Kelime-i İbrâhîmiyye

Kelime-i İbrâhîmiyye, Hz. İbrâhîm'in şahsında tecelli eden "hikmet-i müheyyemiyye"yi, yani hayranlık ve aşkın aşırılığı hikmetini inceler^{s.1, 4}. Bu hikmet, Hz. İbrâhîm'in Hak ile olan dostluğunun, yani hullet makamının temelini oluşturur^K1. Hullet, Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağı olup, dostluğun her gözenek ve hakikate nüfuz ettiği bir hâldir^K1. Hz. İbrâhîm'in "Halîlullâh" lakabını alması da bu mertebeden kaynaklanır^K1. Eserde, Hz. İbrâhîm'in zâtının, ilâhî zâtın vücud tavrıyla tüm eşyaya şuhûd ile girmiş ve ilâhî sıfatların tamamını toplamış olduğu belirtilir^s.5. Bu durum, ilâhî muhabbetin Hz. İbrâhîm'in tüm hakikatlerine ve zâtına yayılmasıyla, İbrâhîmî muhabbetin de ilâhî hakikatlere yayılması şeklinde açıklanır^s.5.

Hz. İbrâhîm'in Hak sevgisinin aşırılığı, onun babasından ve kavminden yüz çevirmesine, hatta oğlunu kurban etmeye kalkışmasına yol açmıştır^{s.2, 4}. Bu, "heyemân" olarak adlandırılan aşkın aşırılığı hâlinin somut tezahürleridir^s.2. Eser, ilâhî sıfatların insan-ı kâmilde nasıl zuhur ettiğini de bu bağlamda ele alır. İnsan-ı kâmil, ilâhî sıfatlarla zahir olan mahluktur ve "Allah Teâlâ âdemi sûreti üzerine halketti" hadisinde geçen "âdem"den maksat da insan-ı kâmildir^s.37. Hz. İbrâhîm'in ilâhî sıfatlara tahallülü ve duhûlü, ulûhiyyet mertebesinde gerçekleşir; beşerî sıfatlardan fani olan ve Hakk'a yakınlaşan insan, ilâhî sıfatlarla muttasıf olur^s.27. Bu tahallül, renk ile mütelevvin misaliyle açıklanır; âlemdeki suretler birer kelime olup, her biri bir manayı ifade eder^s.20. Kelime-i İbrâhîmiyye, aynı zamanda Kâbe'nin inşası ve müminin kalbinin iç Kâbe oluşu gibi konuları da Hz. İbrâhîm'in manevi yolculuğu ve hullet makamının bir yansıması olarak ele alır^K1.

Kaynaklar: Kelime-i İbrâhîmiyye — s. 1, 2, 4, 5, 20, 27, 37 · K1, s. 59, 102, 398

"Müheyyem hikmeti", Fusûsu'l-Hikem'in İbrâhîmiyye Fassı'nda işlenen ve İbrahim peygamberin makamıyla özdeşleşen bir hakikattir. Bu hikmet, "tehyîm" masdarından gelen "müheyyem" kelimesiyle ifade edilir ve "heyemân" yani aşkın aşırılığı, hayranlık ve şaşkınlık hâlini anlatır^{s.1, 5}. İbrahim (a.s.)'ın "halîl" (dost) makamına ulaşması, ilahî sıfatların kendisinde tecellî etmesiyle yakından ilişkilidir^s.4. Bu tecellîler karşısında duyulan derin hayranlık ve aşk, müheyyem hikmetinin temelini oluşturur.

Bu hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak, eşyanın yerli yerine konulması ve her şeyin bir nizam üzere yaratılması^K1 hakikatinin ötesinde, sâlikin ilahî hakikatler karşısında yaşadığı bir vecd hâlini ifade eder. İbn Arabî'ye göre, ilahî sübûtî sıfatlar öncelikle İbrahim (a.s.) ile ortaya çıktığından, "hikmet-i kuddûsiyye"den (kutsallık hikmeti) sonra "hikmet-i müheyyemiyye"nin zikri gereklidir^{s.4, 6, 9}. Bu durum, Cemâl'in Celâl'i ile birleştiğinde, sâlikleri aşırı aşka düşüren ve onları "ekâbir-i müheyyemîn" (hayranlık ve dehşet içinde olan büyükler) zümresine katan bir hâldir^s.10.

