İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)

"İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)", Necdet Ardıç tarafından kaleme alınmış olup, Abdülkerim Cîlî Hazretleri'nin "İnsân-ı Kâmil" adlı eserinin şerhidir^s.1. Bu eser, tasavvufî ilimlerin ve hakikatlerin müşahede yoluyla toplandığı, Mesnevî-i Şerîf, Fusûsu'l Hikem gibi kaynaklarla birlikte Necdet Ardıç'ın kendi sohbetlerinden beslenen bir içeriğe sahiptir^s.226.

Kitap, İnsân-ı Kâmil'i "bütün sahalarda, sıfat-ı ilâhiye ve esma-i ilâhiye ve rabbül erbab cihetinden kemâlât sahibi olan insan" olarak tanımlar^s.144. Bu kâmil insan, Hakk'ın vücudu ile mevcut olduğundan, onda hiçbir izafet ve mecaz bulunmaz; hakikî bir vücuda sahiptir^s.10. Genel anlamda İnsân-ı Kâmil, sıfat mertebesi itibarıyla Zât'ın ilk tecellisinin bir ismi olup, "Hakikat-i İnsaniye" veya "Hakikat-i Muhammediyye" isimleriyle de anılır. Bu mertebenin zuhur mahalli ise Peygamberimiz (s.a.v.) Efendimiz'dir^s.143.

İnsân-ı Kâmil, bütün âlemde sadece bir tanedir ve bu vasıf sadece O'na aittir^s.143. O, "Ahsen-i takvim" üzere halkedilmiş olup, varlığında her şeyin özünü toplamış bir gavstır^s.132. Kitap, Kur'an-ı Kerim'in hakikatlerinin bireylerde zuhura çıkmasının, İnsân-ı Kâmil'in zuhur mahalli olan Hz. Rasulullah (s.a.v.)'in mübarek bedenleri sayesinde mümkün olduğunu belirtir^s.151. Eser, Cenâb-ı Hakk'ın bu tecellide olan kimselere gayb ilimlerini verdiğini ve bu kitabın da bu tecelliyle yazıldığını açıkça ifade eder^s.28.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil Cilt 4 — s. 1, 10, 28, 132, 143, 144, 151, 226

İnsân-ı Kâmil, tasavvufî düşüncede hayatın tam suretiyle zuhur ettiği, kemâlâtın zirvesine ulaşmış kişiyi ifade eder^s.142. Bu kavram, genel ve özel olmak üzere iki veçheye sahiptir. Genel anlamda İnsân-ı Kâmil, sıfat mertebesi itibarıyla Zât'ın ilk tecellisinin bir ismidir ve "Hakikat-i İnsaniye" veya "Hakikat-i Muhammediyye" gibi isimlerle de anılır. Bu mertebenin zuhur mahalli ise Hz. Peygamber (s.a.v.) efendimizdir^s.143.

İnsân-ı Kâmil, bütün sahalarda ilâhî sıfat ve esmâ ile kemâlât sahibi olan insandır. O, Hakk'ın vücudu ile mevcut olduğundan, varlığında ne bir izafet ne de bir mecaz bulunur; hakikî bir vücutla mevcuttur^s.143. Başkalarına nazaran tam bir hayat sahibidir ve her mertebesi itibarıyla bu hayat ancak Kâmil İnsan'da zuhura çıkar^s.143.

İnsân-ı Kâmil, Hakk ile halkı birleştiren, suret ile mânâyı cem eden bir varlıktır. Bu yönüyle tüm âlemlere rahmettir, zira Kur'ân-ı Kerîm'de Hz. Peygamber (s.a.v.) hakkında "Biz seni ancak âlemlere rahmet olasın diye gönderdik" buyrulmuştur (Enbiyâ Sûresi, 21/107)^{s.78, 11}. O, "Ahsen-i takvim" üzere yaratılmış olup, varlığında her şeyin özünü toplamıştır^s.132. Kâmil İnsan, Hakk'ın bu âlemdeki en açık olduğu yer olduğu gibi, aynı zamanda ehli zahire karşı en kapalı, örtülü ve mestûr olduğu yerdir^s.87. Bu kavram, tasavvufî sülûkun nihai hedefi ve velâyetin en yüksek mertebesi olarak kabul edilir.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 4 — s. 11, 78, 87, 132, 142, 143

