Kelime-i Lokmâniyye

Kelime-i Lokmâniyye, Lokmân Sûresi'nin 12. ayetinde geçen "Ve lekad âteynâ Lokmâne'l-hikmete" (Andolsun ki Lokmân'a hikmet verdik) ifadesinden adını alır ve "hikmet-i ihsâniyye" ile ilişkilendirilir^s.1. Bu kelime, Hak Teâlâ'nın her ma'lûmun "ayn"ı olduğu hakikatini vurgular. Yani, Hak, hem zâhir olan a'yân-ı hâriciyyenin hem de onların bâtını olan a'yân-ı sâbitelerin "ayn"ıdır^{s.54, 55}. Bu durum, âlemdeki her şeyin, ilm-i ilâhîde sâbit olan esmâî suverden ibaret olan a'yân-ı sâbitelerin zılleri (gölgeleri) olduğunu gösterir. Dolayısıyla, Hak, bu a'yânın da "ayn"ıdır^s.54.

Bu hikmetin özünde, zât-ı ulûhiyyetin cemî' isimleri câmi' olan "ayn-ı vâhide" olduğu anlayışı yatar. Âlemdeki kesret-i suver (çokluk görüntüleri), bu ayn-ı vâhidenin esmâî suverinden ibarettir. Her bir isim, o ayn-ı vâhideye delâlet etmekle birlikte, her ismin o ayn-ı vâhideden kendine mahsus bir hissesi vardır^{s.222, 223, 224, 225}. Mütekellimînin "Âlemin küllîsi cevher-i vâhidden ibarettir" sözü de bu tasavvufî anlayışla örtüşür; zira her şeyden zâhir olan ve her şeyde kesâfetle görünen, Hak'ın ayn-ı vâhidesidir^s.84. Hz. Lokmân'ın hikmeti, bu hakikati hem sözle hem de sükûtla, yani hâl diliyle oğluna telkin etmesinde tecelli eder^s.55. Ancak, Hz. Lokmân'ın hikmeti, ümmet-i Muhammed'den olmadığı için zevk-i Muhammedî üzere olan hikmetten farklıdır; peygamberler nübüvvetleri mertebelerinin hıfzı için makām-ı Muhammedîye ıttılâdan memnû' olmuşlardır^s.168.

Kaynaklar: Kelime-i Lokmâniyye — s. 1, 54, 55, 84, 168, 222, 223, 224, 225

İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin yirmi üçüncü Fass'ı olan Lokmaniyye Fassı, "Hikmet-i İhsâniyye" başlığını taşır^{s.1, 5, 6}. Bu Fass'ın ana konusu, Hz. Lokman'a verilen hikmetin mahiyetidir. Hikmet, lugatte "bir şeyi yerine koymak" anlamına gelir^{s.6, 7}. Tasavvufta ise Hak'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatı (el-Hakîm) ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir^K1. İhsan ise, gerekli olan bir işi gerektiği gibi yapmaktır^{s.6, 7}. Bu bağlamda, ihsan hikmeti, hikmetin amelî bir tezahürüdür; yani doğru bilginin ve eşyayı yerli yerine koyma idrâkinin, en güzel ve en doğru şekilde eyleme dökülmesidir. Hz. Lokman'ın hikmet sahibi olması ve oğluna ihsan ile vasiyet etmesi, bu iki kavram arasındaki güçlü bağlantıyı ortaya koyar^{s.6, 7}. Nitekim Kur'an-ı Kerim'de "Andolsun ki Lokman'a hikmet verdik" (Lokman, 31/12) ve "Kime hikmet verilirse, ona çok hayır verilmiş demektir" (Bakara, 2/269) buyrulmuştur^{s.1, 27}. Bu ayetler, Lokman'a verilen hikmetin, insan için büyük bir hayır kaynağı olan ihsan hikmeti olduğunu gösterir. İhsan hikmeti, sâlikin Hak'ın gözetimi altında olduğunu idrâk ederek (murâkabe), her amelini en güzel şekilde yapma çabasıyla da ilişkilidir^K1. Bu, sadece bilmek değil, bildiğini en uygun şekilde hayata geçirmektir.

