Îmân ve İkân

"Îmân ve İkân" kitabı, imanı sadece bir kabul veya tasdik olarak değil, aynı zamanda bir seyr ve kemâl süreci olarak inceler. Kitap, imanın başlangıçta gayba yönelik olduğunu, yani henüz müşahede edilmeyen bir varlığa güven ve itimatla inanma hâli olduğunu belirtir^s.138. Bu ilk mertebede, kişi Allah'ın varlığına ve birliğine, peygamberlerin tavsiyeleri ve güvenilir kaynaklar aracılığıyla iman eder^s.58. Ancak bu, imanın nihai noktası değildir. Eser, imanın "Hakkan mü'min olarak" sabahlamak gibi daha derin bir hakikati olduğunu, sadece "ben Allah'a iman ettim" demekle işin tamamlanmadığını ifade eder^s.45.

İmanın kemâl mertebesi olan ikân, Hakk'ın varlığının müşahede edilmesiyle ortaya çıkar. Bu mertebede, iman eden ile iman edilen arasındaki ikilik ortadan kalkar ve kişi Hakk'ı bizzat müşahede eder^{s.166, 169}. Kitap, bu durumu bir evin varlığına dışarıdan iman etmekle, o eve girip varlığını müşahede etmek arasındaki farka benzetir; müşahede gerçekleştiğinde imana gerek kalmaz^s.149. İkân, "ilmi iman" ve "şuhudi iman"ın toplamını bünyesinde barındırır^s.138.

Kitap ayrıca, imanın farklı mertebelerini ve peygamberlerin imanlarını da ele alır. Örneğin, Âdem (a.s.)'ın imanının günahlarından arınmak için Rabbine yalvarması şeklinde tezahür ettiğini belirtir^s.127. İmanın sadece kalpte bir tasdik olmadığını, aynı zamanda salih amellerle tatbik edilmesi gereken bir sözleşme olduğunu vurgular. İmanın şartlarının yerine getirilmemesi durumunda, imanın hakikatinin gerçekleşmeyeceği ifade edilir^s.56. Eser, Kur'an'daki ayetlerin, imanın mertebelerinin yükseldiğini ve her mertebede farklı bir idrakin söz konusu olduğunu gösterdiğini açıklar^{s.89, 11}. "Îmân ve İkân", bu yönleriyle imanın zahirinden batınına, gaybından müşahedesine uzanan geniş bir perspektif sunar.

Kaynaklar: Îmân ve İkân — s. 11, 45, 56, 58, 89, 127, 138, 149, 166, 169

Îkân, tasavvufî sülûkun zirve noktalarından biridir ve imanın en olgun hâlidir. Ârifler için iman bir vesile iken, ikân imanın kemâlidir ve bu mertebede iman hükmü düşer, yerine ikân gelir^s.149. Bu, imansızlık anlamına gelmez; aksine, imanın ötesine geçerek Hakk'ın varlığını ve birliğini şüpheye yer bırakmayacak şekilde idrâk etmektir.

Günlük hayattan bir örnekle açıklamak gerekirse: Bir evin varlığına dışarıdan, adresini ve yollarını öğrenerek inanmak imandır. Ancak o eve girip, içinde yaşayarak, odalarını, eşyalarını bizzat görmek ve deneyimlemek ikândır. Artık "evin varlığına iman ettim" denmez, çünkü varlığı doğrudan müşâhede edilmiştir^s.149.

Îkân makamında, sâlikin ibadet anlayışı da dönüşür. Normalde kulun fiili olan "ibadet" yerini "ubûdet"e bırakır. Ubûdet, ibadetleri kulun "ben yapıyorum" hükmüyle değil, Hakk'ın kendisinin yapmasıdır. Namaz, oruç gibi ibadetler devam eder, ancak bu fiillerin kaynağı ve yapanı Hakk olarak idrâk edilir^s.143. Bu, sâlikin fiillerinde Hakk'ın tecellîsini görmesi ve her an Hakk ile irtibat hâlinde olması anlamına gelir ki bu durum, "Salât-ı Dâim" (sürekli namaz hâli) olarak da ifade edilebilir^vikipedi.

