Kelime-i Hârûniyye

Kelime-i Hârûniyye, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinde Hz. Hârûn'a tahsis edilmiş olan "hikmet-i imâmiyye"nin işlendiği bölümdür. Bu fass, imâmet kavramını ve onun halîfelikle olan ilişkisini derinlemesine ele alır. İmâmet, Hak'tan ya doğrudan ya da vasıta ile tevcih edilen bir makamdır. Hz. Hârûn (a.s.), hem Hz. Mûsâ ile birlikte kılıçla gönderilmiş bir resûl olarak doğrudan imâmeti (halîfelik) taşımış hem de Hz. Mûsâ tarafından kendisine tevcih edilen hilâfet ile dolaylı imâmeti cem etmiştir¹. Bu sebeple "hikmet-i imâmiyye" Hz. Hârûn Kelimesi'ne yakın kılınmıştır¹.

İmâmet makamına erişmek için şühûd (Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etme hâli) ve ihsan mertebesine ulaşmak şarttır. Bu nedenle "hikmet-i imâmiyye", "hikmet-i ihsâniyye"yi takiben açıklanmıştır¹. Her halîfe bir imamdır; ancak her imam halîfe değildir, bazı imamlar halîfedir. İmâmet ve hilâfeti bir araya getiren kimseye "halîfe" denildiğinde, imâmet hilâfetin bir ismi hâline gelir¹.

Hz. Hârûn'un vücudu, Meryem Sûresi'nin 53. ayetinde belirtildiği üzere "Biz rahmetimizden Mûsâ'ya, karındaşı Hârûn'u nebî olarak vehbettik" ifadesi mucibince, "rahamût"tan yani rahmetin mübalağalı hâlinden idi¹. Hz. Mûsâ'nın hilkaten haşîn ve dinde salâbetli olmasına karşın, Hz. Hârûn ahlâk-ı hasene ve fesâhat-ı lisâniyye sahibiydi. Bu özellikleri sayesinde Hz. Mûsâ'ya davet emrinde muîn ve zahîr olmuştur¹. Hz. Mûsâ'nın Tâhâ Sûresi'nin 32. ayetindeki "Onu benim emr-i davetimde müşârik kıl!" münacâtı, Hz. Hârûn'un hem hilkaten hem de daveten Hz. Mûsâ'ya rahmet olduğunu gösterir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Kelime-i Hârûniyye — s. 2, 4, 5, 12, 20

Kelime-i Hârûniyye, özellikle İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki Hârûn Fassı'nın şerhi niteliğindedir. Bu fassın temel konusu, Hikmet-i İmâmiyye'dir ve bu hikmetin Hz. Hârûn'da nasıl tecelli ettiğini inceler¹. İmâmet, Hak'tan ya doğrudan ya da vasıta ile tevcih edilir. Hz. Hârûn, hem doğrudan (seyf ile ba'solunması sebebiyle) hem de dolaylı (Hz. Mûsâ tarafından tevcih edilen hilâfet) imâmeti haizdir. Bu sebeple "Hikmet-i İmâmiyye" Kelime-i Hârûniyye'ye yakın kılınmıştır¹.

Metin, imâmet mertebesine ulaşmanın şühûd (Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etme hali) ve ihsan mertebelerine vâsıl olmakla mümkün olduğunu belirtir¹. Bu bağlamda, her halifenin bir imam olduğu, ancak her imamın halife olmadığı ayrımı yapılır. Hilâfet, imâmeti de içinde barındıran daha kapsayıcı bir makam olarak sunulur¹. Hz. Hârûn'un Hz. Mûsâ'ya olan ilişkisi, Tâhâ Sûresi'ndeki "Onu benim emr-i da'vetimde müşârik kıl!" (Tâhâ, 20/32) duasıyla açıklanır; bu, Hz. Hârûn'un hem hilkaten hem de daveten Hz. Mûsâ'ya rahmet olduğunu gösterir¹.

