Kelime-i Şuaybiyye

Kelime-i Şuaybiyye, İbn Arabî'nin eserinde Hz. Şuayb (a.s.) ile ilişkilendirilen "hikmet-i kalbiyye"yi, yani kalp hikmetini inceler^s.1. Bu hikmetin Hz. Şuayb'a tahsis edilmesinin temel sebebi, onun "çok neticeler ve evlatlar sahibi" olması ve "küllî ve cüz'î manaları müşahede ettiği halde kalbî makamda" bulunmasıdır^s.3. Hz. Şuayb, "Allah" ism-i câmiinin mazharı olan bir insân-ı kâmil olarak tasvir edilir^s.3.

Bu bölümde, "kalp hikmeti"nin, ilâhî açılımların (fütûhât-ı ilâhiyye) insân-ı kâmilin kalbinde meydana geldiğine işaret ettiği vurgulanır^s.4-5. Bu bağlamda, Hak Teâlâ'nın Zümer Sûresi 39/47'deki "Onlara kıyamet gününde ummadıkları şey Allah'tan görünür" kavli, çeşitli inanç şubelerinin ve beklenmedik ilâhî tecellilerin kalpteki tezahürleriyle ilişkilendirilir^{s.7, 142}. Kalp, Adl isminin tecelli yeri ve bedenin dengesinin, nefsin adaletinin kaynağı olarak kabul edilir^s.1. Ayrıca, kalp, "suver-i halkıyye" (yaratılmış sûretler) ile "suver-i sıfât-ı ilâhiyye" (ilâhî sıfatların sûretleri) arasında bir berzah (geçiş noktası) işlevi görür^s.96. Bu hikmet, keşf yoluyla elde edilen ilâhî ma'rifetleri içerir ve fikir yürütme veya nazarla idrak edilemez^{s.9, 193}. Kalp sahibi olanlar için Kur'ân'dan nasiplenmenin ancak kalp yoluyla mümkün olduğu, akla güvenen filozofların ise bu derin hakikatlerden mahrum kaldığı belirtilir^s.96.

Kaynaklar: Kelime-i Şuaybiyye — s. 1, 3, 4, 5, 7, 9, 96, 142, 193

Muhyiddin İbnü'l-Arabî (1165-1240), tasavvuf ve irfan külliyatının en önemli şahsiyetlerinden biridir ve "Şeyh-i Ekber" unvanıyla anılır (Muhyiddin İbn Arabi). Onun eserleri, tasavvuf metafiziğinin en yoğun ve derin metinleri arasında yer alır. Başlıca iki eseri, Fusûsu'l-Hikem ve Fütûhât-ı Mekkiyye'dir. Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve İbnü'l-Arabî'nin tasavvuf metafiziğine dair en kıymetli eseri olarak kabul edilir^K1. Bu eser, her biri bir peygambere ait olan 27 Fass'tan (bölümden) oluşur; örneğin Âdemiyye Fassı "Hikmet-i İlâhî"yi, Şîsiyye Fassı "Hikmet-i Nefthiyye"yi temsil eder^K1. İbnü'l-Arabî'nin ifadesine göre, bu eser Hz. Peygamber tarafından rüya yoluyla kendisine yazdırılmış olup, sıradan bir kitap değil, ilhamî bir vahyin tezahürüdür^K1. Fusûs'u anlayan kişinin tasavvufu tahkik etmiş sayıldığına dair klasik bir tabir de bulunmaktadır^K1.

Diğer büyük eseri olan Fütûhât-ı Mekkiyye ise "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağı niteliğindedir^K1. Bu eser, 6 ana bölüm ve 560 bâb (fasıl) içerir ve ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ, miraç, Kur'an tefsiri gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını işler^K1. İbnü'l-Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevi açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir; bu nedenle eserin adı sadece coğrafi bir gönderme değil, aynı zamanda manevi bir hazineden çıktığını da ifade eder^K1. Eserin yazımına 1202'de Mekke'de başlanmış ve 1238'de Şam'da tamamlanmıştır, bu da 36 yıl süren kapsamlı bir telif çalışmasını gösterir^K1. İbnü'l-Arabî'nin vahdet-i vücud gibi konulardaki görüşleri, Reşehât-ı Aynü’l-Hayât gibi eserlerde de zikredildiği üzere, bazı tartışmalara yol açmıştır^s.161-163.

