Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye

"Her Şey Merkezinde mi?" kitabı, tasavvufî bir perspektifle varoluşun merkezîyetini ve bu merkezîyetin farklı mertebelerdeki tezahürlerini inceler. Kitaba göre, her şeyin bir çıkış noktası olan bir merkezi vardır ve dönüş de bu merkeze olacaktır; bu nedenle merkeze dönmemek üzere savrulmak imkânsızdır^s.22. İnsan, kendi yaşamında izafî olarak bir merkezdir; tıpkı her hücre çekirdeğinin o hücrenin merkezi olması gibi^s.36. Ancak bu özel merkezler, genel bir merkeze bağlıdır ve bu genel merkez, Rabbü'l-Erbâb olarak değerlendirilebilir^s.236.

Kitap, "merkez" kavramını "kaynak" olarak tanımlar^s.24. Bu kaynak, var olan her şeyin çıkış noktasıdır ve her şey bu merkezden beslenir, ona döner^s.22. Cenâb-ı Hakk'ın Uluhiyet sistemi içinde, Celâlî tecellîler olan zelzele, fırtına, savaşlar gibi hadiseler dahi, Celâlî yönün korunması ve hakkının verilmesi itibarıyla bu merkezî düzenin bir parçasıdır^s.235.

Mertebeler açısından bakıldığında, şeriat ve tarikat mertebelerinde merkezler çoklu ve çeşitlidir. Ancak hakikat/fenâfillâh mertebesinde her şey iki yönden genel merkezin içindedir^s.373. Bu, sâlikin kendi sırrını açması ve ezelî hakikatini idrâk etmesiyle gerçekleşen mükâşefe-i sırrın bir tezahürüdür^K2. Fenâfillâh hâline ulaşan, yani Allah içinde yok olmuş olan kişi, İseviyyet mertebesinin sözü olan "her şey merkezindedir" ifadesini en kemâl hâliyle dile getirebilir^{s.24, 10}. Bu hâldeki kişi, artık kendisi merkez olmuş, deryanın içindeki misali merkezi bilen ve yaşayan bir konuma gelmiştir^s.10. Bu, aynı zamanda Hakk'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellî ettiği zâtî mükâşefe ile de ilişkilidir^K1. Kitap, Merkez Efendi'nin "her şeyi merkezinde bırakırdım" sözünü bu bağlamda ele alarak, bu sözün Fenâfillâh mertebesindeki bir idrâkin ifadesi olabileceğini belirtir^{s.235, 24}.

Kaynaklar: Hikâye — s. 10, 22, 24, 36, 235, 236, 373 · K2 · K1, s. 50

Merkez Efendi, Osmanlı döneminin önemli tasavvuf büyüklerinden biridir. Asıl adı Musa bin Muslihuddin'dir ve babasının adı Muslihuddin'dir^s.2. Medrese eğitimi alarak ulemâ sınıfına katıldıktan sonra İstanbul'a gelmiş ve burada manevi bir mevkii elde etmiştir^{s.2, 152}.

Onun hayatındaki dönüm noktası, Sümbül Efendi Hazretleri ile karşılaşmasıdır. Başlangıçta Sümbül Efendi'yi rüyasında evine sokmamaya çalıştığı bir deneyim yaşamış, ancak sonrasında onun vaazını dinlemek için camiye gitmiştir. Vaazdan sonra Sümbül Efendi'nin kendisini tanıdığını ve iç dünyasını bildiğini anlaması üzerine ona talebe olmuştur^s.252.

"Merkez Efendi" ismini alması, mürşidi Sümbül Efendi'nin sorduğu bir soruya verdiği cevapla ilişkilidir. Sümbül Efendi'nin "Her şeyi merkezinde mi bırakırdın?" sorusuna "Evet, her şeyi merkezinde bırakırdım" cevabını vermesi üzerine bu ismi almıştır^{s.199, 138}. Bu isim, onun "cem'ul cem makamına" ulaşmış bir velî olduğunu ifade eder^s.138.

Sümbül Efendi'den icazet aldıktan sonra kendi dergâhına çekilmiş ve irşad vazifesine devam etmiştir^{s.155, 252}. Sümbül Efendi'nin kızı Rahime Hanım ile evlenerek onun damadı olmuştur^{s.155, 151}. Bu evlilik, mürşidine olan bağlılığını ve hizmetini pekiştirmiştir^s.200. Merkez Efendi, varlığını terk ederek yokluk varlığını giyinmiş, daima niyaz içinde bulunmuş ve ilahi aşkın şurubunu içmiştir^{s.200, 151}. Yavuz Sultan Selim'in onun adına cami ve medrese yaptırdığı ve ilminin enginliği sebebiyle Manisa'ya gönderdiği de belirtilmektedir^s.253.

