Aşk ve İrfân Yolunda

"Aşk ve İrfân Yolunda", Serkan Denkçi tarafından kaleme alınmış olup, Necdet Ardıç Terzibaba el-Uşşâkî'nin tasavvufî düşüncelerini ve yaşamını inceler^s.1. Kitap, özellikle ilâhî aşkın gönül dünyasındaki yansımalarını ve mânevî yolculuktaki önemini vurgular^s.46. Tasavvufta aşk, "aşırı sevgi, hasretin son haddi, mahvedici muhabbet" olarak tanımlanır ve muhabbetten daha şiddetli, daha yakıcı, sâhibini fânî kılan bir sevgi olarak kabul edilir^K1.

Eserde, aşkın sülûkun en yüksek itici gücü olduğu, mücâhedeyi katlanılabilir kıldığı ve fenâyı tatlılaştıran bir kuvvet olduğu belirtilir^K1. Aşk ehlinin, ilim ve amel miktarına bakılmaksızın, ölçülerinin aşk olduğu ve bu kişilerin diğer tüm zümrelerin üstünde, Hakk'a en yakın bölük oldukları ifade edilir. Bu bölüktekiler için hesap, kitap, mîzan, sorgu ve sualin daha dünyada iken kalktığına inanılır^s.281.

Kitapta, Nusret Tura'nın "Gönül ve Aşk" adlı eserine de atıf yapılarak, gönlün Allah'ın baktığı bir ayna, tecellî sahası ve ilham kaynağı olduğu, kâinatın sebebinin ise aşkın zuhûru ve azametin izhârı olduğu açıklanır. Aşkın gönülde öyle bir ateş olduğu ki, Hakk'tan başka her şeyi yaktığı belirtilir^s.47. Ayrıca, Nusret Tura'nın "Aşk Yolu" (Râh-ı Aşk) isimli eserinin de bu bağlamda önemli bir kaynak olduğu ve meraklı kimselerin istifadesine sunulduğu ifade edilir^s.49. Eserde şarap, namaz, oruç, âşık, ateş, mest, insan gibi kavramlar aşk bağlamında ele alınarak açıklanır^s.50.

Kaynaklar: Aşk ve İrfân Yolunda — s. 1, 46, 47, 49, 50, 281 · K1, s. 19

Necdet Ardıç Efendi, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan müstesna şahsiyetlerdendir (WIKI: Necdet Ardıç (Terzibaba)). Kendisine "Yiğitlik, kahramanlık ve efelik" anlamına gelen "Necdet" ismi verilmiştir^s.20. Annesinin resmi ismi "Melihâ" olmasına rağmen, komşuları ve akrabaları tarafından günlük hayatta "Melek" olarak çağrılmıştır^s.373. Necdet Ardıç Efendi, 45 sene çok yoğun, 10 sene ise daha az yoğunlukta olmak üzere toplam 55 yıl bayan terziliği yapmıştır^s.20. Bu mesleği dolayısıyla kendisine "Terzi" lakabı verilmiş, mânevî bir rehber olduktan sonra ise müridleri tarafından "Baba" lakabıyla birleşerek "Terzi Baba" olarak anılmaya başlanmıştır^s.20. Ayrıca sevenleri arasında "Tekirdağ’ın Dior’u", "Efendi Baba", "Necdet Baba", "Necât", "Servet", "Servet Bey", "Nakışçı Baba", "Neccâr", "Hayyat Baba", "Usta", "Bab", "Şekerci Dede", "Yâsîn", "Selâm" ve "Ardıç" gibi farklı lakaplarla da bilinmektedir^s.21. Kendisi de bir şiiri dışında pek kullanmadığı "Sukûtî" lakabını koymuştur^s.21. Necdet Ardıç Efendi, şeyhinin yerine görev tevdi edilen halifelerin, emanet aldıkları yolu yorum, görüş ve içtihatlarıyla genişletmesi ve geliştirmesi gerektiği düşüncesini benimsemiştir^s.55. Hüsamettin Çelebi (Şerif Kır) tarafından kaleme alınan Terzi Baba (1): Necdet Ardıç ve Necm Süresi adlı biyografik eser, Necdet Ardıç Efendi'nin hayatını ve düşüncelerini ele almaktadır^s.118. Terzi Baba ekolünden gelen Terzi Oğlu Cem Cemâlî de Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini kaleme almıştır^vikipedi.

