Zekât ve İnfâk

Terzibaba'nın "Zekât ve İnfâk" adlı eseri, zekâtı çok katmanlı bir kavram olarak sunar. Öncelikle, zekâtın sözlük anlamı olan "temizleme, övgü, artma, bereket" manalarına dikkat çekilir ve terim olarak Kur'an'da belirtilen sınıflara sarf edilmek üzere dinen zengin sayılan Müslümanların malından alınan belli payı ifade ettiği belirtilir^s.24. Kur'an'da zekât kelimesinin otuz âyette geçtiği ve yirmi yedisinde namazla birlikte zikredildiği, sadaka teriminin de on iki âyette zekât anlamında kullanıldığı ifade edilir^{s.11, s.24}.

Kitap, zekâtın şer'î boyutunun ötesinde, tasavvufî ve mânevî anlamlarını derinlemesine işler. Terzibaba'ya göre, "zekâtın zekâtı" veya "temizin temizi" kavramı, ruhânî ve rahmânî ilimde herhangi bir gayrılık olmadığından, içerisine dünya necaseti karışmamış olanın infak edilmesidir^s.70. Bu bağlamda, en büyük zekâtın, beşeriyet kirlerinden temizlenmek için ayrılan zaman olduğu vurgulanır; çünkü kişinin yegâne malı zamanıdır ve bu zamanı nefis tezkiyesi için kullanması en büyük varlık zekâtıdır^s.178.

Eserde, mânevî zekât olarak ilmin zekâtı da öne çıkarılır. Cenâb-ı Hakk'ın lütfettiği bilgileri karşı tarafa aktararak ondaki benlik, nefis, hayal ve vehim kirlerinden temizlemek, kişinin mânevî ve ilmî zekâtıdır^{s.146, s.155}. Bu, maddi zekâtın yanı sıra bâtınî zekâtın da verilmesi gerektiğini gösterir^s.140. Kitap, Resûl'e itaat ile kılınan namazın esmâ mertebesinden, verilen zekâtın ise Fenâfirresül mertebesi ile nefis tezkiyesi olan zekât olduğunu belirtir. Allah'a itaat ile kılınan namazın fenafillah ve bekabillah mertebesinden, zekâtın ise tüm varlıktaki sıfât-ı sübûtiyelerin ve sıfât-ı zâtiyelerin Hakk'a teslim edilmesiyle sıfât-ı ilâhiyeye dönüşmesi ve bunların taliplilere aktarılması olduğunu açıklar^s.178.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 11, 24, 70, 140, 146, 155, 178

Zekât ve sadaka kavramları, sözlükte "temizleme, övgü, artma, bereket" anlamlarına gelir ve terim olarak Kur'an'da belirtilen sınıflara sarf edilmek üzere dinen zengin sayılan Müslümanların malından alınan belli payı ifade eder^s.24. Kur'an'da zekât kelimesi otuz ayette mârife olarak geçer ve yirmi yedisinde namazla birlikte zikredilir. Sadaka terimi ise on iki ayette zekât anlamında kullanılmıştır^s.11. Hadislerde ve örfte sadaka, mecburi olmayan gönüllü ödemeleri de içine alan daha genel bir anlama sahip olmuştur^s.11. Tasavvufî açıdan bakıldığında, zekât kulu Allah'a yaklaştırırken (kurb-ı ferâiz), sadaka bu yakınlıktaki sürekliliği sağlar (kurb-ı nevâfil). Zekâtta Allah'ın Kuddûs ismi tecelli ederken, sadakada Rahman ismi tecelli eder^s.28. Sadaka aynı zamanda kişinin kulluğundaki samimiyetinin (sıdkiyetinin) bir ölçüsüdür^s.28. Cenâb-ı Hakk, zekât ve sadaka emriyle insanlara kendilerine ait gördüklerinin aslında Allah'a ait olduğunu hatırlatır^s.28. Bu ibadetler, dört mertebe üzerinden de anlaşılır: Şeriat mertebesinde kul malının kırkta birini fakirlere verir. Tarikat mertebesinde nefsini olumsuz ahlâktan temizleyerek zekâtını vermiş olur. Hakikat mertebesinde kendinde bir varlık görmeyerek mutlak manada Allah'a muhtaç oluşunu idrak eder. Marifet mertebesinde ise verenin de alanın da Allah olduğunu bilir ve Hakk'ın kendi zenginliğinin zekâtını nasıl verdiğini müşahede eder^s.29.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 11, 24, 28, 29

