Kelime-i Hûdiyye

Kelime-i Hûdiyye, tasavvufî düşüncede, özellikle İbn Arabî'nin eserlerinde önemli bir yer tutar. Bu kavram, Hak'ın "ahadiyyet" (birlik) mertebesinin "rubûbiyyet" (Rablık) yönüyle ilişkilidir. Ahadiyyet, Allah'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü olup, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir^K1. Kelime-i Hûdiyye ise bu ahadiyyetin, Rablık tecellileri üzerinden idrâk edilmesidir. Hz. Hûd (a.s.), birçok mahlûkun terbiye edildiği zuhur yerlerinde Vâhid olan Allah'ın Rabliğini müşâhede ederdi^s.3. Bu müşâhede, her bir mahlûkun kendi ism-i hâssı tarafından terbiye edildiğini ve esmâ-i ilâhiyyenin sayısız olmasından dolayı terbiye edilen varlıkların da sayısız olduğunu gösterir. Dolayısıyla her bir "isim" bir Rab'dir^s.3.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî, Yûsuf Fassı'nın sonunda "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarını açıkladıktan sonra, Kelime-i Hûdiyye ile "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i (Rablık birliğini) beyân eder^{s.11, 10}. Bu, ahadiyyet kavramının farklı veçhelerini tamamlayıcı bir yaklaşımdır. Hz. Hûd, vaktinin bir nebiyy-i zîşânı ve "Allah" ism-i câmiinin mazharı olan insân-ı kâmil olarak, bütün ilâhî isimlerin tecelli yeridir^s.34. Bu durum, onun ahadiyyet-i rubûbiyyet hikmetini taşımasının temelini oluşturur. Ehlullahın zevkî ulûmları, isti'dâdlarına göre farklılık gösterse de, hepsi hüviyyet-i Hakk'a ve zât-ı ilâhiyye-i ahadiyyeye râci'dir; zira bütün ulûm ve ezvâk O'ndan kaynaklanır^s.87. Bu da Kelime-i Hûdiyye'nin temelindeki ahadiyyet hikmetinin genişliğini gösterir.

Kaynaklar: K1, s. 220 · Kelime-i Hûdiyye — s. 3, 10, 11, 34, 87

Muhyiddîn İbn Arabî (1165-1240), tasavvuf düşüncesinin zirve isimlerinden olup, "Şeyh-i Ekber" olarak tanınır (Muhyiddin İbn Arabi). Onun eserleri, tasavvuf metafiziğinin temel taşları kabul edilir. En bilinen eserlerinden biri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve 27 bölümden (Fass) oluşur; her Fass bir peygambere ait bir hikmeti temsil eder^K1. Bu eserin, İbn Arabî'ye Hz. Peygamber tarafından rüyâ yoluyla yazdırıldığı ve ilhâmî bir tezahür olduğu ifade edilir^K1. Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf-irfân külliyatının en yoğun ve derin metni olarak kabul edilir ve klasik dilde "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle önemi vurgulanır^K1.

Diğer büyük eseri Fütûhât-ı Mekkiyye ise "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve 560 bölümden (bâb) oluşan, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağıdır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir; eserin asıl mesnedi onun şahsî müşâhedeleridir, ancak dayanağı Kur'ân ve sünnettir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibâdet, ahlâk, kâinatın yapısı (kozmoloji), velâyet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ gibi tasavvufî bilginin bütün dallarını işleyen kapsamlı bir eserdir^K1. Eserin yazımına 1202'de Mekke'de başlanmış ve 1238'de Şam'da tamamlanmıştır, bu da 36 yıl süren bir telif çalışmasını gösterir^K1. İbn Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu ele alması nedeniyle bazı zâhirî kelâmcılar tarafından şüpheli bulunmuştur^K1.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296

Kelime-i Hûdiyye'nin temelinde, Hz. Hûd'un "ahadiyyet-i rubûbiyyet" hikmetini idrâk etmesi yatar. Bu hikmet, her varlığın kendine mahsus bir "Rab"bı olduğunu, yani her mahlûkun belirli bir ilâhî ismin terbiyesi altında bulunduğunu ifade eder^s.3. Esmâ-i ilâhiyyenin sayısız olması gibi, bu isimlerin terbiyesi altındaki varlıklar da sayısızdır. Bu durum, her bir ismin ayrı bir Rab olduğunu gösterir. İbn Arabî, bu eserde "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i, daha önce Yûsuf Fassı'nda ele aldığı "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarının devamı niteliğinde açıklar^s.9-11. Hz. Hûd (a.s.), kendi zamanının bir nebiyy-i zîşânı ve "Allah" ism-i câmiinin mazharı olan bir insân-ı kâmil olarak, bütün ilâhî isimlerin tecelli yeridir ve bu Rablık birliğini müşâhede etmiştir^s.34. Eserde, ehlullahın vücudunda hâsıl olan ilâhî ilimlerin ve zevklerin, onların istidatları ve ayn-ı sâbitelerinin genişliğine göre farklılık gösterdiği, ancak tüm bu farklı ilim ve zevklerin, Hak'ın hüviyyet-i vâhid olan zât-ı ilâhiyye-i ahadiyyesine döndüğü belirtilir. Zira tüm ilim ve zevkler O'ndan kaynaklanır ve Hak'ın hüviyyetinde tek bir hakikattir; farklılıklar mazharların ve mahallerin çeşitliliğinden ileri gelir^s.87. Bu bağlamda, Kelime-i Hûdiyye, tevhidin farklı mertebelerini ve Hak'ın varlıktaki tecellilerini Hz. Hûd'un makâmı üzerinden derinlemesine incelemektedir.