Kelime-i Hârûniyye ayrıca, hubb-i küllî-i ilâhî (ilâhî küllî muhabbet) kavramına değinir. Bu küllî muhabbet, varlığın tüm mertebelerinde ve mazharlarında Hakk'ın zuhuruna sebep olur. İnsan kalbinde ve bâtınında bu küllî muhabbet olmasaydı, nefs mertebesinde zuhur eden hevâya ibadet olunmazdı; zira nefs mertebesindeki hevâ, kalb ve bâtındaki hevânın "ayn"ıdır, farklılıkları sadece mertebe itibariyledir¹. Metin, Allah'ın kendi vücudunda dereceleri çoğalttığını ve yüceliği derecelere mahsus kıldığını, böylece farklı mertebelerde kendisinden başkasına ibadet olunmamasına hükmettiğini de vurgular¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Kelime-i Hârûniyye — s. 2, 4, 5, 20, 226, 235

İmâmet ve hilâfet arasındaki ilişki, tasavvufî düşüncede hiyerarşik bir yapı arz eder. "Kelime-i Hârûniyye"de açıklandığı üzere, her halife aynı zamanda bir imamdır; ancak her imam halife değildir, aksine bazı imamlar halifedir¹. Bu durum, hilâfetin imâmeti kapsayan daha üst bir makam olduğunu gösterir. Bir kimseye "halife" denildiğinde, imâmetin hilâfetin bir ismi haline geldiği belirtilir¹.

İmâmet, Yüce Allah tarafından ya aracısız (bilâ-vâsıta) ya da bir aracı (bil-vâsıta) vasıtasıyla yönlendirilen bir makamdır¹. Hz. Hârûn (a.s.) örneğinde, hem aracısız hem de aracı vasıtasıyla olan bu iki kısım imâmetin kendisinde sabit olduğu ifade edilir. Hz. Hârûn'un imâmeti, aynı zamanda Hz. Mûsâ (a.s.) tarafından tevcih olunan hilâfeti de bir araya getirir¹. Bu durum, Hz. Hârûn'un "imâmiyye hikmeti"nin Kelime-i Hârûniyye'ye yakın kılınmasının sebebi olarak gösterilir¹.

Hilâfet ise, Hz. Dâvûd (a.s.) Fassı'nda da açıklandığı üzere, zâhirî hilâfetin sembolü olan "hikmet-i vücûdiyye" ile ilişkilendirilir (Hz. Dâvûd (a.s.) Wiki). Bu, hilâfetin sadece ruhânî bir liderlik değil, aynı zamanda dünyevî bir yönetim ve temsil makamı olduğunu da ima eder. Dolayısıyla, imâmet daha çok ilâhî yönlendirme ve rehberlik vasfını taşırken, hilâfet bu yönlendirmenin hem ruhânî hem de zâhirî âlemdeki tezahürünü ve temsilini ifade eder.

1. Kaynaklar
2. 1.Kelime-i Hârûniyye — s. 1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 10

Hz. Hârûn'un eserde merkezî bir konumda bulunmasının temel sebebi, onun şahsında "hikmet-i imâmiyye"nin tam olarak tecelli etmesidir¹. Bu hikmet, imâmetin iki ana kısmını, yani doğrudan ve dolaylı imâmeti kendisinde birleştirmesiyle açıklanır. Birincisi, Hz. Hârûn'un Hz. Mûsâ ile birlikte kılıçla gönderilen bir resûl olmasıdır. Kılıçla gönderilen her resûl, Hakk'ın halifelerinden biri ve ülü'l-azm peygamberlerdendir¹. Bu durum, onun doğrudan bir halife ve imâm olduğunu gösterir. İkincisi ise, Hz. Mûsâ tarafından kendisine tevcih olunan hilâfeti de bünyesinde barındırmasıdır¹. Bu vekâlet, onun dolaylı imâmetini ifade eder.

Hz. Hârûn'un bu çift yönlü imâmeti taşıması, onu "hikmet-i imâmiyye"nin müstesna bir örneği yapar. Eserde vurgulandığı üzere, her halife imâmdır ancak her imâm halife değildir; bazı imâmlar halifedir¹. Hz. Hârûn, hem imâmet hem de hilâfet vasfını bir araya getiren bir şahsiyet olarak öne çıkar. Ayrıca, Hz. Mûsâ'nın kendisinden yaşça küçük olmasına rağmen, daha ârif olduğu için Hz. Hârûn'u ilim terbiyesi ile eğittiği belirtilir¹. Bu durum, imâmet mertebesine ulaşmak için şühûd ve ihsân mertebelerine vâsıl olmanın gerekliliğini de ortaya koyar; "hikmet-i imâmiyye"nin "hikmet-i ihsâniyye"yi müteakiben beyan edilmesi bu hakikati pekiştirir¹. Hz. Hârûn, bu özellikleriyle vekâlet ve kardeşlik sembolü olarak eserde merkezî bir yer tutar².