Kaynaklar: Her Şey Merkezinde mi? — s. 2, 138, 151, 152, 155, 199, 200, 252, 253

Kitapta mürşid-mürid ilişkisi, tasavvufî sülûkun temelini oluşturan, karşılıklı teslimiyet ve rehberlik esasına dayalı bir bağ olarak işlenir. Mürid, "irâde eden, isteyen, talep eden"^K1 kişi olarak, mânevî yolculuğa çıkma iradesini ortaya koyar ve bir mürşide bey'at ederek bu yola adım atar^K1. Merkez Efendi'nin hikâyesinde, Muslihuddin'in medrese tahsilinden sonra "Allah'ın ilmini öğretecek Allah sevgilisi Mürşidi Sümbül Efendi Hazretleri ile karşılaştığı"^s.152 belirtilir. Bu karşılaşma, müridin mânevî rehber arayışının somut bir ifadesidir.

Mürşid ise, "doğru yola ileten, rehber, yol gösterici"^K1 kâmil bir velîdir. Onun görevi, sâliki "kal'den hâle" geçirmek^K1 ve nefsânî tuzaklardan korumaktır. Kitapta, müridin mürşidine tam teslimiyeti vurgulanır. Merkez Efendi'nin, Sümbül Efendi'nin sorusunu "merkezinde bırakırdım!" sözleriyle cevaplaması, müridin mürşidine olan "teslimiyeti Razı mertebesini"^s.159 gösterir. Bu teslimiyet, mürşidin sözünü Hakk'ın bir tecellîsi olarak görmekten kaynaklanır^s.165.

Mürşid, müridine "Hizmet evlad" emriyle "seyrullah izin verir"^s.130 ve onun mânevî gelişimine yön verir. Bu süreçte mürid, "Mürşidin elinde önce ölür"^s.161 ifadesiyle nefsini terbiye etme ve benliğini terk etme yoluna girer. Sümbül Efendi'nin Merkez Efendi'ye "Hamdolsun Yüce Allah'a ki, senin gözlerinden hak bakıyor. Artık o da Allah'ın irşad zincirinin bir halkasıydı"^s.161 demesi, müridin mürşidi vasıtasıyla mânevî kemâlâta ulaştığını ve artık kendisinin de irşad ehli olmaya aday olduğunu gösterir. İlişki, "muhabbet mülâkiliği"^s.163 ile derinleşir ve mürşidin himmetiyle müridin "ruhsal kemalata"^s.219 ulaşması hedeflenir. Merkez Efendi'nin çiçeklerde ilâhî zikri duyması ve Sümbül Efendi'ye damat olması, bu mânevî birleşmenin ve irşad zincirine dahil olmanın bir sembolüdür^s.285.

Kaynaklar: K1, s. 63, 82 · Her Şey Merkezinde mi? — s. 130, 152, 159, 161, 163, 219, 285 · Her Şey Merkezinde mi! — s. 165

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve sâlikin başlangıçtan vâsıllığa kadar geçtiği yolun bütününü kapsar^K1. Bu manevî yolculuk, müridin mürşid rehberliğinde geçtiği mertebelerden oluşur^vikipedi. Klasik tasnifte dört ana seyrden bahsedilir: Seyr ilallâh (Allah'a sefer), Seyr fillâh (Allah'ta sefer), Seyr maallâh (Allah'la sefer) ve Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer)^K1. Hikâyede seyr-i sülûk, insanın kendi nefsindeki Hakk'ı müşâhede etmesi olarak ele alınır ve "merkez" kavramı etrafında şekillenir^{s.64, 10}. İnsan, cisimden isme, sıfata ve Zât'a doğru yaptığı bu yolculukta, kendi nefsindeki Hakk'tan uzaklaşmamalıdır^{s.186, 64}. Zira Hakk'ı kendi nefsinin dışında aramak, yolun uzamasına ve merkezden dış çevreye doğru uzanan bir eğriye dönüşmesine sebep olur^s.64. Bu durumdaki bir sâlik, işin hakikatinden ve merkezinden gâfil kalır, Hakk'ı ne kendi nefsinde ne de diğer görünme yerlerinde müşâhede edemez^s.10. Seyr-i sülûk ile amaçlanan, kişinin kendi kayıtlı hüviyetinden hüviyet-i mutlak'a bir yolculuk yapması ve kesretin ardındaki birliği idrak etmesidir^s.47. Bu idrak, "Fe eynemâ tuvellû fe semme vechullâh" (ne tarafa dönerseniz Allah'ın vechi oradadır) ayetinin manasını kavramakla mümkündür^s.244. Seyr-i sülûk eğitiminin kemâl noktası ise Muhammedi ahlak, hâl ve edebe ulaşmaktır^s.226. Bu süreçte sâlik, kendini ve kendinden açığa çıkanları seyrederken Kur'an-ı Kerim ve Resulullah'ın örnek yaşamını ölçü alır^s.226. Hikâye, Muharrem ayının seyr-i sülûk başlangıcı olarak kabul edildiği ve nefs terbiyesi için oruç tutulması gibi uygulamalara da değinir^s.6.

