Kelime-i Sâlihiyye

Kelime-i Sâlihiyye, "Hikmet-i Fütûhiyye" ile özdeşleştirilir ve fütûhâtın, yani beklenmedik ilâhî açılımların bir ifadesidir^{s.2, s.3}. Bu kavramın temelinde, ilâhî irade ve kelâmın varlıkları meydana getirme gücü yatar. Cenâb-ı Hakk'ın "kün" (ol!) emri, mertebe-i ulûhiyyette, O'nun sıfat ve esmâsıyla müteayyin olmasıyla gerçekleşir. Mertebe-i ahadiyyette isim ve sıfatlar bulunmazken, ilâhî zâtın irade ve kelâm sıfatlarıyla tecelli etmesiyle "îcâd" (yaratma) mümkün olur^s.39.

Bir şeyin varlık sahasına çıkışı, öncelikle onun ilm-i ilâhîde sabit olan "şey'iyet"i ile başlar. Ardından, ilâhî "kün" emrini işitmesi ve bu emre itaat etmesiyle haricî vücuda gelir^{s.48, s.70}. Bu süreçte, varlıkların kendi ayn-ı sâbiteleri, yani ilm-i ilâhîdeki özleri, ilâhî isimlerin birer zıllı ve sûreti olarak kabul edilir. Dolayısıyla her şahıs, kendi ayn-ı sâbitesinin ve o ayn-ı sâbitenin bağlı olduğu ilâhî ismin bir zuhurudur^s.163.

Âlemdeki her şey, isti'dâd-ı gaybîsi ile "kün" kavlini işiterek müteessir olur ve emre itaatle varlık kazanır^s.120. Bu durum, sâliklerin manevî yolculuğunda da karşılık bulur; zira her bir ferdin zâtî isti'dâdı, onun dünyada ve âhiretteki fütûhâtını belirler. Bu fütûhât, kişinin isti'dâdına uygun olarak ya tabiatına mülâyim (saadet) ya da gayr-ı mülâyim (şekavet) bir şekilde tecelli eder^{s.10, s.12}. Ayn-ı sâbiteler, Hakk'ın niseb ve şuûn-ı zâtiyyesinin sûretleri olup, ezelden ebede değişmezler ve Hakk'ın onlar üzerindeki hükmü de bu kabiliyetleri ve isti'dâdları mucibince olur^s.9.

Kaynaklar: Kelime-i Sâlihiyye — s. 2, 3, 9, 10, 12, 39, 48, 70, 120, 163

Muhyiddîn İbn Arabî (1165-1240), tasavvuf düşüncesinin zirve isimlerinden olup, kendisine "Şeyh-i Ekber" lakabı verilmiştir^vikipedi. O, tasavvuf metafiziğinin temelini oluşturan ve derinlikli hakikatleri barındıran eserleriyle tanınır. En meşhur eserlerinden biri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve 27 bölümden (Fass) oluşur; her Fass bir peygambere ait bir hikmeti temsil eder^K1. Bu eserin, Hz. Peygamber'in rüyâ yoluyla kendisine yazdırdığı, ilhamî bir vahiy tezahürü olduğu bizzat İbn Arabî tarafından ifade edilmiştir^K1.

Diğer büyük eseri Fütûhât-ı Mekkiyye ise "Mekkî Fetihler" manasına gelir ve 560 bâbdan oluşan, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik bir kaynağıdır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken elde ettiği manevî açılımlar (fetihler) neticesinde kaleme aldığını belirtir. Eserin temel dayanağı onun şahsî müşâhedeleri olmakla birlikte, Kur'ân ve sünnet de bu müşâhedelerin mesnedini oluşturur^K1. Fütûhât, ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ, miraç, Kur'ân tefsiri gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını kapsayan kapsamlı bir çalışmadır^K1. Bu eser, 1202'de Mekke'de başlayıp 1238'de Şam'da tamamlanmış, 36 yıl süren bir telif çalışmasının ürünüdür^K1. İbn Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu ele alması nedeniyle zâhirî kelâmcılar tarafından eleştirilmiştir^K1.