Kaynaklar: Kelime-i Lokmâniyye — s. 1, 5, 6, 7, 27 · K1, s. 197, 590

Hz. Lokman'ın bu bölümde ele alınmasının temel nedeni, kendisine Allah tarafından "hikmet" verilmiş olmasıdır. Kur'ân-ı Kerîm'de "Andolsun ki Lokmân'a hikmeti verdik." (Lokman, 31/12) buyrulması ve "Kime hikmet verilmişse, ona muhakkak çok hayır verilmiştir." (Bakara, 2/269) ayetiyle bu durumun pekiştirilmesi, Lokman'ı çok hayrın sahibi kılar^s.31. Bu hikmet, onun oğluna yaptığı vasiyetlerde açıkça tezahür eder ve bu vasiyetler, tasavvufî irşadın önemli bir örneğini teşkil eder^s.7.

Lokman'ın oğluna verdiği nasihatlerin başında şirkten sakındırma gelir. "Allah'a şirk koşma!" (Lokman, 31/13) sözüyle oğlunu şirkten nehyetmesinin hikmeti, şirkin "büyük bir zulüm" olmasından kaynaklanır. Bu zulümde, "ahadiyyet (birlik) makamı" mazlumdur; çünkü müşrik, tek bir hakikatten ibaret olan o makamı bölünme ile vasfetmekle zulmetmiştir^s.203. Bu, tasavvufun tevhid anlayışının ve Allah'ın ahadiyyet mertebesinin korunmasının önemini vurgular.

Ayrıca Lokman'ın, Allah'ın her şeyi kuşatan ilmini ve kudretini anlatan sözleri de bu bölümde işlenir. "Muhakkak insanın rızıkları ve amelleri, eğer hardal tanesi ağırlığında olsa, o amel ve rızık tanesi bir kaya içinde, yahut göklerde veya yerde bulunsa, Yüce Allah onu getirir." (Lokman, 31/16) ayeti, Allah'ın Latîf (en ince işleri görüp bilen) ve Habîr (her şeyden hakkıyla haberdar olan) sıfatlarını açıkça ortaya koyar^{s.151, 166}. İbn Arabî, Lokman'ın bu sözünü "açıkça ifade edilmiş hikmet" olarak değerlendirir ve eğer Lokman suskun kaldığı hikmeti de dile getirseydi, sözünü "İnnallâhe Latîfun Habîr" (Muhakkak Allah Latîf ve Habîr'dir) diyerek tamamlayacağını belirtir^{s.32, 165, 166}. Bu durum, Lokman'ın hikmetinin derinliğini ve Allah'ın esmâsının idrakindeki rolünü gösterir. Bu nedenlerle Hz. Lokman, tasavvufî eğitim ve Hakikat'e ulaşma yolunda bir rehber olarak bu bölümde ele alınır.

Kaynaklar: Kelime-i Lokmâniyye — s. 7, 31, 32, 151, 165, 166, 203

Muhyiddin İbnü'l-Arabî (1165-1240), tasavvuf ve irfân külliyatının en derin ve kapsamlı eserlerini veren, "Şeyh-i Ekber" olarak bilinen büyük bir âlimdir^vikipedi. Onun en meşhur eserlerinden biri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin ana metni kabul edilir^K1. Bu eser, her biri bir peygambere ait bir hikmeti taşıyan 27 bölümden (Fass) oluşur; örneğin Âdemiyye Fassı "Hikmet-i İlâhî"yi, Şîsiyye Fassı "Hikmet-i Nefthiyye"yi temsil eder^K1. İbnü'l-Arabî, bu eseri Hz. Peygamber'in rüyâda kendisine yazdırdığını belirtmiş, bu da eserin sıradan bir kitap değil, ilhâmî bir vahyin tezahürü olduğunu gösterir^K1. Diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyyedir. "Mekkî Fetihler" anlamına gelen bu eser, 560 bâbdan oluşan ve tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağı niteliğinde olan devasa bir çalışmadır^K1. İbnü'l-Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını ifade etmiştir; bu nedenle eser, Mekke'nin manevî hazinesinden çıkan bir bilgi birikimi olarak kabul edilir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını işler ve 1202'de Mekke'de başlayıp 1238'de Şam'da tamamlanmıştır^K1. İbnü'l-Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu ele alması sebebiyle zâhirî kelâmcılar tarafından şüpheli bulunmuştur^K1.