Necdet Ardıç, tasavvufî irfanı günümüze taşıyan ve Uşşâkî tarikatının önde gelen mürşidlerinden biri olarak kabul edilir (Necdet Ardıç, Wiki). Kendisi, tasavvufî hakikatleri geniş kitlelere ulaştırma gayesiyle eserler kaleme almış ve sohbetler yapmıştır (Necdet Ardıç, Wiki). Terzibaba'nın bu çabası, özellikle Abdülkerim Cîlî'nin İnsân-ı Kâmil isimli eserinin şerhi gibi çalışmalarında açıkça görülür^s.1. Bu şerh, "çok yüce hakikatleri bünyesinde bulunduran" bir eser olarak nitelendirilmiştir^s.1.

Terzibaba, kendi eserlerinin özgünlüğüne vurgu yaparak, "Benim bu kitabıma yazdıklarımı, benden önce hiç kimse, hiç bir kitaba yazmamıştır… Hele benim bildiğim kadarını…" ifadelerini kullanmıştır^{s.162, 161}. Bu durum, onun tasavvufî bilgiye kendi keşif ve idrakleriyle yeni boyutlar kattığını göstermektedir. Eserlerinde, "taze bir bilgi, yeni bir bilgi" sunma gayreti içinde olduğunu belirtmiş, eski bilgilerden de istifade etmekle birlikte, asıl amacının telif eserler ortaya koymak olduğunu ifade etmiştir^s.170. Terzibaba'nın kitapları arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri ve Lübb’ül Lübb Özün Özü gibi eserler bulunmaktadır^{s.225, 226}. Bu eserler, okuyucuyu evvela kendini, sonra da Rabb'ini tanımaya yönlendiren, tefekkür hayatında önemli bir yer tutması gereken "tevhid kitapları" olarak tanımlanır^s.2. O, insanın "Hakk’ın zât-i zuhur mahalli ve âlemin göz bebeği" olduğu hakikatini anlaması ve asli asaletine ulaşması için bu tür eserlerin önemine dikkat çekmiştir^s.2.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 4 — s. 1, 2, 161, 162, 170, 225, 226

Sıfatlar tecellîsi, tasavvufî bir kavram olup, Allah'ın isim ve sıfatlarının varlıkta görünmesi olan tecellînin özel bir mertebesidir^vikipedi. Bu tecellîde, kulun zâtı, Hak'ın sıfatlarından biriyle zuhur mahalli olur. Bu durum, Hak'ın Rahmaniyetinden Rububiyetine geçişi, yani bütün esmâ-i ilâhiye ile tecellî etmesi sıfat mertebelerinin esmâ ismiyle zuhurudur^s.14. Sıfatlar tecellîsi, kulun kendi varlığında Hak'ın sıfatlarının tezahür etmesi demektir; ancak bu tecellî, Hak'ın zâtından ayrı bir şey değildir^s.11.

Bu tecellîye nail olan sâlik, tecellî ettiği sıfatın semasında yüzmeye başlar ve o sıfatın son haddine icmal yoluyla ulaşır^s.3. Bu, tafsil yolu kapalı olduğu için icmalî bir idrak ve yaşantıdır. Sıfât-ı Subûtiyye, Hak'ın bizzat var olduğu kabul edilen olumlu sıfatlarıdır: Hayât, İlim, İrâde, Kudret, Sem', Basar, Kelâm ve Tekvîn^K1. Bu sıfatların tecellîsi mertebelidir: Hayât, zâta en yakın tecellîdir; hayatın tecellîsi ilim olarak, ilmin tecellîsi ise irâde olarak zuhur eder^s.180.