Kaynaklar: Vikipedi: Muhyiddin İbn Arabi · K1, s. 26, 296

Kelime-i Sâlihiyye bölümü, özellikle "Hikmet-i Fütûhiyye"nin Hz. Sâlih (a.s.) ile olan bağlantısını ele alır. "Fütûhiyyet hikmeti"nin Hz. Sâlih'in kelimesine özgü kılınmasının temel sebebi, onun mucizesi olan devenin dağdan beklenmedik bir şekilde zuhur etmesidir^s.2. Bu durum, "fütûh" kavramının özünü teşkil eder; zira "fütûh", umulmayan bir yerden bir şeyin ortaya çıkmasından ibarettir ve "feth" kelimesinin çoğuludur^s.2.

Bu hikmet, Allah'ın kudretinin ve iradesinin tecellisini gösterir. Normal şartlarda bir dağdan canlının çıkması beklenmezken, Hz. Sâlih'in duası ve Allah'ın emriyle bu mucize gerçekleşmiştir. Bu, tasavvufî açıdan sâlikin sülûkunda da benzer şekilde, akıl ve mantık sınırlarını aşan, beklenmedik ilâhî açılımların ve lütufların (fütûhâtın) olabileceğine bir işarettir.

Bölüm ayrıca, kıyasta "vech-i hâs" (özel yön) ve âlemin sonradan yaratılmış olması gibi konulara değinerek, varoluşun ve yaratılışın temel prensiplerini de fütûhiyyet hikmetiyle ilişkilendirir. "Sonradan yaratılmış" ve "sebep" gibi tekil kelimeler, âlemin yaratılışındaki ilâhî düzeni ve bu düzenin beklenmedik tecellilerini anlamak için birer anahtar görevi görür^s.114. Bu bağlamda, Kelime-i Sâlihiyye, sadece bir peygamber kıssasını anlatmakla kalmaz, aynı zamanda ilâhî kudretin ve fütûhâtın evrensel prensiplerini de açığa çıkarır.

Kaynaklar: Kelime-i Sâlihiyye — s. 2, 114

Fütûhî hikmet, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. Salih (a.s.)'ın temsil ettiği hikmetlerden biri olarak geçer ve "Hikmet-i Fütûhiyye" adını taşır^K1. Bu hikmetin Hz. Salih'e tahsis edilmesinin temel sebebi, onun mucizesi olan devenin dağdan, asla umulmadığı bir anda ve şekilde zuhur etmesidir^s.1. Bu durum, "fütûh" kavramının özünü oluşturur; zira fütûh, beklenmeyen bir şeyden bir şeyin ortaya çıkmasıdır^s.1. Hz. Salih, kendi zamanının insân-ı kâmili olarak, tüm ilahi isimlere mazhar olsa da, üzerinde en gâlip olan isim "el-Fettâh" idi ve hikmeti de bu sebeple fütûhî idi^s.133. Bu hikmet, yaratılışı ve onun ferdiyetini (tekliğini) ele alan yüce bir bölümde incelenir^{s.3, 5}. Genel anlamda hikmet, Allah'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatı (el-Hakîm) ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir^K1. Fütûhî hikmet ise, bu genel hikmet anlayışı içinde, özellikle ilahi açılımların ve beklenmedik lütufların tezahür ettiği bir mertebeyi ifade eder.

Kaynaklar: K1, s. 26, 197 · Kelime-i Sâlihiyye — s. 1, 3, 5, 133

Hz. Sâlih (a.s.), tasavvufî metinlerde "fütûhiyyet hikmeti" ile özdeşleşmiş bir peygamberdir (Hz. Sâlih (a.s.) wiki). Bu hikmet, onun ilâhî isimlerden "Fettâh" ismine mazhar olmasından kaynaklanır^{s.3, 12}. Fettâh ismi, "açan, fetheden" anlamına gelir ve Hz. Sâlih'in seyri bu isim üzerine olmuştur^{s.10, 11}. İlâhî isimlerin gaybın anahtarları olduğu kabul edildiğinden, Şeyh (r.a.) "fütûhiyyet hikmeti"ne yakın olan bu bölümde "yaratmayı" ve onun "ferdiyetini" ele almıştır^s.2.