Bu makamda gayb âlemi ile şehâdet âlemi birleşir. Ruhun varlığı gibi gözle görülmeyen ancak etkileri hissedilen şeyler, ikân ehli için artık gayb olmaktan çıkar, doğrudan müşâhede edilir hâle gelir. Tıpkı ruhun varlığından şüphe edilmemesi ve onun etkilerinin hayatımızda görülmesi gibi^{s.77, s.66}. Bu, Hakk'ın her şeyde tecellî ettiğinin ve her an hazır ve nazır olduğunun tam bir idrâkidir.

Kaynaklar: Îmân ve İkân — s. 66, 77, 143, 149 · Vikipedi: Salât-ı Dâim

"Yâ Hârise, nasıl sabahladın?" kıssası, tasavvufî sülûkun temel bir başlangıç noktası ve sürekli bir murakabe hâli olarak sunulur. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) bu soruyu Hz. Hârise'ye yöneltmesi, her müminin kendi iç muhasebesini yapması gerektiğine işaret eder^s.6. Bu soru, kişinin "dün ne yaptım ve bugün nasıl sabahladım" diye kendine sormasıyla başlayan bir şuurlanma sürecini tetikler; zira dün yapılanların bugünkü hâle yansıdığı belirtilir^s.7.

Hz. Hârise'nin "Hakk'an sabahladım" cevabı üzerine Peygamber Efendimiz, "Her bir şeyin bir hakikati vardır; şimdi senin imanının hakikati nedir yâ Hârise?" diye sorarak, imanın sadece sözde kalmayıp, yaşanılan bir gerçekliğe dönüşmesi gerektiğini vurgular^{s.17, s.45}. Bu, bir iddia olan sözün ispatını talep etmektir^s.12. Hz. Hârise'nin cevabı, bu hakikatin tezahürlerini ortaya koyar: nefsi dünyadan uzaklaştırmak, altın ve gümüş ile taşı ve kerpici aynı görmek, gündüz susuz ve gece uykusuz kalmak gibi mücâhede ve riyâzat hâlleri^s.5.

Bu hâller, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici nurlar olan hâllerin yerleşmesi ve makamlara dönüşmesi sürecini ifade eder^K2. Hz. Hârise'nin "sanki açıktan açığa Rabb'imin arşına bakıyorum ve cennet ehline nazar ediyorum ki, orada birbirlerini ziyaret ederler; ve cehennem ehline nazar ediyorum ki, birbirlerine havlarlar" ifadesi ise, mükâşefe hâlini, yani gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâkleri gösterir^{s.5; K1-50}. Bu, sûretî mükâşefe (âlem-i misâle ait manzaraları müşâhede) ve mânevî mükâşefe (hakikatleri kalbine inmiş gibi anlama) türlerini içerebilir^K1. Dolayısıyla kıssa, imanın sadece bir tasdik değil, aynı zamanda bir yaşantı, bir hâl ve bir müşâhede olduğunu anlatır.

Kaynaklar: Îmân ve İkân — s. 1, 5, 6, 7, 12, 17, 45, 50 · K2 · K1, s. 50

Necdet Ardıç, tasavvuf çevrelerinde "Terzibaba" olarak bilinen, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Kendisi, tasavvufî irfan geleneğini çağdaş döneme aktaran müstesna bir şahsiyet olarak kabul edilir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki).

Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufu geniş kitlelere ulaştırmıştır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalarıyla tanınır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki). Ayrıca, Necdet Divanı, Hacc Divanı ve Lübb'ül Lübb Özün Özü gibi eserleri de bulunmaktadır^s.181.

Necdet Ardıç'ın irşad faaliyetleri Tekirdağ merkezli olup^{s.160, 177}, müritleri ve sevenleri tarafından "Necdet Bey Sultan" olarak da anılmıştır^{s.151, 158}. Kendisi, Îmân ve İkân adlı eserin de yazarıdır ve bu eserde İslam'ın kurtuluş yolu olduğunu, imanın önemini ve muhabbetullahın İslam ile oluştuğunu vurgulamıştır^s.159.