Müheyyem hikmeti, sâlikin kendi "ayn-ı sâbite"sinde (ezelî hakikati) sabit olanı Hakk'a vermesiyle de ilişkilidir^s.8. Bu, sâlikin ilahî ahlaklarla ahlaklanarak, bedenselliğini Hakk'ın aşk yolunda fani kılıp Hakk'ın bekasıyla baki olma mertebesine ulaşmasıyla gerçekleşen bir mükâşefe hâlidir^s.12. Bu mertebede, ilahî sıfatlar ve isimler sâlik aracılığıyla tecellî eder, sâlik de bu tecellîlerin tam anlamıyla ayakta durduğu bir mahal olur.

Kaynaklar: Kelime-i İbrâhîmiyye — s. 1, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 12 · K1, s. 197

Hz. İbrâhîm'in tasavvufî metinlerdeki merkezi konumu, onun Allah ile kurduğu özel ilişki ve bu ilişkinin tezahürleriyle açıklanır. Öncelikle o, peygamberlere verilen üç temel makâmdan biri olan Halîlullâh makâmının sahibidir^K1. Bu makâm, Allah'ın dostu olmak anlamına gelir ve Hz. İbrâhîm'in hayatı boyunca sergilediği teslimiyet ve tevhid mücadelesiyle tahakkuk etmiştir^vikipedi. Hullet, sevenin sevdiğine karışması, dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesi olarak tanımlanır; bu, mahbûbiyyetten daha içli bir dostluktur^K1. Hz. İbrâhîm'in yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "batanları sevmem" deyip yüzünü gökleri ve yeri yaratana çevirmesi, bu hullet makâmının başlangıcıdır. Oğlu İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi ise hulletin kemâlini gösterir^K1. Bu olay, aynı zamanda nefs-i râdiyye mertebesiyle ilişkilendirilir; yani kulun Allah'tan tam bir rızâ hâlinde olmasıdır^vikipedi.

Hz. İbrâhîm'in diğer bir merkezi rolü, Kâbe'nin inşâsıdır. O ve oğlu İsmâîl'in Kâbe'yi inşâ etmeleri (Bakara 127), tasavvufta vahdet-i vücudun dış sembolü olarak yorumlanır^K1. Bu dış Kâbe, sâlikin kalbindeki iç Kâbe'nin bir yansımasıdır. Hadîs-i kudsîde geçen "yer ve gök beni içine sığdıramaz, ama mü'min kulumun kalbi sığdırır" ifadesi, kalbin Hak için bir mahal olduğunu vurgular^K1. Kâbe'nin inşâsı, tasavvufta mürşid-mürid ilişkisine benzer şekilde, iki neslin manevî birleşmesi olarak da görülebilir^K1.

Son olarak, Hz. İbrâhîm'in makâmı, halîfelik kavramıyla da bağlantılıdır. Halîfe, Hak'tan aldığı emâneti taşıyan ve Esmâ-i İlâhiyye'nin zuhuruna ayna olan kişidir^K1. Hz. İbrâhîm'in tevhid mücadelesi ve Allah'a tam teslimiyeti, halîfelik makâmının gerektirdiği nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanma ve Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olma hâlini temsil eder^K1. İnsân-ı kâmilin ilahî aşk ateşiyle yanınca nefse ait eserlerden arınması ve canının nurunun artması, Hz. İbrâhîm'in temsil ettiği bu kemâlâtın bir yansımasıdır^{s.197, 194}.