Kaynaklar: K1, s. 265 · Vikipedi: Seyr-i Süluk · Hikâye — s. 6, 10, 47, 64, 186, 226, 244

Kitabın "Her Şey Merkezinde mi?" başlığı, tasavvufî düşüncede "merkez" kavramının çok katmanlı yapısına işaret eder. Lugat anlamıyla "çekirdek" veya "orta nokta" olan merkez^s.36, tasavvufta varoluşun kaynağı, idare edildiği yer ve dönüş noktası olarak ele alınır^s.22. Bu başlık, okuyucuyu, her şeyin kendi varlığıyla hareket ettiği ve Hakk'ın ef'al, esmâ, sıfat ve zâtıyla birlikte tezahür ettiği bir âlemde, "merkez"in ne anlama geldiğini sorgulamaya davet eder^s.22.

Kitapta, "merkez" kavramı farklı mertebelerde açıklanır. Şeriat ve tarikat mertebelerinde merkez çoklu ve çeşitlidir; her insan kendi yaşamında bir merkezdir, tıpkı her hücre çekirdeğinin o hücrenin merkezi olması gibi^{s.36, 373}. Bu seviyede, kişi bebekken annesini, büyüdükçe arkadaşlarını veya sevdiği insanları merkezine alabilir^s.25. Ancak hakikat/fenâfillâh mertebesinde, her şey iki yönden genel merkezin içindedir^s.373. Bu, kişinin kendi içindeki merkezin aslında ilâhî merkezin bir yansıması olduğunu idrak etmesiyle gerçekleşir; "her söz merkezden gelip merkeze gidiyor ve ben bende dolanıp duruyormuşum, merkezden merkeze"^s.50.

Başlık aynı zamanda, kişinin bulunduğu mertebeye göre "her şey merkezinde" olup olmadığını zannetmesiyle ilgili bir sorgulamayı da içerir; zira teorik olarak her şey merkezindedir, ancak bakış açısı değişebilir^s.24. Zelzele, fırtına, savaş gibi celâlî tecellîler dahi, ilâhî sistem içinde kendi merkezindedir ve Allahlık ahlakı doğrultusunda işler^s.235. Dolayısıyla, "Her Şey Merkezinde mi?" sorusu, sâlikin idrak seviyesine göre değişen bir hakikati ve nihayetinde tüm varoluşun ilâhî bir merkezden kaynaklandığı ve oraya döndüğü gerçeğini ifade eder.

Kaynaklar: Her Şey Merkezinde mi? — s. 22, 24, 25, 36, 50, 235, 373 · Gülşen-i Raz Şerhi — s. 22

Terzibaba Necdet Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir şahsiyettir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). "Her Şey Merkezinde mi?" başlıklı hikâye, Necdet Ardıç İrfan Sofrası ve Necdet Ardıç Tasavvuf Serisi'nin bir parçası olarak sunulmuştur^{s.1, s.200}. Hikâyenin temel amacı, "Âdem için Secde" tatbikatı ile ortaya çıkan ilahî nizamı ve hakikatleri idrak etme çabasıdır^s.192. Bu bağlamda, hikâye, Allah'ın nizamının asla değişmediğini, O'nun Rahman ve Rahim olduğunu, merhamet sahibi olduğunu ve merkezin nizam-ı İlahi içinde bulunduğunu vurgulamaktadır^s.192. Terzibaba, bu hikâye aracılığıyla okuyucularını ilahî hakikatleri tefekkür etmeye ve idrak etmeye davet etmektedir. Hikâyenin, Terzibaba'nın genel öğretileriyle uyumlu olarak, tasavvufî bir bakış açısıyla ilahî düzeni ve insanın bu düzendeki yerini açıklamayı amaçladığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, hikâyenin "Muhammedi Gönl-ü sevdayı" anlattığı belirtilerek, tasavvufî aşk ve irfanın önemine işaret edilmektedir^s.192. Hikâyenin sonradan kaleme alınıp düzenlendiği ve tevhidî manada bilgi sahibi olmayan bir yazar tarafından aktarıcı rolüyle sunulduğu da belirtilmiştir^s.356. Bu durum, hikâyenin Terzibaba'nın öğretilerini geniş kitlelere ulaştırma çabasının bir parçası olduğunu göstermektedir.