Tasavvufta "malı gönülden çıkarmak" kavramı, malın fiziksel olarak elden çıkarılmasından öte, kalbin mal sevgisinden arındırılmasına işaret eder. Bu durum, "fakr" makâmının bir tezahürüdür ve sâlikin manevî yolculuğunda (seyr-i süluk) önemli bir adımdır^s.54. Fakr, tüm malını dağıtıp fakirlik üzere yaşamak değil, gönüldeki mal muhabbetini çıkarmaktır; böylece malın kişiyi sırtında taşıması yerine, kişinin onu sırtında taşımaması hedeflenir^s.43. Bu anlayışa göre, bir tekne suyun üzerinde ilerlerken suyun içine girmesiyle batması gibi, mal sevgisi de kalbe girdiğinde kişiyi manen batırır^s.39.

Bu hâl, aynı zamanda "ittika" kavramıyla da ilişkilidir. İttika, malı elden çıkarmak değil, gönülden çıkarmaktır; yani mal mülk sahibi olunsa bile benlik yapmamak, eğlenceye dalmamak ve malı gönülden uzak tutmaktır^s.44. Manevî fakirlik, beşerî sıfatlardan sıyrılıp kendini bir şeye malik görmeyen kimsenin, sayısız mala mülke sahip olsa bile hiçbirine gönül bağlamamasıdır. Bu kişi, sahip olduğu mülkün kulu olmayıp onu kendine kul eder^s.54. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) fakrı övünç vesilesi olarak kabul etmesi, bu manevî zenginliğin önemini vurgular^s.54. Gerçek zenginlik, ruh zenginliğidir; kişinin sadece kendine ait esmâ-i ilâhiyyeleri kullanabilmesinden öte, Allah'ın bütün isimleriyle zenginleşmesidir^s.39. Bu durum, kalbin mâsivâdan arındırılmasıyla, yani gafletten uzaklaşarak Hak'ka yönelmesiyle mümkün olur.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 39, 43, 44, 54

Zekât, tasavvufta dört mertebeli sülûkun farklı kademelerinde farklı şekillerde tezahür eder. Şeriat mertebesinde zekât, kişinin malının kırkta birini fakirlere vermesiyle yerine getirilen zahirî bir hükümdür^s.28. Bu, malın temizlenmesi anlamına gelir ve kişinin kendi gerçek varlığında hayvanlık mertebesinden kalan en az kırkta birini de verip kendi gerçek hakikat-i üzere temiz kalmasıdır^s.172. Bu mertebede yapılan yardımlar sevap olarak kabul edilir ve Cenâb-ı Hakk tarafından mükafatlandırılır^s.207.

Hakikat mertebesinde ise zekât, kişinin kendinde bir varlık görmeyerek mutlak manada Allah’a muhtaç oluşunu idrak etmesi ve her türlü iddia ve davadan uzaklaşmasıdır^s.28. Bu, "vücudî zekât" olarak adlandırılır^s.28. Hakikat, tasavvufta Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı üçüncü sülûk mertebesidir^K1. Bu mertebede sâlik, aklî bilgilerden çok kalbî hâllere göre yaşar ve şeriatın bâtını açılır^K1. Zekâtın bu mertebedeki sırrı, varlığın kırk mertebe oluşu ve matlub olanın ilâhî mertebe, yani zât mertebesi olmasıdır; bu da en yüksek mertebe olan kırkta birdir^s.68. Hakikat mertebesinde yaşayan bir kişi, ihtiyaç sahibi gördüğü kişiye acıyıp yardım ettiğinde, Cenâb-ı Hakk'a karşı sorumlu olabilir; çünkü bu mertebede veren de alan da Allah olarak idrak edilir^s.207. Bu, kişinin kendi aslı hakikatinden verdiği "kenzi mahfi" (gizli hazine) olarak nitelendirilir^s.173.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 28, 68, 172, 173, 207 · K1, s. 164