Necdet Ardıç'ın ekolünden gelen müellifler arasında Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi isimler de bulunmaktadır. Bu müellifler, Necdet Ardıç riyâsetindeki tasavvuf serisi içinde çeşitli sûre tefsirleri kaleme almışlardır (Abdürrezzak Tek - Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki). Necdet Ardıç, 2016 yılında vefat etmiştir^s.180.

Kaynaklar: Îmân ve İkân — s. 151, 158, 159, 160, 177, 180, 181

İslâm, îmân ve îkân arasındaki ilişki, Cenâb-ı Hakk ile insan arasındaki ezeli birliğin yeniden idrak edilmesi sürecindeki aşamaları gösterir. Bu süreç, Allah ile insan arasında zaten mevcut, ancak perdelenmiş olan bâtınî birliğin İslâm ile zuhura çıkmasıyla başlar^s.160.

İslâm: İlk mertebe olan İslâm, bu birliğin dışa vurumu ve başlangıcıdır. Kişi, Allah'ın varlığını ve birliğini kabul ederek teslimiyet gösterir.

Îmân: İslâm'ın ardından gelen îmân, bu birliği güçlendiren bir adımdır. Dini kitaplarda îmân, "Allah'ı ve gönderdiklerini dil ile ikrar, kalp ile tasdik etmektir" şeklinde özetlenir^s.48. Îmânın kendi içinde üç aşaması bulunur:

1. Taklidi îmân: Aileden, çevreden veya okuldan öğrenilen, çocuklukta oluşan ve Allah'ın varlığına dair bilincin başladığı ilk seviyedir^s.168.
2. Tahkiki îmân: Yaş ilerledikçe düşünce ve idraktaki gelişmeye paralel olarak çevredeki varlıkların müşahede edilmesiyle oluşan daha derin bir îmândır^s.168.
3. Yakîn (İlme'l-yakîn): Bu aşamada îmân, bilgi seviyesindeki kesinliğe ulaşır. Sâlik, anlatıyla, kitapla veya mantıkla bir hakikati bilir^K1. Ancak îmân, başlangıçta bir ikilik barındırır; yani îmân eden ve îmân edilen ayrımı mevcuttur^s.14. Bu ikilik, kesretten en az kesrete, yani ikiye düşürülmüş bir haldir ve vahdete ulaşmadan önceki bir basamaktır^s.14.

Îkân: Îmânın kemâli ve en üst mertebesi îkândır^{s.13, 149}. Îkân, yakîn ehlinin kurb (yakınlık) halidir^s.13. Bu mertebede, îmânın gerektirdiği ikilik ortadan kalkar. Kişi, Hakk'ı kendinde ve bütün âlemde bulduğu için adrese veya rehbere ihtiyaç duymaz; îmân düşer ve yerine îkân gelir^s.24. Îkân, varlığın hakikatine vakıf olunan, Hak ile Hakk olunan ve kişinin kendi kimliğinin ortadan kalktığı bir haldir. Bu durumda îmân edecek kimse kalmadığı için îmâna da ihtiyaç kalmaz^{s.14, 142}. Hz. Rasûlüllah'ın (s.a.v.) îmânı, bütün ilâhî mertebeleri kendinde topladığı için îkân mertebesindedir ve Zât mertebesi itibarıyla ve idrakiyle yaşamaktır^s.110.