Kaynaklar: Kelime-i Hûdiyye — s. 3, 9, 11, 34, 87

Ahadiyyet hikmeti, tasavvufî vücud bahsinde Allah'ın mutlak birliğinin idrakine işaret eder. Bu hikmet, Hazerât-ı Hamse sıralamasında lâ-taayyün (a'maiyyet) mertebesinden sonra gelen ahadiyyet mertebesinde kökleşir^K1. Ahadiyyet, Hak'ın 'tek olma' makâmıdır; ancak bu teklik hiçbir nispet kabul etmez ve esmâ ile sıfatların henüz kapalı olduğu, çoğalma öncesi bir mertebedir^K1. Hûd (a.s.)'ın hikmeti, bu "ahadiyyet-i rubûbiyye"ye, yani Rablık birliğine dayanır^{s.9, 10}. Şeyh-i Ekber (r.a.), daha önce "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye"yi (ilâhî isimler birliği) zikretmişken, Hûd Fassı'nda "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i açıklar^{s.9, 10, 11}. Hûd (a.s.), birçok terbiye edilen varlığın zuhur yerlerinde Vâhid olan Allah'ın Rabliğini gözlemlemiştir^{s.1, 2, 11}. Bu gözlem, her bir yaratılanı terbiye edenin, ona bağlı özel bir isim olduğunu ve ilâhî isimlerin sayılamayacak kadar çok olması sebebiyle, onların terbiyesi altında bulunan zuhur yerlerinin de aynı şekilde sayılamaz olduğunu idrak etmesidir^{s.2, 11}. Ahadiyyet hikmeti, ehlullah'tan bazılarının tasavvufî teriminde "hazret-i ahadiyyet"ten ibarettir; çünkü bu mertebeyi Hak'tan başka kimse bilmez ve o mertebe bir perdedir^{s.306, 307}. Bu hikmet aynı zamanda "ayaklar ilmi"ndendir; yani Hak yolunda yürümekle elde edilen bir ilimdir^s.111.

Kaynaklar: K1, s. 220 · Kelime-i Hûdiyye — s. 1, 2, 9, 10, 11, 111, 306, 307

"Her isim bir Rab'dir" ifadesi, tasavvufî düşüncede rubûbiyyetin derin ve kapsamlı bir veçhesini ortaya koyar. Rubûbiyyet, Hakk'ın "er-Rabb" isminin tezâhürü olup, kâinatı terbiye eden, yetiştiren ve ihtiyaçlarını gideren yönünü belirtir^K1. Bu bağlamda, ilâhî isimlerin her biri, kendi tecellî dairesinde bir terbiye edici işlev görür. Zira ilâhî isimler sayılamayacak kadar çoktur ve bu isimlerin terbiyesi altında bulunan görünümler veya zuhur yerleri de aynı şekilde sayılamaz^{s.1-2, 8-9}. Bu durum, her bir yaratılmışın, kendisine özel bir ilâhî ismin terbiyesine tâbi olduğunu gösterir. Bu özel isim, o yaratılmışın Rabb-ı Hâs'ıdır; yani o kulun terbiyesini üstlenen hususî bir isimdir^vikipedi. Örneğin, bir kulun terbiyesini üstlenen Hak, o kulda görünen özel Rab'dir ve bu da ilâhî isimlerden biridir. Diğer yaratılmışlarda görünen ve onlara boyun eğen Hak ise, onların özel Rab'leri olan isimlerdir^s.60-61. Bu sebeple, bir kişinin Rabb'inin kendisine boyun eğmesi, diğer Rab'lerin de ona boyun eğmesini gerektirmez; zira her Rab, kendi tecellî sahasında etkindir ve diğer Rab sahipleri boyun eğmedikçe, onların tecellî yerleri olan yaratılmışların da boyun eğmesi beklenmez^s.58-59. Bu anlayış, Hakk'ın âlemleri doğrudan değil, esmâî tecellîlerle yönettiği ve bu tecellîlerin yeryüzündeki mahallerinin ricâlü'l-gayb gibi varlıklar olduğu düşüncesiyle de örtüşür^K1.