Örneğin, Hak, İrâde sıfatıyla tecellî ettiğinde, bu tecellîye ehliyet kazanan kimselerin iradesiyle yaratılmışlar üzerinde tesir meydana gelir; her şey onun arzusuna göre olmaya başlar^{s.66, 67}. Bu tecellînin yolu Kelâm sıfatından geçer^s.66. Dervişliğin başlarında olanlara "mürid" denmesinin sebebi, Cenâb-ı Hakk'ın irâde sıfatının onlarda başlangıçta verilmeye başlamasıdır^s.67. Benzer şekilde, Kudret sıfatıyla tecellî eden sâlikte, eşyanın onun kudretiyle var olması durumu gözlemlenir^s.70. Ancak, sıfat tecellîsine nail olan kul, gayb âlemindeki şeyleri şehâdet âleminde zuhur ettirmez; bu sıfatları kullanma gücüne sahip olsa da, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) örneğinde olduğu gibi, bunları kullanmayıp tabii seyrine bırakır^s.37.

Sıfatlar tecellîsi, vahidiyet mertebesinde ulûhiyeti ortaya çıkarır ve sıfât-ı zâtiyye ile sıfât-ı subûtiyye'nin tecellîgâhı olan Rahmaniyet'i meydana getirir^s.130. Bu mertebede, ilm-i ilâhîde programları yapılmış olan her şey, Rahmaniyet'ten Rububiyet'e, oradan da Melikiyet'e geçerek âlemlerin zuhuruna vesile olur^s.130. Ulûhiyet tecellîsi ise, din, millet ve mezhep mensuplarının hatalı yönlerini tespit etme gibi özellikleri barındırır; bu tecellîye mazhar olan kişi, yalnızca tam kemâl hâlini bulan hakikat ehli kimseleri doğru bulur^s.92.

Kaynaklar: Vikipedi: Tecelli · İnsân-ı Kâmil, Cilt 4 — s. 3, 11, 14, 37, 66, 67, 70, 92, 130, 180 · K1, s. 158

'İhtiyari ölüm', tasavvufî bir kavram olup, kişinin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği manevi bir ölümdür. Bu, Azrâîl (a.s.)'ın gelip ruhu almasıyla gerçekleşen ızdırari (zorunlu) ölümden farklıdır^s.101. İhtiyari ölüm, sâlikin "ölmeden önce ölünüz" hadîs-i şerîfinin^K1 gereğini yerine getirmesidir. Bu süreçte kişi, kendi beden dünyasının hakikatini idrak eder ve varlığını daha önceden Hakk'a teslim eder^s.2. Böylece Azrâîl (a.s.) geldiğinde, kişinin varlığında geriye sadece bir "çuval et ve kemikten başka bir şey" kalmamış olur^s.2.

Tasavvufta kıyâmetin dört katmanından biri olan kıyâmet-i nefsî^K1 de ihtiyari ölümle yakından ilişkilidir. Bu, sâlikin günlük olarak yaşadığı bir 'iç kıyâmet'tir; nefsinin ölmesi, vücud iddiâsının çözülmesi ve hesabının kalbinde verilmesidir^K1. Sâlik, bu kıyâmeti bilinçle yaşar ve nefsini her gün hesaba çeker^K1. Bu, aynı zamanda kişinin Hak ile özel ilişkisinin taşıyıcılığı olan emâneti^K1 yüklenmesinin bir parçasıdır. İhtiyari ölüm, kişinin nefsî varlığından geçerek Hak ile yakınlaşma ve ünsiyet kurma yolunda attığı önemli bir adımdır^s.217.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 4 — s. 2, 101, 217 · K1, s. 43, 405

Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kamil" adlı eseri, belirli bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Yazar, kitabının içeriğinin özgünlüğünü vurgulayarak, kendisinden önce bu bilgilerin hiçbir kitapta bu şekilde yazılmadığını ifade eder^{s.161, 162, 224}. Bu durum, eserin sıradan okuyucular için değil, özel bir idrak seviyesine sahip olanlar için kaleme alındığını gösterir. Kitap, "kalb sahibi olanlar" ve "tevhid ehli olanlar" tarafından anlaşılabilecek sırlar içerir; zira yazar bu sırları "kabukla sarıp sakladığını" belirtir^s.225.