Îsâr, tasavvufî sülûkun önemli bir aşaması olarak kabul edilir ve kişinin nefsânî arzularını aşarak diğerkâmlık mertebesine ulaşmasını temsil eder. Bu, sadece maddi imkânları paylaşmakla kalmayıp, aynı zamanda başkalarının menfaatini kendi menfaatinin önüne koyma bilincidir^s.51. Kitapta, okuyuculara nefsânî heveslerden, zan ve hayalden, gafletten soyunarak saf bir gönülle okumaya başlamaları tavsiye edilirken^{s.5, s.10}, îsâr kavramı da bu nefs terbiyesi ve arınma sürecinin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Zira îsâr, kişinin kendi benliğini geri plana atarak başkalarına öncelik vermesiyle gerçekleşir. Bu durum, "Gayret bizden muvaffakiyyet Hakk'tandır"^{s.5, s.10} ifadesiyle de örtüşür; zira îsârda bulunmak için gösterilen gayretin neticesi Allah'tan beklenir. Kitapta geçen diğer tasavvufî eserlere (Kelime-i Tevhid, Namaz, İslâm, Îmân, İkân gibi) yapılan atıflar^{s.2, s.6, s.229}, îsârın da bu bütüncül tasavvufî eğitim ve ahlâkî gelişim içinde bir yerinin olduğunu düşündürmektedir. Îsâr, kişinin sadece kendi kurtuluşunu değil, aynı zamanda toplumun ve diğer insanların iyiliğini de gözetmesi anlamına gelir ki bu da tasavvufun sosyal boyutunu ortaya koyar.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 2, 5, 6, 10, 51, 229

Nefs-i Zekiyye, tasavvufî yolculukta nefsin yedi mertebesinin (emmâre, levvâme, mülhime, mutmainne, râdıyye, merdıyye, sâfiye/kâmile) tamamlanmasıyla ulaşılan bir hâldir^{s.175; K2-T3}. Bu mertebe, nefsin süflî yapısından arınarak ulvîleştiği, dünyevî hazlara yönelen vechesinin tezkiye edildiği ve Hakk'a yönelen rûhânî yapının kemale erdiği bir durumu ifade eder^K1. Nefs-i Zekiyye'ye ulaşan sâlik, "nefiiis" bir hâle gelir ve gönül evinde oturur; Esmâ-i İlâhiyye talimiyle sahip çıktığı ilâhî isimleri gerçek sahibi olan Hakk'a teslim etmiş olur^s.175. Bu teslimiyet, "Ve'alleme âdeme-l-esmâe kullehâ" (Allah, Âdem'e bütün varlıkların isimlerini öğretti) ayetinde belirtilen enfüsî esmâ-i İlâhiyye taliminin bir sonucudur ve ilm'el-ayn'nel-hakk'el yakın olmak üzere nuranî müşâhedeye yol açar^s.175. Nefsin bu en yüksek mertebesi, aynı zamanda "Nefs-i Kamile" ve "Nefs-i Safiye" olarak da adlandırılır ve Âdemiyet mertebesi, yani Safiyullah mertebesi olarak kabul edilir^s.47. Bu mertebeye ulaşmak, nefsin benlik ve izâfî benlikten arınarak İlâhî benliğe ulaşması, yani hayalî varlığın kaldırılıp yerine Hakk'ın varlığının tahsis edilmesiyle mümkündür^s.136. Nefs-i Zekiyye, sülûk geleneğinde teşekkül eden ve Fecr Suresi'ndeki "Yâ eyyetühen-nefsü'l-mutmainne" (Ey mutmain nefs) ayetinden sonra gelen mertebelerin nihai noktasıdır^K2. Bu mertebede sâlik, yedi nefs mertebesini enfüsî olarak bitirmiş ve âfâkî, hazret mertebelerine adım atmış bir Hakk yolcusu olarak tanımlanır^s.175.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 2, 3, 47, 136, 175 · K1, s. 126 · K2