Kaynaklar: Aşk ve İrfân Yolunda — s. 20, 21, 55, 118, 373 · Vikipedi: Terzi Oğlu Cem Cemâlî

İncelenen kitap, Necdet Ardıç'ın tasavvufî kimliğini ve eserlerini ele alırken, onun mensubu olduğu Halvetî-Uşşâkî yolunu merkeze koyar^s.137. Necdet Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önde gelen mürşidlerinden biri olarak kabul edilir ve tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan müstesna bir şahsiyettir (Necdet Ardıç (Terzibaba)). O, şeyhi Hazmi Tura Efendi'nin mesnevihan ve Fusûsu'l-Hikem şârihi kimliğinin izinden giderek, Uşşâkî geleneğini yeni katkılarla ve sistemli bir biçimde zamanımız insanına açıklamaktadır^s.8. Kitap, tasavvufî konuları öyküleme yoluyla da anlatma tercihini vurgular; zira Necdet Ardıç, tasavvufun halk tarafından tam olarak anlaşılamama durumunu tespit ederek "Bir hikâye birçok yorum" serisi gibi eserler kaleme almıştır^s.348. Ayrıca, tasavvufî eğitim çerçevesinde yol almaya çalışanlara ibret ve örnek teşkil etmesi amacıyla "İbretlik Dosyalar Serisi" gibi eserler de bu geleneğin usulüne uygun olmayan durumları ele almaktadır^s.111. Bu bağlamda, kitap Halvetî-Uşşâkî yolunun âdâbını sadeleştirerek sunan bir eser olarak da öne çıkar^s.137.

Kaynaklar: Aşk ve İrfân Yolunda — s. 8, 111, 137, 348

İrfân, tasavvufî sülûkun en yüksek makamlarından biri olan mârifet ile aynı anlamı taşır^K1. Bu, sâlikin Hak'ı sadece bilgi düzeyinde değil, aynı zamanda bilfiil tanıma mertebesidir. Sülûk, klasik tasavvufta dört ana mertebeden oluşur: şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet. İrfân veya mârifet, bu sıralamanın kemâli yani en olgunlaşmış hâlidir^K1.

İrfânın temel dayanağı, "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîs-i şerîfidir^K1. Bu hadîs, kişinin kendi varlığını idrâk etmesinin, Hakk'ı tanımanın anahtarı olduğunu vurgular. İrfân, ilimden farklıdır. İlim, öğrenilen bilgi iken (kitap, ders), irfân yaşanan bilgidir (hâl, müşâhede). Klasik tasavvuf tâbiriyle, "el-âlim ya'rifu, el-ârif yeshhedu" yani âlim bilir, ârif şâhid olur^K1.

İrfân, yakîn mertebeleriyle de yakından ilişkilidir. Yakînin üç kademesi vardır: ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakk'el-yakîn^K1. İlme'l-yakîn, bilginin sözle ve mantıkla elde edildiği başlangıç seviyesidir. Ayne'l-yakîn, bilginin gözle görülerek, müşâhede ile elde edildiği seviyedir. Hakk'el-yakîn ise, bilginin bizzat yaşanarak, tahkîk edilerek idrâk edildiği en üst seviyedir^K1. İrfân, bu hakk'el-yakîn mertebesiyle aynı kademede yer alır; sâlik irfân ehli olduğunda artık sadece "bilmiyor" veya "görmüyor", bilfiil yaşıyor demektir^K1. Mûseviyye Fassı'ndaki "kelîmiyyet" bahsi, Hz. Mûsâ'nın Hak ile söyleşmesi sebebiyle en yüksek irfân makamlarından biri olarak kabul edilir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 240, 371

Tasavvufî makamlar, lugatte "duruş yeri, mevki" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin sülûk esnasında eriştiği kalıcı manevî dereceleri ifade eder^K1. Bu mertebeler, sâlikin kendi çabası ve gayretiyle (kesbî) elde ettiği bir mevki olup, Hakk'ın isimlerinin tecellî ettiği bir mahal olarak işlev görür. Örneğin, sâlik tövbe makamında iken Hakk'ın "et-Tevvâb" isminin, rızâ makamında iken "er-Razî" isminin tezahürüdür^K1.