Kaynaklar: Îmân ve İkân — s. 13, 14, 24, 48, 110, 142, 149, 160, 168 · K1, s. 371

"Îmân ve İkân" adlı eserin tasavvufa yeni başlayanlar için uygunluğu, kaynaklarda sunulan bilgiler ışığında değerlendirildiğinde, doğrudan bir başlangıç kitabı niteliği taşımadığı anlaşılmaktadır. Kitabın yazarı Terzi Baba (Necdet Ardıç), eserin belirli bir okuyucu kitlesine hitap ettiğini belirtmektedir. Örneğin, bir bölümde "İ. ) rumuzlu kardeşimizin görmüş olduğu yukarıda kayıtlı olan zuhûratını, kitabımızın îmân bahsi bölümüyle ilgili olması cihetiyle, mümkün olabilen izâhını yapmağa çalışarak, bu bölüme ilâve etmeği uygun buldum" ifadesi^s.153, kitabın özel bir zuhuratın yorumlanması gibi spesifik konulara odaklandığını göstermektedir. Bu tür konular, tasavvufî terminolojiye ve tecrübelere aşina olmayan yeni başlayanlar için anlaşılması güç olabilir.

Ayrıca, yazarın "bizim sistemimiz ve bizim kitaplarımızı okumak sureti ile hareket etmelerini söylemiş idim"^s.157 ifadesi, eserin belirli bir irfanî ekol veya çevreye mensup, yazarın diğer eserlerini de okumuş kişilere yönelik olduğunu düşündürmektedir. Kitabın genel tasavvufî mertebelerin tekrarından ziyade, "daha kolay anlaşılmalarını sağlamaya çalışmak"^s.156 amacı taşıması, okuyucunun bu mertebeler hakkında zaten bir ön bilgiye sahip olduğunu varsaydığını göstermektedir. Bu durum, eserin temel tasavvufî kavramları sıfırdan öğreten bir giriş kitabı olmaktan ziyade, mevcut bilgileri derinleştirmeye veya belirli tecrübeleri yorumlamaya yönelik olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla, tasavvufa yeni başlayan bir kişinin bu kitaptan beklediği temel bilgileri bulması zor olabilir.

Kaynaklar: Îmân ve İkân — s. 153, 156, 157

Tevhid, İslam'ın temel esası ve tasavvufun nihai hedefi olarak kabul edilir^vikipedi. Kitapta, tevhid eğitimi "birlik eğitimi" olarak ifade edilir ve bu eğitimin, kitabın şifresini çözmek için gerekli olduğu belirtilir^s.88. Tevhidin farklı mertebeleri vardır. "Lâ ilâhe illâllah" kelime-i tevhid zikri, nefs-i emmare mertebesinden kurtuluşun anahtarıdır^vikipedi. Bu lâfzî tevhid, mutlak tevhide ulaşmanın bir aracıdır^s.145.

Mutlak tevhid anlayışında ikiliğe yer yoktur; bu, "çık aradan kalsın yaradan" basit ifadesiyle açıklanır^s.23. İslam'ın zahirinde ikiliğe yer varken, bâtınında ve hakikatinde ikilik ortadan kalkar^s.131. Bu mertebede, kişinin kendinden beşerî bir şey kalmadığında, gerçek tevhidin imanı olan ikâna ulaşılır; bu, zat mertebesindeki imanın hakikatidir^s.131.

Tevhid hakikatlerinin ortaya çıkışı Hz. İbrahim (a.s.) ile başlamıştır. Onun mertebesi "tevhid-i ef'âl" olarak tanımlanır ve kendisine "tevhidin babası" unvanı verilir. Hz. İbrahim'in imanı, tevhid-i ef'âl mertebesinin imanıdır^{s.127, 129}. Hz. Musa (a.s.) ise tenzih manasında iman anlayışını getirmiş, bu mertebede Allah'ın göklerde, bilinmez ve ulaşılmaz olduğu düşünülmüştür^s.129. Gerçek tevhid, tenzih ve teşbih hakikatlerinin Hz. Muhammed (s.a.v.)'in kimliğinde birleşmesiyle tam manasına ulaşır; diğerleri sadece lâfzî tevhid olarak kalır^s.115. Tevhid mertebelerini idrak etmek, eşya sandığımız bu âlemdeki her şeyin Hakk'ın kitabı olduğunu okuyabilmek için gereklidir^s.88.

Kaynaklar: Vikipedi: Tevhid, Kelime-i Tevhid · Îmân ve İkân — s. 23, 88, 115, 127, 129, 131, 145