufî irfan geleneğini çağdaş döneme taşıyan ve bu geleneği geniş kitlelere ulaştıran önemli bir şahsiyettir^vikipedi. Terzibaba'nın öğretileri ve eserleri, tasavvufun anlaşılması ve yaşanması noktasında mühim bir rol oynamıştır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserine yaptığı şerh, onun ilmî ve mânevî derinliğini ortaya koymaktadır^vikipedi. Terzibaba'nın rehberliğinde, tasavvufî metinlerin anlaşılması ve yorumlanması konusunda bir ekol oluşmuştur. Bu ekol içinde, Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme alırken^vikipedi, Abdürrezzak Tek ise Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini yazmıştır^vikipedi. Bu durum, Terzibaba'nın sadece kendi eserleriyle değil, aynı zamanda yetiştirdiği ve yönlendirdiği müelliflerle de tasavvuf geleneğine katkıda bulunduğunu göstermektedir.

Kaynaklar: Vikipedi: Necdet Ardıç, Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Abdürrezzak Tek

Züleyha'nın Yûsuf'a duyduğu sevgi, tasavvufî anlayışta bir aşk-ı mecâzî olarak değerlendirilir. Bu tür aşk, bir başka insana duyulan sevgi olup, klasik tasavvuf bunu eğitici bir aşk olarak görür; sâlik mecâzî aşk yoluyla 'sevme'yi öğrenir ve ardından hakîkî aşka geçer^K1. Yûsuf'un güzelliği, "güzelliğin onda dokuzu Yûsuf'a verildi" ifadesiyle vurgulanır; ancak bu güzellik sûret olarak değil, "gönle verilen hakikati İlâhiyye" yani "İlâh-î cemâl" olarak yorumlanır^{s.40, 66}. Dolayısıyla, Züleyha'nın Yûsuf'a yönelişi, aslında Allah'ın vechine, yani ilâhî güzelliğe duyulan bir yönelişin başlangıcıdır.

Kur'an'da Züleyha'nın Yûsuf'a yöneldiği, ancak Rabbinin bürhanı, yani ilâhî işaretleri olmasaydı Yûsuf'un da Züleyha'ya yönelebileceği, fakat bu işaretleri görünce Yûsuf'un uzaklaştığı belirtilir^s.69. Bu durum, mecâzî aşkın sınırlarını ve ilâhî hakikatin üstünlüğünü gösterir. Züleyha'nın bu mecâzî aşkı, onu ilâhî hakikatlere yönlendiren bir vesile haline gelir. Nitekim Mevlânâ'nın "mecâz hakîkatın köprüsüdür" tâbiri, bu geçişi en güzel şekilde ifade eder^K1. Züleyha'nın Yûsuf'a olan sevgisi, başlangıçta beşerî bir arzu gibi görünse de, tasavvufî yorumda, ilâhî aşkın bir tecellisi ve ona ulaşmanın bir yolu olarak anlaşılır. Bu, muhabbetin derinleşmiş hali olan aşkın, sâhibini fânî kılan ve Hak'a yönelten mahvedici bir sevgiye dönüşebileceğinin bir örneğidir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 19 · Yûsuf Sûresi — s. 40, 66, 69

Necdet Ardıç'ın "Yûsuf Sûresi" adlı eseri, Kur'an'ın sadece geçmişe ait bir anlatı olmadığını, aksine her dönemde ve her bireyde geçerli olan hakikatleri içerdiğini ortaya koyar. Eser, Kur'an'ı "esâtirul evvelin" (geçmiştekilerin masalları) olarak gören eski müşriklerin anlayışını reddeder; zira bu tür bir bakış açısı, Kur'an'ın mesajını kendi hayatlarına tatbik edememelerinden kaynaklanır^s.45. Yûsuf kıssasının sadece bir senaryo anlatımı olmadığını, aksine imalarla dolu olduğunu ve bu hadisenin sadece peygamberlere has olmadığını belirtir^s.69. Bu durum, eserin Kur'an'ın evrensel ve zamana aşkın mesajını vurguladığını gösterir.

Eser, Kur'an'daki mertebelerle ilgilenir ve bir insanın Kur'an'da tarif edilen gerçek manada Musevi, İsevi olmadan Muhammedi olunamayacağını ifade eder. Bu, dinin tek ve bütüncül bir seyir içinde ilerlediğini, semavi dinler ayrımının ehli zahire göre olduğunu, ehli bâtına göre ise baştan sona tek dinin "İslam" olduğunu vurgular^s.39. Bu bağlamda, eser, Kur'an'ı sadece ef'âl mertebesi itibarıyla değerlendirmenin, İslam dinini yüzde yirmilik bir kapasite ile değerlendirmek anlamına geldiğini belirtir^s.29. Dolayısıyla, eser, Kur'an'ın derinliklerine inmek, onun bâtıni ve irfani boyutlarını keşfetmek isteyen herkes için bir rehber niteliğindedir. Bu, tasavvufî bir bakış açısı sunsa da, Kur'an'ın tüm mertebelerini idrak etme çabası, sadece tasavvuf ehli için değil, hakikat arayışında olan herkes için geçerlidir. Eser, okuyucuyu "Kur'an'la olan sohbetlerimize, Kur'an'da yolculuk" yapmaya davet eder; zira tarikat ehli yolcudur ve bu yolculuğu sonuna kadar kullanmak görevdir^s.44.