"Zekât ve İnfâk" kitabı, öncelikle tasavvuf yoluna girmek isteyen veya bu yolda ilerleyen dervişler için kaleme alınmıştır. Kitabın yazarı, okuyucularına nefsânî heveslerden, zan ve hayalden, gafletten soyunarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamalarını tavsiye eder; zira vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek mânâda yararlanmanın mümkün olmadığını belirtir^{s.1, s.4}. Kitabın temel amacı, ahiret hayatını Allah ve Resûlü'nün muhabbetinin özde gelişmesi ve yaşamasını temin etmek için bu tür eserlerden istifade etmektir^s.3. Özellikle "Müellef-i Kulûb" olarak nitelendirilen, gönülleri ısındırılan, irfânî emareler gösteren ve tasavvuf yoluna karşı muhabbeti olan kişilere yönelik bir rehber niteliğindedir. Bu kişilerin sohbetlere çağrılarak, kitaplar verilerek veya tavsiye edilerek tasavvuf sahasının varlığından haberdar edilmesi ve bu ilimlerden zekât verilmesi hedeflenir^s.137. Kitap, İslâm'ın beş şartından biri olan zekâtı bâtınî halleriyle ele alarak, okuyucuların bu farzın derin mânâlarını idrak etmelerine yardımcı olmayı amaçlar^{s.6, s.9}. Dervişlik dersini yapan, kitap okuyan, sohbet dinleyen ve tefekkür eden herkesin bu hakikat üzerine yaşadığı ve kendilerine bu hakikatlerin ilham edildiği vurgulanır^s.164.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 1, 3, 4, 6, 9, 137, 164

Necdet Ardıç, "Terzibaba" lakabıyla da bilinir ve Uşşâkî tarikatının önemli temsilcilerindendir^s.241. Tasavvufî irfanı günümüze taşıyan ve geniş kitlelere ulaştıran bir mürşittir (Necdet Ardıç, Wiki). Eserleri arasında "Necdet Divanı", "Hacc Divanı", "İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri" gibi çalışmalar bulunmaktadır^{s.229, 230, 234}. Ayrıca "Lübb’ül Lübb Özün Özü" adlı Osmanlıca bir eserin çevirisini yapmış, "Salât- Namaz ve Ezan-ı muhammedi’de Bazı hakikatler" ve "İslâm’da Mübarek Geceler, bayramlar ve Hakikatleri" gibi eserleri de İngilizce, İspanyolca ve Fransızca dillerinde yayımlanmıştır^s.230.

Necdet Ardıç, kendi ekolünden gelen Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müelliflerin yazdığı tefsir serilerinin de riyasetini üstlenmiştir (Abdürrezzak Tek, Wiki; Terzi Oğlu Cem Cemâlî, Wiki). Bu durum, onun tasavvufî düşüncesinin ve irfanının geniş bir çevre tarafından benimsendiğini ve yayıldığını göstermektedir. Bir anekdotta, yazarın Necdet Ardıç ile bir Mirac kandilinde telefonla görüştüğü ve "Nüket" isimli bir hanımla konuştuğu belirtilmiştir^s.241. Başka bir olayda ise, yazarın bir mekânda "Necdet" isminde bir kişiyle karşılaşması ve bu kişinin elinde tesbih olması, ayran içmesi gibi detaylar, Necdet Ardıç'ın tasavvufî kimliğine ve yaşam tarzına dair ipuçları sunmaktadır^{s.131, 132}. Bu karşılaşma, yazarın "95-8-Terzi- Baba-Necdet-8-19-53-Ardıç" adlı kitabına aldığı maillerle de ilişkilendirilmiştir^s.132.

Kaynaklar: Zekât ve İnfâk — s. 131, 132, 229, 230, 234, 241