Hz. Sâlih'in peygamberlik rolü, Fettâh isminin tecellîsiyle ortaya çıkan "fütûh" yani açılışlar ve fetihler aracılığıyla belirginleşir. Nitekim, onun bineği olarak zikredilen dişi deve mucizesi, bu fütûhî açılışların somut bir göstergesidir^{s.7, 10}. Bu durum, her peygamberin kendine özgü bir ilâhî ismin mazharı olması ve bu ismin suretiyle ortaya çıkan bir bineğe sahip olması prensibiyle açıklanır. Örneğin, Hz. Muhammed'e Burak'ın özgü olması gibi, Hz. Sâlih'e de devenin özgü olması, her bir peygambere özgü olarak ortaya çıkan ilâhî alâmetlerin cümlesindendir^s.7. Bu binekler sadece peygamberlere özgü olmayıp, Âdemoğullarının her biri için de bir binek olduğu belirtilir^{s.10, 11}.

Hz. Sâlih'in kavmi olan Semûd'un helâki de teslîs üzerine mebnî olması, onun hikmetinin bir gereği olarak görülür. Zira o, zamanının insân-ı kâmili olduğundan, her ne kadar tüm ilâhî isimlere mazhar olsa da, Fettâh ismi onun üzerinde gâlip olmuştur^s.135. Bu bağlamda, Hz. Sâlih'in rolü, Fettâh isminin tecellîlerini göstererek ilâhî hakikatleri açığa çıkarmak ve kavmini doğru yola davet etmek olmuştur.

Kaynaklar: Kelime-i Sâlihiyye — s. 2, 3, 7, 10, 11, 12, 135

Hz. Salih (a.s.) kıssasında geçen "üç açılış", ilahî kudretin ve hikmetin farklı veçhelerini ortaya koyan önemli bir tasavvufî kavramdır. Bu açılışlar, Hz. Salih'in (a.s.) "fütûhiyyet hikmeti"ne (ilahi açılımlar hikmeti) uygun olarak gerçekleşmiştir^s.3. Hz. Salih (a.s.), bütün ilahi isimlere mazhar olmakla birlikte, özellikle "Fettâh" ismine üstün bir mazhariyet göstermiştir; zira "fütûh" (açılış), umulmayan bir şeyden bir şeyin ortaya çıkması olup yaratmayı içerir^{s.135, s.136}.

Bu üç açılış şu şekilde sıralanır:

1. Gayb Kapısının Açılması ve Dişi Devenin Zuhuru: Yüce Allah, Hz. Salih'e (a.s.) dişi devenin ortaya çıkması için dağın yarılması mucizesiyle gayb kapısını "açmıştır"^s.3. Bu, ilahi kudretin bir tecellisi olarak, tabiatüstü bir olayın vuku bulmasıdır.
2. İmanın Açılması: Bu mucizevî olayın ardından, Hz. Salih'in (a.s.) kavminden bazılarının imanı "açılmıştır". Onlar, mucize olan dişi deveye iman etmiş ve kendilerine emrolunduğu şekilde ona saygı göstermişlerdir^s.3. Bu, kalplerin hakikate açılması ve ilahi daveti kabul etme hâlidir.
3. Küfrün Açılması: Aynı zamanda, kavmin bazılarının da küfrü "açılmıştır". Bu nimete nankörlük etmişler ve dişi deveyi keserek ilahi emre karşı gelmişlerdir^s.3. Bu ise, kalplerin hakikate kapanması ve inkârın zuhur etmesi hâlidir.

Bu art arda gelen olaylar, yaratmanın ve helakin de üçleme üzerine kurulu olduğunu gösterir; nitekim Hz. Salih'in (a.s.) kavminin helakinin üç gün ertelenmesi ve bu üç günün sonunda vaadin gerçekleşmesi de bu hikmetin bir yansımasıdır^{s.133, s.134, s.135}.

Kaynaklar: Kelime-i Sâlihiyye — s. 3, 133, 134, 135, 136

"Kelime-i Sâlihiyye"den yapılan alıntılar, eserin tasavvufî hakikatleri derinlemesine ele aldığını ortaya koymaktadır. Örneğin, "her bir tâifenin beşeresinde, onların nüfûsunda bu kelâmın eserinden hâsıl olan şey te’sîr eyledi" ifadesi^s.156, ilâhî kelâmın insan nefsi üzerindeki etkileşimini ve bu etkileşimin farklı tezahürlerini incelemektedir. Bu, tasavvufta hâl ve makam gibi temel kavramların ötesinde, daha soyut ve tecrübî bir alana işaret eder.

