Terzibaba'nın Fusûsu'l-Hikem Şerhi
Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i, tasavvuf düşüncesinin en yoğun ve en zor metinlerinden biridir. Ahmed Avni Konuk onu Türkçeye çevirip şerh etti. Terzibaba Necdet Ardıç ise bu şerhi, 17 yıl süren sohbetlerle yeniden şerh ederek okunabilir hâle getirdi.
Terzibaba'nın Katkısı
Fusûs'u okumaya çalışan çoğu kişi ilk sayfalarda takılır. Terzibaba bunun sebebini şöyle koyar: kitabın kurgusu «teklik» üzerinedir, oysa okuyucunun alışık olduğu bakış «tenzîh» üzerinedir. Yani metin bir dilde yazılmıştır, okuyucu başka bir dilde okumaktadır.
Fusûsu’l-Hikem’deki Hikmetleri anlayabilmek için evvelâ bu hususun alt yapısının hazırlanması lâzım gelmektedir. Çünkü kurgusu, bâtın-i "tevhîd/teklik" üzeredir. Ancak genel anlayış zâhir-i "tenzîh" anlayışı üzere olduğundan içindeki mevzuların anlaşılması biraz zor olmaktadır. İşte bu yüzden bir ön idrak, alt yapısı oluşturmak gerekmektedir.
Onun katkısı tam burada: doğrudan metni açıklamaya girişmek yerine, önce o metni anlayacak zemini kurdu. Yıllarca bu ön idrâkin alt yapısını hazırladı, ancak ondan sonra fassların sohbetine başladı.
Epey seneler, bu alt yapı anlayışını hazırladıktan sonra, nihayet bu sohbetlere başlanılmış oldu.
Sohbetler 11 Eylül 1996'da Mukaddime ile başladı ve 19 Haziran 2013'te Muhammed Fassı ile tamamlandı — arada 17 yıl vardır. Ses kayıtları yazıya geçirildi, düzenlendi ve her fass ayrı bir cilt hâline getirildi. Terzibaba bu bölmeyi de okunabilirlik için yaptığını söyler:
Her bir fassı daha kolay okunur ümidi ile ayrı müstakil birer kitap olarak düzenlemeyi düşündüm, daha kısa bölümlerini de birleştirerek hazırladım
Ortaya çıkan 18 ciltlik eser, Konuk'un şerhini satır satır takip eder; anlaşılması güç yerlerde durur, günlük dile çevirir, örneklendirir. Kendi ifadesiyle amacı tektir:
Bu arada okuyanlar tarafından anlaşılmasının biraz daha kolaylaştırılması için yapmaya çalıştığımız bu çalışmalarımızı da Cenâb-ı Hakk kabul buyursun.
Şerhin Ciltleri
Fusûs'un kendi sırasıyla. İki giriş cildinden sonra 27 fass gelir; kısa fasslar tek ciltte birleştirilmiştir.
- MukaddimeEserin giriş cildi. Fusûs’un kurgusunun neden "bâtın-ı tevhîd" üzere olduğu, kitabın nasıl okunması gerektiği ve gereken ön idrâk alt yapısı anlatılır. Sohbetlerin başlangıcı.192 sayfa
- Ayniyyet ve GayriyyetFasslara girmeden önce Fusûs’un anahtar meselesi açılır: Hakk ile halkın "aynı" ve "gayrı" oluşu hangi mertebede ne anlama gelir.230 sayfa
- Kelime-i Âdemiyye1. Âdem — Hikmet-i İlâhiyyeHalîfelik, insanın Hakk’ın cilâlı aynası oluşu ve bütün ilâhî isimlerin insanda toplanması.267 sayfa
- Kelime-i Şîsiyye2. Şît — Hikmet-i Nefsiyyeİlâhî bağışların (atâyâ) çeşitleri, zâtî ve esmâî tecellî.264 sayfa
- Kelime-i Nûhiyye3. Nûh — Hikmet-i SubbûhiyyeTenzîh ile teşbîh dengesi: Hakk’ı yalnız birine indirgemenin eksikliği.272 sayfa
- Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye4. İdrîs — Hikmet-i Kuddûsiyye · 5. İbrâhîm — Hikmet-i MüheyyemiyyeMertebe yükselişi ve rûhun ulviyeti; Halîlullah’ın hullet sırrı.272 sayfa
- Kelime-i İshâkiyye6. İshâk — Hikmet-i HakkıyyeRüyâ ve tâbir ilmi; hayâl mertebesinin hakikatle ilişkisi.122 sayfa
- Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye7. İsmâîl — Hikmet-i Aliyye · 8. Ya'kûb — Hikmet-i RûhiyyeRızâ makamı ve dînin ihlâsla tahsîsi.194 sayfa
- Kelime-i Yûsufiyye9. Yûsuf — Hikmet-i NûriyyeRüyâ âlemi ile uyanıklık âleminin aynı hayâl hakikatinden oluşu.107 sayfa
- Kelime-i Hûdiyye10. Hûd — Hikmet-i AhadiyyeSırât-ı müstakîm, cebir ve ihtiyâr meselesi.130 sayfa
- Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye11. Sâlih — Hikmet-i Fütûhiyye · 12. Şuayb — Hikmet-i KalbiyyeTekliğin mertebeleri; kalbin her an yeni bir tecellîye açılması.151 sayfa
- Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye13. Lût — Hikmet-i Melkiyye · 14. Üzeyr — Hikmet-i KaderiyyeMânevî kuvvet ve acziyet; kader sırrı.195 sayfa
- Kelime-i Îseviyye15. Îsâ — Hikmet-i NebeviyyeRûhullah oluşun mânâsı, nefh sırrı ve ulûhiyet iddiasından tenzîh.389 sayfa
- Süleymân · Dâvûd · Yûnus · Eyyûb Fasılları16. Süleymân — Hikmet-i Rahmâniyye · 17. Dâvûd — Hikmet-i Vücûdiyye · 18. Yûnus — Hikmet-i Nefesiyye · 19. Eyyûb — Hikmet-i GaybiyyeMülkün hakikati, halîfelik, insan sûretine hürmet ve sabrın bâtınî mânâsı.308 sayfa
- Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye20. Yahyâ — Hikmet-i Celâliyye · 21. Zekeriyyâ — Hikmet-i Mâlikiyyeİsmin hakikate delâleti; rahmetin gazabı geçmesi.136 sayfa
- İlyâs · Lokmân · Hârûn Fasılları22. İlyâs — Hikmet-i Înâsiyye · 23. Lokmân — Hikmet-i İhsâniyye · 24. Hârûn — Hikmet-i İmâmiyyeAkıl ve vehim mertebeleri, hikmetin verilişi, nübüvvetteki niyâbet.378 sayfa
- Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye25. Mûsâ — Hikmet-i Ulviyye · 26. Hâlid — Hikmet-i SamediyyeMûsâ’nın doğumu ve sandık sırrı, rü’yet talebi ve berzah hâli.253 sayfa
- Kelime-i Muhammediyye27. Muhammed — Hikmet-i FerdiyyeFusûs’un hâtime fassı: hakîkat-i Muhammediyye ve teklik mertebesinin tamamlanışı. Sohbetlerin bitişi.322 sayfa
Şerhin Dayandığı Kaynak Metinler
Ahmed Avni Konuk'un kendi metinleri de kütüphanede yer alır.
Alıntılar Terzibaba Necdet Ardıç'ın şerh ön sözünden birebir aktarılmıştır.