Kaynaklar: K1, s. 1, 59, 102 · Vikipedi: Hz. İbrahim, Nefs-i Radiyye · Kelime-i İbrâhîmiyye — s. 194, 197

'Fânî olup Hak'la bâkî olmak' tabiri, tasavvufî seyr-i sülûkun en yüce mertebelerinden birini ifade eder. Bu hâl, sâlikin kendi benliğini, yani nefsini ve enâniyetini Hakk'a olan aşırı aşkı ve hayranlığı (heyemân) sebebiyle yok etmesi (fenâ) ve bu fenâ hâliyle Hakk'ın ebedî varlığında varlığını sürdürmesi (bekâ) anlamına gelir^{s.2, 184}. Bu durum, "ölmeden evvel ölünüz" hadîs-i şerîfinin mânâsını taşır ve sâlikin kendi vehmî enâniyetinden geçerek Hakk'ın vücûdunda fânî olmasını sağlar^{s.184, 196}.

Bu fenâ hâli, "fakr" ile süslenmiş bir fenâdır; zira kulun zîneti onun fenâsıdır ve bu zînetin bedeli nefsi fedâ etmektir^s.184. Fânî olan sâlik, Hakk'ı semâvât, arz, ervâh ve ecsâm gibi tüm mazharlarda idrâk eder^s.2. Bu mertebede, sâlik ilâhî ahlâk ile ahlâklanır ve bedenselliği Hakk'ın aşk yolunda fânî olurken, Hakk'ın bekâsıyla bâkî olur. Böylece ilâhî sıfatlar ve isimler o kimse ile, o kimse de isimlerin ve sıfatların tecellî yerleri (mazhar) olarak tam anlamıyla ayakta bulunur^{s.238, 239}.

Bu hâl, kurbiyetin iki türünden biri olan kurb-i ferâiz ile yakından ilişkilidir. Kurb-i ferâizde Hak zâhir, halk ise bâtın ve mestûr olur. Varlığın aslı Hakk'tır ve bu varlık vâcip ve farzdır. Bu kurbun sahibi "mahbûb-i ilâhî"dir; onun sülûkü cezbeden sonradır ve bekâsı fenâsından evveldir. Hak, Zâhir ismiyle tecellî ettiğinden, kulun zâtı ve sıfatları fânî olup, tecellî eden Hakk'ın idrâkine bir araç hâline gelir. Bu durumda kul, Hakk'ın işitmesi, görmesi ve diğer kuvvetleri olur^s.57-58. Bu, sâlikin Hak'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı hakîkat mertebesine ulaşmasının bir sonucudur^K1.

Kaynaklar: Kelime-i İbrâhîmiyye — s. 2, 184, 196, 238, 239 · K1-456, Kelime-i İbrâhîmiyye, s. 57, 58 · K1, s. 164

Hz. İbrâhîm'e verilen 'Halîlullâh' unvanı, tasavvufta "hullet" olarak adlandırılan özel bir dostluk mertebesini ifade eder. Hullet, lügatte 'derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli' anlamına gelir ve tasavvufta Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının adıdır^K1. Bu makâm, muhabbetten daha içli ve mârifetten daha samimî bir seviyededir^K1. Kur'ân-ı Kerîm'de Nisâ Sûresi 125. ayetinde geçen "vettehazallâhu İbrâhîme halîlâ" ifadesi, bu unvanın asıl dayanağını oluşturur ve Allah'ın Hz. İbrâhîm'i halîl edindiğini açıkça belirtir^K1.

Halîl, kalbin bütün gözeneklerine kadar dostluğun nüfûz ettiği kimsedir^K1. Bu durum, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin ifadesiyle, "halîl Hak'la içiçe oturur" şeklinde açıklanır^K1. Hullet makâmı, diğer peygamberlere verilen makâmlardan farklıdır. Örneğin, Hz. Mûsâ'ya verilen "kelîmullâh" (Allah ile konuşan) makâmı ve Hz. Muhammed'e verilen "habîbullâh" (Allah'ın sevgilisi) makâmı ile karşılaştırıldığında, hulletin daha içli olduğu görülür^K1. Mahbûbiyyet (sevilenlik) makâmında Hak kulu mahbûb edinir, ancak 'iki taraf' kalırken; hullet makâmında sevenin sevdiğine 'karışması', dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesi söz konusudur^K1. Hz. İbrâhîm'in tevhid yolculuğu, hullet makâmının başlangıcını ve kemâlini gösterir. En'âm Sûresi 76-79. ayetlerdeki yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) deyip "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-arda hanîfâ" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim, hanîf olarak) hâline ermesi bu makâmın başlangıcıdır. Ardından Sâffât Sûresi 102. ayette Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi ise hulletin kemâl noktasıdır^K1.