Eserin hitap ettiği kişiler, "canlı bir cisim arayan" ve "hayal gibi gelen" bilgileri anlamakta zorlanan genel okuyucuların ötesindedir^s.225. Kitap, "sınırları hapis olmayan kimseler" için yazılmıştır; bu kişiler, eserin sunduğu "sonsuzlukta yüzebilen", mânevî boşlukta kaybolmaktan korkmayan ve geri çekilmeyen kişilerdir^s.225. Yazarın amacı, kişileri Cenâb-ı Hakk'ın Alîm sıfatına bağlayıp, oradan bilgi alma yolunu açmaktır. Bu bağlamda, "satırdan değil, sadır okumak" yani gönülden, Allah'ın ilim sıfatından gelen bilgiyi idrak etmek, bu kitabın hedeflediği en kemalli bilgidir^s.28.

Ayrıca, eserin "âlemler kitabını okumak" için "irfan ehlinden sadakatla devam ederek, bir 'seyru sülûk' yapmak lazım geldiğini" belirten ifadeler^s.158, kitabın tasavvufî bir yolculukta olan, mânevî ilerleme kaydeden sâliklere yönelik olduğunu açıkça ortaya koyar. Yazar, kitaplarında "taze bir bilgi, yeni bir bilgi" sunmaya çalıştığını, bunların "telif" yani özgün eserler olduğunu, diğerlerinin ise aktarma veya derleme olduğunu vurgular^s.170. Bu da eserin, mânevî alanda derinleşmek isteyen ve özgün irfanî bilgilere açık olan okuyuculara hitap ettiğini gösterir.

Kaynaklar: İnsan-ı Kamil, Cilt 4 — s. 28, 158, 161, 162, 170, 224, 225

Bu eser, manevi yolculukta sâlike çeşitli veçhelerden yardımcı olur. Öncelikle, Kur'an'ı anlama ve yaşama biçimini dönüştürür. Eser, Kur'an okumanın sadece ezbere veya lafızdan ibaret olmadığını, asıl okumanın "kendindeki Hakk ile"^s.117 gerçekleştiğini vurgular. Bu, sâlikin kendi iç âleminde Hakikat'i araması ve Kur'an'ın manalarını kendi varlığında tecelli ettirmesi anlamına gelir. Bu idrak, okunan ayetlerin sadece kelimelerden ibaret kalmayıp, "hakikatleri idrak ederek yaşanması"nı^s.117 sağlar.

İkinci olarak, eser sâlike kâinatı bir kitap gibi okuma perspektifi sunar. "Bu âlemler kitabını okumak, gerçek Kur'an'ı fiilen okumaktır"^s.86 ifadesiyle, dış dünyadaki her varlığın ve olayın Hak'tan bir tecelli olduğunu anlamanın önemine işaret edilir. Bu okuma, "irfan ehlinden sadakatla devam ederek, bir 'seyru sülûk' yapmak"^s.158 ile mümkündür. Bu sülûk, sâlikin varlıkları uzaktan birer varlık olarak görüp, yakınlık idrakine ulaştığında onların seraba dönüşüp yok olduğunu^s.83 fark etmesini sağlar.

Üçüncü olarak, eser sâlikin kendi varlığını ve Hak ile olan ilişkisini anlamasına katkıda bulunur. Her insanın Cenâb-ı Hakk'ın ve Kur'an'ın birer "harfi" veya "kelimesi" olduğunu^s.221 belirtir. Bu, sâlikin kendi özünde ilahi bir sır taşıdığını ve bu sırrı keşfetmesinin manevi yolculuğun temel gayelerinden biri olduğunu gösterir. Eser, ilmin "sadırdan gelmesi"^s.28 gerektiğini vurgulayarak, hayali ve vehmi kitapların kişiyi hayal âleminde dolaştıracağını, Hakikat'e ulaştırmayacağını ifade eder. Bu bağlamda, eser, sâlikin manevi görünümler (zuhurat) ve rüyalar aracılığıyla bâtın aleminden gelen işaretleri (Zuhurat, Wiki) doğru anlamasına ve kendi içindeki "diri"^s.80 olanı keşfetmesine yardımcı olur.

Kaynaklar: İnsân-ı Kâmil, Cilt 4 — s. 28, 80, 83, 86, 117, 158, 221