Kaynaklar: Yûsuf Sûresi — s. 29, 39, 44, 45, 69

Hz. Yûsuf'un rüyaları yorumlama yeteneği, tasavvufî açıdan onun "Hikmet-i Nûriyye" ile ilişkilendirilmesini sağlar^K1. Bu hikmet, ilahî nûrun kalpte tecellî etmesiyle elde edilen bir idrak ve basiret hâlidir. Rüyalar, bâtınî âlemden gelen işaretler olup, bu işaretleri doğru bir şekilde yorumlamak, Hakk'ın muradını ve gelecekteki olayların seyrini keşfetmek demektir. Hz. Yûsuf'un bu yeteneği, onun sadece bir rüya tabircisi olmasından öte, ilahî sırlara vâkıf bir peygamber olduğunu gösterir. Nitekim Yûsuf Sûresi, diğer peygamberlerin hayat hikâyelerinin bölüm bölüm verilmesinin aksine, Hz. Yûsuf'un hayatını baştan sona anlatan tek sûredir^s.30. Bu durum, onun manevî yolculuğunun ve rüya yorumlama yeteneğinin, ilahî takdirin bir parçası olarak ne denli önemli olduğunu vurgular. Hz. Yûsuf, rüyaları yorumlayarak sadece geleceği haber vermekle kalmaz, aynı zamanda olayların ardındaki ilahî hikmeti ve Hakk'ın takdirini de idrak eder. Kardeşlerinin kendisine yaptıkları karşısında dahi, bu durumun Hakk'ın takdiri olduğunu anlaması ve onlara bir şey dememesi, onun bu derin idrakinin bir göstergesidir^s.27. Bu yetenek, onun "sabr-ı cemîl" sahibi bir peygamber olarak manevî mertebesini de pekiştirir (Hz. Ya'kûb (a.s.) Wiki). Zira bu sabır, sadece zorluklara dayanmak değil, aynı zamanda bu zorlukların ardındaki ilahî maksadı ve hikmeti kavramakla mümkündür.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Yûsuf Sûresi — s. 27, 30

Yûsuf kıssası, tasavvufî irfan geleneğinde sâlikin manevi yolculuğunda karşılaşacağı halleri ve idrak etmesi gereken hakikatleri barındıran müstesna bir örnektir. Bu kıssa, Cenâb-ı Hakk'ın bizlere bildirdiği bir "kıssadan hisse" olup, dervişin hayatında yaşayacağı tecrübeleri önceden haber verir^s.34. Kıssanın en önemli ibretlerinden biri, temiz akıl sahipleri için bir yol gösterici olmasıdır^s.129. Bu, sadece zahirî bir anlatım değil, aynı zamanda Ulûhiyet mertebesinden Risâlet mertebesine, oradan da abdiyet mertebesine inen İlâhî bir bilgi aktarımıdır^s.13.

Yûsuf kıssasından alınacak en büyük örneklerden biri de rüyaların tabirleridir. Necdet Ardıç, üç çeşit rüya olduğunu belirtir: Rahmânî rüyalar, nefsi kaynaklı rüyalar ve şeytanî rüyalar^s.25. Tasavvuf yolunda ilerleyen sâlikler için rüyalar oldukça önemlidir; zira bâtın kanalıyla kurulan hakkanî irtibatlar neticesinde görülen rüyalar, nefs, hayal, şeytan veya dünyadan olmayan bâtınî işaretlerdir ve hem görene hem de bizlere yol gösterir^s.36. Bu kıssa, hakikat itibarıyla idrak edildiğinde, sâlike "sen daha evvelce bu kıssayı bilmiyordun, işte şimdi sıra sende, bu kıssayı sana da hikâye ediyoruz" hükmünün faaliyete geçtiği bir idrak ve bilme halini yaşatır^s.14. Böylece sâlik, şeriat, tarikat ve hakikat mertebelerinden bakarak bu kıssanın derinliklerini keşfeder ve Hakikat-i İlâhiyye olan Vahidiyyet mertebesindeki ilmi İlâhî programları, yani "a'yân-ı sâbiteler"i idrak etmeye başlar^s.122.

Kaynaklar: Yûsuf Sûresi — s. 13, 14, 25, 34, 36, 122, 129