Makamlar ile hâller arasındaki temel farklar üç noktada belirginleşir: Birincisi, sürekliliktir; hâller gelip geçici iken, makamlar istikrarlı ve kalıcıdır. İkincisi, menşedir; hâller ilâhî bir bağış (mevhibe-i ilâhiyye) iken, makamlar sâlikin amel ve tahkîk ile kazandığı (kesbî) mertebelerdir. Üçüncüsü, yapıdır; hâl sâlikin üzerine inerken, makam sâlikin altına yerleşir ve ondan ayrılmaz^K1.

Makamların tahakkuku üç temel boyutun birleşimiyle gerçekleşir: (1) Hak'tan ilâhî tasarruf (vehbî yön): Her tasavvufî gerçekleşmenin asıl fâili Hakk'tır. Hidâyet, fenâ, mârifet gibi tüm manevî hâller vehbî olarak iner. Bu, sâlikin kendi gayretini fâil görmemesi ve her tahakkuku Hakk'tan bilmesi gerektiğini vurgular^K2. (2) Sâlikin amelî gayreti (kesbî yön): Sâlikin tevbe-i nasûh, tertîb-i sülûk, vird-i devâm, riyâzat, mücâhede, hizmet ve sohbet gibi çabaları, gerçekleşmenin beşerî yüzüdür. "İnsan ancak çalıştığını bulur" (Necm 53/39) ilkesi bu yönü destekler^K2. (3) Mürşidin terbiyesi ve ihvân ile sohbet (vesîle yön): Mürşide biat edip teslim olmak, sâlikin egodan kurtuluş sürecidir ve mânevî sezgi, içgörü ve olgunlaşma için elzemdir^s.147. Mürşid, sâlikin yolculuğunda bir vesîle ve rehberdir^K2.

Makamların klasik sıralaması genellikle tevbe, vera', zühd, fakr, sabr, tevekkül, rızâ, mârifet, muhabbet ve fenâ şeklindedir. Her makam, bir öncekinin tahkîkiyle açılır; sâlik tövbeyi yaşamadan vera'a, vera'ı yaşamadan zühde geçemez^K1. Bu sıralamanın bozulmaması önemlidir, zira her makam bir sonraki için zemin hazırlar.

Kaynaklar: K1, s. 162 · K2 · Aşk ve İrfân Yolunda — s. 147

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve müridin mürşid rehberliğinde geçtiği manevî mertebeleri ifade eder^K1. Bu yolculuk, sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yönelmesiyle başlayan bir mücâhede ve tezkiye sürecidir^K1. Klasik tasavvufta dört ana seyrden bahsedilir: Seyr ilallâh (Allah'a sefer), sâlikin Hak'a yönelmesini; Seyr fillâh (Allah'ta sefer), Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yapılan yolculuğu; Seyr maallâh (Allah'la sefer), fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmeyi; ve Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer), sâlikin halk içinde Hak'ı temsil etmesi ve mürşid olma makamını ifade eder^K1.

Seyr-i sülûk aynı zamanda seyr-i âfâkî (dış sefer, kâinatı tedebbür) ve seyr-i enfüsî (iç sefer, nefsi tezkiye) olarak da ayrılır^K1. Bu yolculukta sâlik, tevhid-i ef'âl, tevhid-i esmâ ve tevhid-i sıfat mertebelerinden geçer^{s.276, s.145}. Genellikle yapılan seyr-i sülûklar ef'âl âlemindeki seyr-i sülûklardır^s.146. Seyr-i sülûkun başında Hz. İdris'in tenzihi gibi haller de yaşanabilir^s.210. Mi'rac da mutasavvıflar tarafından seyr-i sülûk olarak anlaşılmış, insanın kendi mânâ ve hakîkatine yükselmesi, ilâhî benliğini idrak etmesi şeklinde tanımlanmıştır^s.261. Hz. Muhammed'in (s.a.v) mi'racı, seyr-i sülûkun kemale erdiği nokta olarak kabul edilir^s.262. Bu manevî yolculuk, ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakke'l-yakîn olmak üzere üç seyri içerir^s.146.

