Gülşen-i Râz ve Şerhi (2)

Gülşen-i Râz, tasavvuf metafiziğinin veciz bir ifadesi olup, vahdet-i vücudun temel argümanlarını ortaya koyar (K1-100, Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1). Eserin yazılış sebebi, Emir Hüseyin Herevî adlı bir sûfînin tasavvufun ana mevzularını içeren 17 sorusuna Şebusterî'nin cevap vermesidir^K1. Bu sorular arasında sâlikin kendi kimliğini sorgulaması ("Men kîst?"), Hak'a tefekkürün usulü ("Tefekkür çîst?"), vahdet-i vücudun mahiyeti ve kesretle ilişkisi ("Vahdet çîst?") gibi konular yer alır^K1. Eser, tasavvufî sülûkun aşamalarını ve keşf ile müşâhedeyi de ele alır^K1.

Necdet Ardıç'ın şerhi, Şebusterî'nin bu kıymetli eserindeki tevhid hakikatlerini modern döneme taşıma gayesiyle kaleme alınmıştır (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1, s.5). Ardıç, sohbetlerini yazıya dökerek bu eseri meraklılarına sunmayı hedeflemiştir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.5). Şerh, Gülşen-i Râz'ın orijinal metnindeki sorulara verilen cevapları detaylandırır; örneğin "düşünce dedikleri şey nedir?" gibi ilk sorudan başlayarak tasavvufî idrakin kapılarını aralar (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.15). Şebusterî, eserin adını, kendi beşeriyetinden Hak'ın varlığına geçtiğinde yaşadığı "gül bahçesi" hâlinden aldığı ilhamla koyduğunu belirtir; bu gül bahçesinden aldığı kokuyu "Gülşen-i Râz" olarak adlandırmıştır (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.315). Eser, İslâm ve tasavvuf edebiyatında büyük ve sürekli bir tesir bırakmış, birçok şârih ve mutasavvıfa ilham kaynağı olmuştur (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1).

Kaynaklar: K1, s. 100

Vahdet-i Vücud, Hak'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesi olan vâhidiyyet ile yakından ilişkilidir^K1. Ahadiyyet mertebesinde hiçbir nispet kabul etmeyen Hak, vâhidiyyet mertebesinde esmâ ve sıfatlarla tafsîl bulur ve kesretin menşei olur. Vahdet-i Vücud, bu kesretin aslında vahdetten ayrılmadığı, bilakis O'nun zuhurları olduğu hakikatini idrak etmektir. Gülşen-i Râz'da belirtildiği üzere, "İşte islamın getirdiği vahdet denilen teklik, tevhid denilen teklik bunun icabıdır" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.78). Bu doktrin, fiiller âlemindeki tevhid-i ef'ali tamamlayarak, yani tüm fiillerin Hak'tan sadır olduğunu idrak ederek, kişinin kendi varlığından sıyrılıp Hak'ın gerçek varlığına geçmesini öngörür (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.135). Bu, manevi bir yolculuktur ve "varlıktan ayrıldı, varlığı terketti demek varlık suretlerinden ayrıldı, o suretleri terketti de varoldu demektir" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.199). Vahdet-i Vücud'da, Hak kul olmaz, kul da Hak ile birleşmez; aksine, varlık suretlerinden sıyrılarak Hak'ın varlığında yok olma ve kendi gerçek benliğiyle ortaya çıkma söz konusudur (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.199, s.267). Bu bilgiye ulaşmak için tevhid ve vahdet çalışmaları yapmak zaruridir; aksi takdirde birliği bulmak mümkün olmaz (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.199). Bu idrak, kişinin gönlündeki şüpheleri giderir ve avamın imanı olan "Allah birdir" anlayışının ötesine geçerek, gerçek imana ulaşmayı sağlar (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.196). Vahdet bilgisine sahip olan kişi, iki dünyada da ululuk ve yücelik elde eder; çünkü bu bilgi, hal ve zevk ile elde edilen bir ilimdir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.228).