Kaynaklar: K1, s. 30, 54 · Kelime-i Hûdiyye — s. 1, 2, 8, 9, 58, 59, 60, 61 · Vikipedi: Rabb-ı Hâs

"Kelime-i Hûdiyye", tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan Necdet Ardıç'ın eserlerinden biridir (Necdet Ardıç (Terzibaba) - WIKI). Bu eser, özellikle Hakk yolunda ilerleyen ve nefs mertebelerini aşmaya çalışan sâlikler için bir rehber niteliğindedir (İrfan Mektebi (Hakk Yolu) - WIKI). Eserin hitap ettiği kesim, "ârifler ve muvahhitler zümresi" olarak tanımlanır^s.184-185. Bu kimseler, Allah'ın birliğini tasdik eden ve hakikatleri idrak edenlerdir.

Eser, insanların iki farklı durumuna işaret eder: Birincisi, "perdeli" olanlar. Bu kişiler, üzerinde yürüdükleri yolun hakikatini ve onun Hakk'a ulaştığını bilmezler^s.184. Onlar için bu yol, doğru yol gibi görünse de, aslında mutluluklarına göre eğri bir yoldur^s.185. İkincisi ise "ârifler"dir. Ârifler, perdeli kimselerin yürüdüğü yolun sırât-ı müstakîm olduğunu bilseler bile, o yolun perdeli kimseler hakkında doğru yol olmadığını idrak ederler^s.184-185. Bu durum, eserin, hakikati görebilen ve idrak edebilen kimselere yönelik olduğunu gösterir.

Ayrıca eser, "sarf ve zarf ehli" olarak adlandırılan, yani dilbilgisi gibi zahirî ilimlerle ömrünü geçiren ve eşyanın dış görünüşleriyle meşgul olan "kusurlu kimseler" ile, "eşyanın özüne bakan ve kemalatı elde etmede gayretli olan kimseler" arasında bir ayrım yapar^s.441-442. Bu ayrım, eserin, zahirî bilgiden ziyade bâtınî hakikatlere yönelen, olgunlukları elde etme gayretinde olanlara hitap ettiğini açıkça ortaya koyar. Eserin içeriği, "mükellefin kim olduğunu bilseydim ne olurdu! Eğer kuldur desem, o ölüdür ve yoktur; ve eğer Hak'tır desem, teklif olunan nerede?" gibi derin tasavvufî sorgulamaları barındırır^s.450-452, bu da onun sıradan okuyucudan ziyade, tasavvufî idrak seviyesine ulaşmış kimselere yönelik olduğunu gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Hûdiyye — s. 184, 185, 441, 442, 450, 452

Eserin hem Arapça hem Türkçe ifadeler barındırması, tasavvufî metinlerin anlaşılmasında kullanılan "üç açılım dili" ilkesiyle yakından ilişkilidir. Bu ilkeye göre, her tasavvufî kavramın bir lugat (sözlük) anlamı, bir akâid (fıkıh ve kelâm) tanımı ve bir de mârifet (irfan ve tasavvuf) diliyle ifade edilen bâtınî hakikati bulunur^K2. Arapça metinler, özellikle Kur'an ayetleri, hadisler ve tasavvuf klasiklerinin orijinal ifadeleri, kavramların lugat ve akâid dillerindeki köklerini ve teknik anlamlarını doğrudan sunar. Örneğin, "Nefes-i Rahmânî" gibi kavramların Arapça orijinali ve ardından gelen Türkçe açıklaması, hem ilâhî ilimde sabit olan hakikatlerin hem de yaratılmışlar âlemindeki suretlerin maddesi olarak bu kavramın derinliğini ortaya koyar^{s.389, 391}.

Türkçe ifadeler ise, bu Arapça metinlerin ve kavramların mârifet dilindeki karşılıklarını, yani ehl-i Hakk'ın zevkle bildiği bâtınî hakikatleri modern okuyucuya aktarmak için kullanılır. Bu, Arapça metinlerin sadeleştirilmiş meallerini sunarak, kavramların daha geniş bir kitle tarafından anlaşılmasını sağlar^s.191. Ayrıca, İbn Arabî gibi büyük mutasavvıfların eserlerinde, nefislerinden fani olup Hak ile bâki olanların dillerinin Hakk'ın dili olduğu belirtilir. Bu sebeple, Füsûsu'l-Hikem gibi eserlerde bazı ifadeler doğrudan Hak Teâlâ'nın kavli gibi zikredilir ve Şeyh, bu ifadelerle ayet-i kerimeler arasında açık bağlantılar kurma ihtiyacı hissetmez^{s.158, 159, 160}. Bu durum, eserin dilinin hem orijinal Arapça metinlere sadık kalmasını hem de bu metinlerin içerdiği derin mârifetleri Türkçe açıklamalarla erişilebilir kılmasını gerektirir. Böylece, tasavvufî hermenötiğin temel ilkesi olan çok katmanlılık korunarak, lugattan mârifete doğru bir tahkîk süreci desteklenir^K2.

Kaynaklar: K2 · Kelime-i Hûdiyye — s. 158, 159, 160, 191, 389, 391