Kaynaklar: K1, s. 265 · Aşk ve İrfân Yolunda — s. 145, 146, 210, 261, 262, 276

Zikrin faydaları, tasavvufî yolculukta farklı mertebelerde tezahür eder. Öncelikle zikir, Kur'ân-ı Kerîm'de dua ve Kur'ân anlamına geldiği gibi, unutmak fiilinin zıddı olarak hatırlama ve anma anlamlarına da gelir^s.176. Bu hatırlama, kişinin kendi aslî varlığında olan hakikatlerini idrak etmesi ve "Ben neyim, ben kimim?" sorularına cevap bulmasıdır^s.309.

Zikrin iki ana türü vardır: sayısal zikir ve fikirsel zikir^s.309. Sayısal zikir, belirli esmâların veya duaların belli adetlerde veya adetsiz tekrarıdır^s.177. Bu tür zikir, başlangıçta iyi niyet ve muhabbetle yapılır ve çokluğu makbuldür, ancak çekilen zikrin neyi ifade ettiği bu aşamada pek söz konusu olmaz^s.310.

Fikirsel zikir ise, lügat mânâsı itibarıyla hatırlamak, akla getirmek ve şuurlanmak demektir^s.309. Bu, tefekkürle birleştiğinde irfâniyet kazandırır^s.304. Hakikat mertebesinde zikrin mahiyeti değişir; sayısının çokluğu yerine çekilen zikrin ilmî kalitesine bakılır. Kişi hangi isimleri çekiyorsa, o ismin hakikatiyle hakikatlenmiş olması gerekir. Bu, hatırlama ve idrak etme faaliyetidir^s.310.

Zikrin nihai faydası, kişinin evvela kendini, sonra Rabbini ve en nihayetinde Allah'ını tanımasıdır; çünkü kişinin aslî görevi budur^s.304. Tefekkürün kalbin zikri, aşkın ruhun zikri, marifetin ise sırrın zikri olduğu ifade edilmiştir. Kur'ân'dan hareketle, kalplerin mutmain olması Allah'ın zikriyle mümkündür^s.176. Ayrıca, halvet gibi uygulamalarla birlikte yapılan zikir, nefsin kontrol altına alınmasına, gereksiz ağırlıkların atılmasına, daha sıhhatli bir yaşama ve aklın ve iradenin öne çıkmasına yardımcı olur^s.82.

Kaynaklar: Aşk ve İrfân Yolunda — s. 82, 176, 177, 304, 309, 310

Necdet Ardıç'ın kitapları, tasavvufî derinliği olan ve belirli bir manevî olgunluğa ulaşmış okuyucular için kaleme alınmıştır. Bu eserler, Allah anlayışını sadece tenzih (ötelerde olan bir Allah) veya sadece teşbih (kıyasî ve mülke bakarak bir Allah) yönüyle değil, her ikisini birleştirerek "Tevhid" eden bir yaklaşımla ele alır^{s.301, s.104}. Bu nedenle, kemalde olan bir anlayış ve anlatış sunan bu kitaplar, okuyucunun kendi idrak ve anlayışı kadar fayda sağlamasına olanak tanır; ancak gerçek yaşantısına ermek için bir irfan sahibinden eğitim alınması gerektiği vurgulanır^s.301. Kitaplar, bâtın ve hayal âleminin tehlikeli sokak ve çıkmazları hakkında fikir sahibi olmak isteyenlere yol gösterir^s.113. Ayrıca, tutucu ve dar bir anlayışa sahip olmayan, inkârcı olmayıp hayatın daha değişik yaşamlarının da olabileceği anlayışıyla yaklaşan kişiler için daha faydalı olacağı belirtilir^s.128. Necdet Ardıç'ın eserleri, "gerçek tasavvuf kitapları" kategorisine girer; çünkü Hakk'ın zatından ve zâtî bilgilerden oluşan mevzuları içerirler. Bu tür eserler, nasihat, iyi ahlâk ve menkıbe kitaplarından ayrılır^s.327. Kitapların yazılış ve basım sırası, yazarın manevî seyrinin ve hayatının bir izdüşümü olarak da görülebilir^s.97.

Kaynaklar: Aşk ve İrfân Yolunda — s. 97, 104, 113, 128, 301, 327