Kaynaklar: K1, s. 168

Bu soru, tasavvufî sülûkün temel bir aşamasını, yani nefs muhasebesi ve hakikat arayışını temsil eder (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.2). Kişi, kendi "ben"liğini sorgulayarak, bu benliğin geçici bir suret olduğunu ve asıl varlığın mutlak Hak olduğunu anlamaya çalışır (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.107). Bu idrak, Hallâc-ı Mansûr'un "Enel-Hakk" sözünde olduğu gibi, sâlikin fenâ fillâh hâlinde kendi vücudundan tamamen fânî olup Hak ile kâim olduğunu beyân etmesiyle zirveye ulaşır^K1. Ancak bu "ben" sözünü kullanabilmek için kişinin gerçekten "ben" hükmüne sahip olması, yani beşeriyetini değil, gerçek hüviyetinin varlığını anlatma babında söylemesi gerekir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.106). Aksi takdirde, mutlak varlığı idrak etmeden kullanılan "ben" sözü, kişiyi gaflete düşürür ve Hakk'tan habersiz kılar (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.106; WIKI: Gaflet). Bu durum, kişinin kendi varlığını merkeze almasıyla ortaya çıkan "âfet" ve "uğursuzluk" olarak da ifade edilir; zira "benim" dediği varlığından meydana gelir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.216). Tasavvufta bu sorgulama, kişinin kendi iç dünyasına dönerek, dışarıdaki "sen" ve "ben" ayrımının ortadan kalktığı, yalnızca Hak'ın varlığının idrak edildiği bir hâle ulaşmayı hedefler. Bu, "Evden sen çıktın mı o gelir ve sana yüzünü sensiz gösterir. Evvelce seninle gösteriyordu. Ama onun yüzüne benim yüzüm diyordun. O geldiği zaman anlarsın ki ben diye bir şey yok. Hepsi O imiş" ifadesiyle açıklanır (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.177). Bu idrak, sâlikin Hakk'ı her yerde ve her şeyde müşâhede etmesini sağlar; öyle ki "kırk yıl Halkla konuşmaktayım. Halk beni kendileriyle konuşur zanneder. Halbuki ben Hakk'la konuşmaktayım" denir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.24).

Kaynaklar: K1, s. 39

Necdet Ardıç, tasavvufî irfan geleneğini günümüze taşıyan ve Uşşâkî tarikatına mensup bir mürşiddir^vikipedi. Kendisi, tasavvufî hakikatleri geniş kitlelere ulaştırma gayesiyle eserler kaleme almıştır. Örneğin, 1986 yılında başladığı Gülşen-i Râz sohbetlerini, bu kıymetli tevhid hakikatlerini meraklılarına sunmak amacıyla kitaplaştırmıştır (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1). Bu eser, Şeyh Mahmûd Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz adlı klasiğinin Necdet Ardıç tarafından yapılan şerhidir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1).

Ardıç'ın diğer önemli eserleri arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu), Fusûsu'l-Hikem şerhi, Necdet Divanı ve Hacc Divanı yer almaktadır (Wiki: Necdet Ardıç; Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.322). Ayrıca, Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler de Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde tefsirler yazmışlardır, bu da onun ekolünün ve irşad faaliyetlerinin genişliğini göstermektedir^vikipedi. Necdet Ardıç'ın iletişim bilgileri ve web sayfaları da eserlerinde yer almaktadır, bu da onun modern iletişim araçlarını kullanarak irşadını sürdürdüğünü göstermektedir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.324).