Kaynaklar: K1, s. 102, 398

Kelime-i İbrâhîmiyye'nin temelinde, Hakk'ın varlık âlemindeki sürekli ve dinamik tecellîsi yatar. Bu tecellî, "O her ânda bir şe’ndedir"^s.37-38 âyetiyle ifade edilen ilâhî bir işleyiştir. Bu işleyişte, sonradan olan tüm sıfatların hakikati Hakk'ın Zâtı'dır. İnsan, bu tecellîler içinde fikren ve mânen sürekli bir değişim ve dönüşüm hâlindedir; bir fikir diğerini yutar, bir hâl diğerinin yerine geçer. Bu durum, insanın "yiyen ve yenen" olma vasfını ortaya koyar. Ancak Hakk'ın Zâtı, bu yiyen ve yenen olmaktan münezzehtir; "O yedirir, fakat yedirilmez" (En'âm, 6/14) âyeti bu hakikati beyân eder^s.237-238.

Eser, insanın kâinattaki özel konumunu, yani halîfelik vasfını da ana fikirlerinden biri olarak işler. İnsan, Hakk'ın tüm isimlerini taşıyacak câmî bir mahaldir; bu durum "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" olarak ifade edilir^K1. Bu halîfelik, insanın Hak'tan aldığı emâneti taşıma vasfıdır ve Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" âyetiyle temellendirilir^K1. Ancak bu hakikatin idrâki, akıl ve fikrî bakış açısıyla sınırlı kalabilir. Eser, "Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündeki herkes topluca iman ederdi" (Yunus, 10/99) gibi âyetlerin, akıl sahiplerinin hâllerine göre geldiğini, keşfin icaplarına göre gelmediğini belirtir^s.122. Bu, mârifet boyutunda bir idrâk gelişimi gerektiren bir husustur^K2. Hakikatin ortaya çıkışı (sâk keşfi) anında, perdelilerin "Bizim fiilimiz Hakk'ın takdiri iledir" delili, Hakk'ın "Benim takdirim kudretime; ve kudretim irademe; ve iradem ilmime; ve ilmimin dahi sizin kılınmamış olan bilinen yatkınlıklarınıza bağlıdır" delili ile geçersiz kılınır; böylece delil Hak için sâbit olur^s.102. Bu, insanın kendi ayn-ı sâbitesindeki hükmün, yani ezelî istidatlarının önemini vurgular^s.136.

Kaynaklar: Kelime-i İbrâhîmiyye — s. 37, 38, 102, 122, 136, 237, 238 · K1, s. 1, 405 · K2

Necdet Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir şahsiyettir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma gayreti içinde olduğu belirtilmektedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Bu durum, eserlerinin anlaşılır bir dille kaleme alınmış olabileceği ve tasavvufa ilgi duyan farklı seviyelerdeki okuyuculara hitap edebileceği ihtimalini akla getirmektedir.

Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri, "Nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel eser" olarak tanımlanmaktadır (İrfan Mektebi (Hakk Yolu) Wiki). Tasavvufa yeni başlayan bir sâlik için nefs mertebeleri ve Hakk yolu gibi temel kavramların işlendiği bir eserin başlangıç noktası teşkil etmesi mümkündür. Ayrıca, Necdet Ardıç'ın "Kur'an Sure Tefsirleri" gibi eserleri de bulunmaktadır (Kur'an Sure Tefsirleri Wiki). Bu tür tefsirler, Kur'an ayetlerinin tasavvufî yorumlarını sunarak, tasavvufun temelini oluşturan ilâhî kelâmı anlama noktasında yeni başlayanlara rehberlik edebilir.

Kaynaklarda doğrudan "yeni başlayanlar için uygundur" şeklinde bir ifade yer almasa da, Ardıç'ın tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma misyonu ve eserlerinin temel tasavvufî konuları ele alması, bu eserlerin tasavvufa giriş niteliği taşıyabileceği yönünde bir çıkarım yapılmasına olanak tanımaktadır.