Kaynaklar: Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye — s. 1, 192, 200, 356

"Her Şey Merkezinde mi?" adlı eserin içeriği incelendiğinde, tasavvufî bir bakış açısıyla yazıldığı anlaşılmaktadır. Kitap, "tek olan gerçeğin (Allah) sırlarını keşfetme ilmi olan tasavvuf ve Vahdet-i Vücud" inancını merkeze almaktadır^s.183. Bu bağlamda, Allah'ın bütün âlemleri kapsayan tek varlık olduğu, eşi, benzeri ve zıddı bulunmadığı ifade edilmektedir^s.183. Eser, "eşya sandığın bütün bu âlemin hepsi, Hakk'ın bir kitabıdır" diyerek, varlığa tasavvufî bir yorum getirmektedir^s.363.

Kitapta ele alınan konular arasında nefis mertebeleri, Tevhid-i Ef'âl, Âdemiyet, Museviyet ve İseviyet (Fenâfillah) mertebeleri gibi tasavvufî sülûk aşamaları yer almaktadır^{s.363, 340}. Ayrıca, mürşid-sâlik ilişkisi ve mürşidin eteğine yapışarak manevî nimetlerden nasip alma vurgusu da bulunmaktadır^{s.129, 341}. Eser, tasavvufî eğitimin kişide "hüsn-ü zan" oluşturması gerektiği fikrini de barındırmaktadır^s.227.

Kaynakçada Terzi Baba'nın çeşitli eserleri ile Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kâmil" adlı klasik tasavvufî eserine atıfta bulunulması^{s.394, 392}, kitabın tasavvuf geleneği içinde konumlandığını göstermektedir. Yazarın Fusus'ul-hikem'i okuduğunu ve Terzi Baba'nın kitapları ile sohbetlerini takip ettiğini belirtmesi^s.107, eserin tasavvufî birikimle yoğrulduğunu ortaya koymaktadır. Bu bilgiler ışığında, kitabın temel hedef kitlesinin tasavvuf ve irfanî konulara ilgi duyan okuyucular olduğu söylenebilir.

Kaynaklar: Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye — s. 107, 129, 183, 227, 340, 341, 363, 392, 394

Merkez Efendi'nin rüyası, tasavvuf yolunda sâlikin geçirdiği dönüşümün önemli bir aşamasını temsil eder. Başlangıçta naklî ilimlerde derinleşmiş bir âlim olan Musa bin Muslihuddin (Merkez Efendi'nin asıl adı), medrese eğitiminin zirvesine ulaşmıştır^{s.159, 266}. Ancak bu ilim, onun ruhsal tatminini sağlamakta yetersiz kalmıştır. Rüyası, aklın sınırlılıklarını ve irfan yolunun gerekliliğini işaret eden ilahi bir uyarı niteliğindedir^s.266. Bu rüya sayesinde, aklî bilginin ötesinde, kalbî bir idrak ve müşâhede mertebesine ulaşma ihtiyacını hissetmiştir.

Rüyasının ibretlik yönü, onu Sümbül Efendi gibi kâmil bir mürşide yönlendirmesidir. Bu yöneliş, Merkez Efendi'nin "varlığını terk ederek yokluk varlığını giyinmesi" ve daimi niyaz içinde olmasıyla sonuçlanmıştır^s.200. Mürşidinin önüne getirdiği kuru papatya hikayesi de bu teslimiyetin bir göstergesidir. Diğer dervişler rengarenk çiçekler getirirken, Merkez Efendi'nin tek, solmuş bir papatya getirmesi, her çiçeği zikr-i İlahi ile titrer bulduğu için koparamamasından kaynaklanmıştır^s.343. Bu durum, onun her şeyde Hakk'ın tecellisini müşâhede etme mertebesine ulaştığını, yani "her nereye bakılsa orada Allah'ı görebilme haline gelme" idrakini kazandığını göstermiştir^s.167. Sümbül Efendi'nin bu davranışı beklemesi ve Merkez Efendi'ye "iç gözlerine İlahi hikmet sürmesi çekilmiş" demesi, onun irfaniyet yolundaki ilerlemesini tasdik etmiştir^{s.149, 344}. Böylece rüya, Merkez Efendi'nin fenâfillah makamında idrak ettiği hakikatleri bekâbillah mertebesinde ifade etmesinin ve ilahi aşkın şurubunu gönül dudaklarıyla içmesinin başlangıcı olmuştur^{s.151, 353}.

Kaynaklar: Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye — s. 149, 151, 159, 167, 200, 266, 343, 344, 353