Kaynaklar: Vikipedi: Necdet Ardıç, Abdürrezzak Tek; Wiki: Terzi Oğlu Cem Cemâlî

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve sâlikin başlangıçtan vâsıllığa kadar geçtiği yolun bütününü kapsar^K1. Bu manevî yolculuk, müridin mürşid rehberliğinde geçtiği mertebeleri ifade eder^vikipedi. Seyr-i sülûkun klasik dört ana merhalesi bulunur: İlk olarak Seyr ilallâh (Allah'a sefer), sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yönelmesini ifade eder; bu aşama mücâhede ve tezkiye ile başlar. İkinci olarak Seyr fillâh (Allah'ta sefer), sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur ve burada sâlik mârifet kademelerinde ilerler. Üçüncü olarak Seyr maallâh (Allah'la sefer), sâlikin Hak'la beraber yaptığı yolculuktur; fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmesini içerir. Son olarak Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer), sâlikin halk içinde Hak'ı temsil etmesi, mürşid olma ve halkı Hak'a çağırma makâmıdır; bu son seyr mürşidlerin makâmıdır^K1. Seyr-i sülûk, sâlikin varlıktan ayrılıp, varlık suretlerini terk ederek Hak'ta var olması anlamına gelir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.199). Bu yolculukta sâlikin sürekli olarak halini değiştirmesi, "Her an bir şe'n"de hükmünce yeni açılımlar yaşaması beklenir, çünkü seyrin sonu yoktur ve belirli bir yerde durmak mümkün değildir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.175). Seyr-i sülûk, aynı zamanda sâlikin Hakikat-i Muhammedi bölgesine, yani sıfat bölgesine çıkabilmesi ve Hazreti Peygamber Efendimizin varisi olabilmesi için bir yoldur (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.78). Bu yolculuk sırasında ortaya çıkan yaşantılar ve neş'eler, seyrin getirdiği değişikliklerdir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.110).

Kaynaklar: K1, s. 265 · Vikipedi: Seyr-i Süluk

"Enel-Hakk" sözü, tasavvufî bir sekr hâlinde söylenen ve sâlikin kendi varlığından geçerek Hakk'ın varlığında yok olmasını (fenâ fillâh) ifade eden bir beyandır^K1. Bu hâl, kişinin birimsel varlığının ortadan kalktığı, ne imanından ne de küfründen söz edilebilecek bir mertebedir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.299). Hallâc-ı Mansûr'un bu sözü, birlik denizine dalıp hiçbir ayrı varlık görmeden sarf ettiği belirtilir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.7).

Bu ifadenin temelinde, hadîs-i kudsîde geçen "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum"^K1 hakikati yatar. Bu, fenâ hâlindeki sâlikin aracılığıyla Hakk'ın konuştuğu anlamına gelir. Beyazıd-ı Bestâmî'nin de benzer bir hâlde, Hz. Musa'ya gelen "İnneni enellahu la ilahe illa ene fa’ğbudni" (Taha, 14) hitabını okuması, bu idrakin bir başka örneğidir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.156). Bu mertebeye ulaşan kişi için "fenâ fillâh" hâli dahi bağlayıcı bir sözdür; zira kişinin kendi varlığı kalmadığı için onu Hakk'ta fani etmekten söz etmek geçersizdir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.140).

"Enel-Hakk" sözü, tasavvufun en tartışmalı ifadelerinden biri olup, hem en derin hakikati ifade eder hem de kolayca yanlış anlaşılabilir^K1. Bu sözü söyleyen kişinin "nurlara garkolmuş, nurlanmış kişi" olduğu ve sözlerinin "sırrın da iç yüzü" olduğu belirtilir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.3, s.4). Hakikat ehlinin sözleri bazen ters gibi gelse de, bu bizim anlayamamamızdan kaynaklanır ve keşif yoluyla veya safiyetle kabul edilmesi gerekir (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.275).

Kaynaklar: K1, s. 39

Necdet Ardıç'ın "Gülşen-i Râz ve Şerhi" eseri, tasavvufun derinlikli bir ekolü olan vahdet-i vücud anlayışını ele almaktadır. Kaynakta belirtildiği üzere, eser "veciz bir üslupla vahdet-i vücudun temel argümanlarını ortaya koyar" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1). Bu ifade, eserin içeriğinin yoğun ve özlü olduğunu, dolayısıyla tasavvufî kavramlara yabancı olan bir okuyucu için anlaşılmasının güç olabileceğini ima eder. Eserin "çok kıymetli tevhid hakikatlerini" ele alması da (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1), onun tasavvufun temel prensiplerinden ziyade, daha ileri düzeydeki hakikatleri işlediğini gösterir.