Kaynaklar: Vikipedi: Muhyiddin İbn Arabi · K1, s. 26, 296

Necdet Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir şahsiyettir (Necdet Ardıç (Terzibaba)). Eserleri ve sohbetleriyle tasavvufu geniş kitlelere ulaştırdığı belirtilmektedir. Bu durum, eserlerinin tasavvufa ilgi duyan ve bu yola girmek isteyen kişiler için erişilebilir bir dil ve anlatım sunabileceğine işaret edebilir.

Özellikle "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" adlı eseri, "Nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel eser" olarak tanımlanmıştır (İrfan Mektebi (Hakk Yolu)). Bir eserin "temel" olarak nitelendirilmesi, o konuya giriş niteliği taşıdığını ve başlangıç seviyesindeki okuyucular için uygun olabileceğini düşündürür. Nefs mertebelerinin ve Hakk yolunun anlatılması, sâlikin tasavvufî yolculuğunda karşılaşacağı ilk adımları ve temel kavramları anlamasına yardımcı olabilir.

Bununla birlikte, Ardıç'ın "Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalarıyla" da tanınması, eserlerinin sadece başlangıç seviyesiyle sınırlı kalmadığını, aynı zamanda tasavvufun daha derin ve karmaşık konularına da eğildiğini göstermektedir (Necdet Ardıç (Terzibaba)). Bu durum, bazı eserlerinin ileri seviye tasavvufî bilgiye sahip okuyuculara hitap edebileceği anlamına gelebilir. Ancak, genel olarak tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma gayreti, eserlerinde tasavvufa yeni başlayanlar için de anlaşılır bölümlerin veya eserlerin bulunabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.

Bu eser, okuyucuya tasavvufun temel kavramlarını ve bu kavramların mânevî hayattaki karşılıklarını sunarak, bir nevi mânevî rehberlik vazifesi görür. Öncelikle, insanın yeryüzündeki halîfelik makamını idrak etmesini sağlar. Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayetiyle temellendirilen bu kavram, insanın tüm Esmâ'yı kabule müsait câmî bir mahal olduğunu ve Hak'ın zuhûruna ayna olduğunu vurgular^K1. Okuyucu, kendi varlığının bu ilâhî emaneti taşıma potansiyelini ve nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanarak Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olma mertebesini öğrenir.

Eser, sâlikin mânevî ilerlemesinde önemli bir durak olan mükâşefe kavramını da detaylandırır. Mükâşefe, "perde açılması, gizliliğin kalkması" anlamına gelir ve sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idraklere verilen isimdir^K1. Okuyucu, sûrî mükâşefeden (gayb âlemine ait sûretleri müşâhede) mânevî mükâşefeye (sûret yok, mânâ var), zâtî mükâşefeden (Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi) mükâşefe-i sırra (sâlikin kendi sırrını açması) kadar farklı mükâşefe türlerini öğrenir. Bu sayede, mücâhedenin meyvesi olan bu idraklerin mânevî yolculuktaki yerini kavrar.

Son olarak, eser basîret kavramını ele alarak, okuyucunun kalbinin gözünü açmasına yardımcı olur. Basîret, "ferâset, derin görüş, kalbin gözü" demektir ve eşyânın hakîkatini, ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak'la olan bağını idrak etme melekesidir^K1. Okuyucu, ferâset olarak basîretten (günlük olaylarda Hak'ın tedbîrini sezme) keşfî basîrete (gaybî hakîkatleri görme), rü'yet-i kalbiyyeden (Hak'ı kendi kalbinde müşâhede) rü'yet-i ayniyyeye (basîretin de fânî olduğu makam) kadar basîretin farklı kademelerini öğrenir. Bu bilgiler, okuyucunun mârifet yolunda ilerlemesine ve zâhir gözünün göremediği hakikatleri kalp gözüyle idrak etmesine olanak tanır.

Kaynaklar: K1, s. 1, 50, 231