Eserde, "etki eden" ile "etkilenen" arasındaki ilişki ve Hakk'ın ferdiyetinin "şey"in ferdiyetine bağlılığı gibi konular işlenmektedir^s.47. Bu türden vücûdî ve varoluşsal meseleler, tasavvufun ileri düzeydeki konularıdır ve genellikle tasavvufî düşünceye vakıf olmayı gerektirir. Ayrıca, "hayvani nefis için aynî bir eser gereklidir ve o da onun sabit hakikatinin hallerinden ve özel Rabb'inin özelliklerindendir"^s.15 gibi ifadeler, tasavvufun özel terminolojisini ve kavramsal çerçevesini kullanmaktadır. Bu durum, eserin tasavvufa yeni başlayan bir okuyucu için anlaşılmasını zorlaştırabilir.

Tasavvufî bir hâlin başlaması (zuhûr) ve yerleşmesi (rusûh) gibi süreçler bile, "bârika", "lemeât" ve "telvîn'den temkîn'e geçiş" gibi terimlerle açıklanırken^K2, "Kelime-i Sâlihiyye"deki ifadeler daha ziyade bu hâllerin temelinde yatan ilâhî ve kozmik işleyişi ele almaktadır. Bu da eserin, tasavvufî yolculuğun ilk adımlarını atmaktan ziyade, yolculukta ilerlemiş sâliklerin idrâkine yönelik olduğunu düşündürmektedir.

Kaynaklar: Kelime-i Sâlihiyye — s. 15, 47, 156 · K2

Kelime-i Sâlihiyye'de vurgulanan "fütûhiyye hikmeti", beklenmedik bir şekilde, umulmayan bir şeyden bir şeyin zuhur etmesiyle açıklanır^s.2. Hz. Salih (a.s.)'ın mucizesi olan dağdan devenin çıkışı, bu hikmetin somut bir misalidir. Bu, sâlik için, Allah'ın kudretinin ve iradesinin her an tecelli edebileceği, akıl ve beklentilerin ötesinde işleyebileceği manevi bir ders sunar. Bu tür fütûhât, sâlikin sülûkunda karşılaştığı açılımlara benzer; tıpkı makâmların bir öncekinin tahkîkiyle açılması gibi^K1.

Âlemin yaratılışı da bu fütûhât hikmetiyle açıklanır. Yaratılmışların varlığı, ilahi isimlerin ve rabbanî sıfatların tecellisiyle, "Ol!" emrinin gaybî yatkınlıkla işitilmesi ve feyz-i akdes (Rahmânî nefes) ile gerçekleşir^s.120-121. Bu durum, her yaratılmışın varlığının, kendinden önce yaratılmış bir varlığa nispet edilmesiyle bir sebep-sonuç zinciri içinde olduğunu gösterir^s.121. Ancak bu sebep, manevi bir sebeptir; ilahi isimler ve sıfatlar âlemden sayılmaz^s.117.

Bu manevi ders, aynı zamanda samediyyet kavramıyla da ilişkilidir. Samediyyet, Allah'ın kimseye muhtaç olmaması, ama her şeyin O'na muhtaç olması sıfatıdır^K1. Dağdan devenin çıkışı gibi beklenmedik fütûhâtlar, bütün ihtiyaçların tek merciinin Allah olduğunu, her şeyin O'na yöneldiğini (samed) idrak etmeye vesile olur^K1. Sâlik, bu hikmetleri müşâhede ederek, Allah'ın birliğini (ehad) ve mutlak ihtiyâçsızlığını (samed) tahkîk eder. Hz. Salih'in kavminin helak oluşu gibi olaylar da^s.138, ilahi takdirin ve yaratılışın bir parçası olarak, ibretlik hikayeler bağlamında değerlendirilebilir.

Kaynaklar: Kelime-i Sâlihiyye — s. 2, 117, 120, 121, 138 · K1, s. 162, 211