Necdet Ardıç'ın genel külliyatına bakıldığında, "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" gibi eserlerinin "Nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel eser" olarak tanımlandığı görülmektedir^vikipedi. Bu tür eserler, sâlikin tasavvuf yolculuğunun başlangıç aşamalarında karşılaşacağı kavramları ve merhaleleri daha sistematik ve anlaşılır bir dille sunar. Oysa "Gülşen-i Râz ve Şerhi"nin, Halveti şeyhlerinden İbrâhim-i Tennûrî ve Fusûs'ül-Hikem şârihi Bosnalı Abdullah gibi derin tasavvufî bilgiye sahip şahsiyetlere ilham kaynağı olması (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.1), eserin hitap ettiği kitlenin tasavvufî birikime sahip olduğunu düşündürmektedir.

Necdet Ardıç'ın bu eseri, "sohbetlerini daha iyi anlaşılır olması için tamamını yeni baştan düzenlemek" amacıyla kaleme aldığını belirtse de (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.2), bu düzenleme, eserin temel içeriğinin ve ele aldığı vahdet-i vücud hakikatlerinin derinliğini değiştirmemektedir. Dolayısıyla, tasavvufa yeni başlayan bir okuyucunun öncelikle "İrfan Mektebi" gibi daha giriş seviyesi eserlerle bir temel oluşturması, ardından "Gülşen-i Râz ve Şerhi" gibi daha ileri düzeydeki eserlere yönelmesi daha uygun olacaktır.

Kaynaklar: Vikipedi: İrfan Mektebi

Bir eseri okurken dikkat edilmesi gereken ilk husus, metnin zâhirî yapısının ötesindeki mânâ derinliğini kavramaktır. Kaynakta belirtildiği üzere, "Harekelenmemiş Kur’an-ı Kerim’i okur. Çünkü hangi harf nereye gelirse sonu nasıl okunacak onu bilir. Harfler asıldır, cevherdir. Fakat irab değişebilir" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.58). Bu ifade, kelimelerin ve cümlelerin dış görünüşünün (irâb) değişebileceğini, ancak onların temelini oluşturan harflerin ve dolayısıyla mânaların (cevher) sabit olduğunu vurgular. Okuyucu, bu cevherî mânâya ulaşmak için "Mânalarda ta sona bak... Maksat nedir onu gör; bu hususta nelere dikkat etmek lâzımsa birer birer hepsini gör incele" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.275) prensibini benimsemelidir. Yani, bir mesele anlatıldığında hemen baş tarafından karar vermek yerine, mânânın neticesini ve eserin genel maksadını düşünmek esastır.

Bu derinlemesine okuma, sadece zâhirî ilimlerle değil, aynı zamanda kalbin gözüyle (basîret) hakikati idrâk etme çabasıdır. Zira "Eğer Hakk bir yerde açılmayı dilemedi mi mantık yolu ile, ne kadar mantık okursa okusun dinin şer’i ahkamını ne kadar okursa okusun, âlim de olabilir, din ilmi sahibi de olabilir, müftü de olabilir, büyük mevkilere de sahip olabilir ama, gerçek insanlık boyutuna erişmesi mümkün olmaz" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.25). Bu durum, okuyucunun sadece akıl ve mantıkla değil, aynı zamanda gönül gözüyle (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.315) metne yaklaşması gerektiğini gösterir. Aksi takdirde, "güllerin hepsi gözüne diken kesilir" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.315). Hz. Ali'nin Kur'an'ı "üç ihlas okurum, arkasından bir de Fatiha tamam olur" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.273) diyerek hatmetmesi örneği, zâhirî okumanın ötesinde, mânâya nüfuz etmenin önemini vurgular. Bu, "yirmi beş, otuz sene çalışma ister" (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.273) bir süreçtir ve okuyucudan metnin sunduğu hakikatleri inkâr gözüyle hor bakmadan (Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s.315) kabul etmesini bekler.