1. Kaynaklar
2. 1.Kelime-i Hârûniyye — s. 1, 3, 4, 5, 74, 75
3. 2.Vikipedi: Hz. Hârûn

"Kelime-i Hârûniyye" adlı eserin kimler için yazıldığına dair doğrudan bir ifade bulunmamakla birlikte, metin içinde yer alan bazı ifadeler, eserin hitap ettiği kesimler hakkında ipuçları sunmaktadır. Eser, özellikle padişahların yönetim anlayışına ve tebaalarıyla olan ilişkilerine odaklanmaktadır. Örneğin, "Tebamın mal ve canları korunsun ve onların mallarından ve servetinden faydalanayım; ve tebam kuvvetli olsun, onlar aracılığıyla iç ve dış düşmanlarımdan intikam alayım; ve şanlı bir padişah olup kimseler bana karşı gelmeye cesaret edemesin!" diyen bir padişahın kendi nefsi için çalıştığı belirtilmektedir¹. Bu ifade, eserin yöneticilere, özellikle de padişahlara yönelik bir rehberlik niteliği taşıdığını göstermektedir. Eser, padişahların kendi mertebeleri ile tebaalarının elinde olduğunu ve bu sebeple onların değerlerini ve haklarını bilmeleri gerektiğini vurgulamaktadır¹. Bu durum, eserin adil yönetimi ve tebaaya karşı sorumlulukları hatırlatma amacı taşıdığını düşündürmektedir. Ayrıca, Hz. Musa'nın gazabının sükûnet bulması ve levhalardaki hidayet ve rahmetten bahsedilmesi¹, eserin sadece dünyevi yönetimle ilgili değil, aynı zamanda manevi ve ahlaki değerlerle de ilgili olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda, eser, manevi yolculukta olanlara ve hakikat arayışında olanlara da hitap ediyor olabilir.

1. Kaynaklar
2. 1.Kelime-i Hârûniyye — s. 41, 42, 167, 168, 169

Fusûsu'l-Hikem'in yapısı, tasavvuf metafiziğinin zirvesi olarak kabul edilmesini sağlayan özgün bir tertibe sahiptir¹. Eser, 27 adet "Fass" adı verilen bölümden oluşur ve her Fass, belirli bir peygamberle ilişkilendirilen bir "hikmet"i ele alır¹. Bu yapı, İbn Arabî'nin eserini Hz. Peygamber'in rüya yoluyla kendisine yazdırdığı inancıyla da bağlantılıdır, bu da esere "vahy-i ilhâmî" niteliği kazandırır¹.

Fassların sıralaması ve temsil ettikleri hikmetler şöyledir:

(1) Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî), (2) Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye), (3) Nuhiyye (Hikmet-i Subbûhiyye), (4) İdrîsiyye (Hikmet-i Kuddûsiyye), (5) İbrâhîmiyye (Hikmet-i Mühîmme), (6) İshâkıyye (Hikmet-i Hak'kıyye), (7) İsmâîliyye (Hikmet-i Aliyyet), (8) Ya'kûbiyye (Hikmet-i Rûhiyye), (9) Yûsufiyye (Hikmet-i Nûriyye), (10) Hûdiyye (Hikmet-i Ahadiyye), (11) Sâlihiyye (Hikmet-i Fütûhiyye), (12) Şuaybiyye (Hikmet-i Kalbiyye), (13) Lûtiyye (Hikmet-i Melekiyye), (14) Üzeyriyye (Hikmet-i Kaderiyye), (15) Îsâiyye (Hikmet-i Nübüvviyye), (16) Süleymâniyye (Hikmet-i Rahmâniyye), (17) Dâvûdiyye (Hikmet-i Vücûdiyye), (18) Yûnusiyye (Hikmet-i Nefesiyye), (19) Eyyûbiyye (Hikmet-i Ğaybiyye), (20) Yahyâviyye (Hikmet-i Celâliyye), (21) Zekeriyâviyye (Hikmet-i Mâlikiyye), (22) İlyâsiyye (Hikmet-i Înâsiyye), (23) Lokmâniyye (Hikmet-i İhsâniyye), (24) Hârûniyye (Hikmet-i İmâmiyye), (25) Mûseviyye (Hikmet-i Ulviyye)¹.

Bu sıralama, peygamberlerin manevî mertebeleri ve temsil ettikleri ilahî hakikatlerin bir tezahürü olarak kabul edilir. Örneğin, "Mûsevî Hikmet Fâsı"nda Hz. Musa'nın buzağıya tapma olayı üzerinden derin manevî yorumlar sunulur². Eserin bu katmanlı yapısı, tasavvufî idrakin farklı veçhelerini her bir peygamberin hikmeti aracılığıyla açığa çıkarmayı hedefler¹.

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 26
3. 2.Kelime-i Hârûniyye — s. 180