Kaynaklar: K1, s. 26, 296 · Kelime-i Şuaybiyye — s. 161, 163

Kalb hikmeti, tasavvufî anlayışta, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir yansıması olarak, varlık âlemindeki her şeyin bir nizam ve gâye üzere yaratılmış olduğu hakikatini idrâk etme yeteneğidir^K1. Bu hikmet, özellikle Hz. Şuayb (a.s.) ile özdeşleştirilir ve "Kelime-i Şuaybiyye"de detaylıca açıklanır^s.1. Kalb, "Adl" isminin tecellî mahalli olarak bedenin dengesini ve nefsin adaletini temin eder; tüm feyz ve ruhânî kuvvetlerin toplandığı merkezdir^s.1.

Bu hikmet, insân-ı kâmilin kalbinde tecellî eden ilâhî açılımların (fütûhât) kaynağıdır^s.4. Kalb, yaratılışa ait suretler ile ilâhî sıfatlara ait suretler arasında bir berzah (geçiş noktası) görevi görür^s.96. Bu sayede, kalb sahibi kimseler, Kur'an'ın özünden ve hakikatlerinden nasiplenebilirken, sadece akıllarına güvenen filozoflar bu feyizden mahrum kalırlar^s.96.

Kalb hikmeti, aynı zamanda "kalp gözü" (basîret) ile de yakından ilişkilidir. Kalp gözü, fizikî gözün sınırlarının ötesindeki hakikatleri, Hak'ı ve esmâî tecellîleri gören iç görüş melekesidir^K1. Bu hikmetin tahakkuku için kalbin kötü huylardan arınması (tezkiye) ve Hak ile sürekli bağ hâlinde olması (zikr-i kesîr) gibi şartlar bulunur^K1. İnsân-ı kâmilin kalbi, tüm ilâhî isimlerin suretlerinin tecellî yeri olduğundan, Hakk'ın varlığının kalbi olarak kabul edilir ve genişliği sebebiyle Hakk'ı bir nitelik veya sıfatla kayıtlamaz^s.98. Nitekim, "Arzıma ve semâma sığmadım, fakat takvâlı ve temiz olan mümin kulumun kalbine sığdım" hadîs-i kudsîsi, kalbin bu merkezî ve geniş tecellî mahallini vurgular^s.10. Bu sebeple, gerçek kalb, ancak insân-ı kâmilin kalbidir; ârif olmayanın kalbine kalb denilmesi mecâzdır^s.10.

Kaynaklar: K1, s. 46, 197 · Kelime-i Şuaybiyye — s. 1, 4, 10, 96, 98

Hikmet-i Kalbiyye, Fusûsu'l-Hikem'in 27 Fass'ından biri olan Kelime-i Şuaybiyye'de işlenir ve Muhyiddîn İbn Arabî tarafından Hz. Şuayb (a.s.)'a özgü kılınmıştır^s.4. Bu tahsisin temelinde, Hz. Şuayb'ın isminin "şu'be" (dal, şube) kelimesinden türemiş olması yatar. Kalp de tıpkı bir ağacın dalları gibi, âlemleri, inançları, ruhani ve cismani kuvvetleri sebebiyle "kesîrü'ş-şuab" yani çok dallı bir yapıya sahiptir^s.142. Bu çok dallı yapı, kalbin sınırsız inanç şubelerini barındırmasına işaret eder; zira her bir inanç bir daldır ve perde açıldığında her kişiye inancına göre hakikatler açığa çıkar^s.141. İbn Arabî, bu hükmünü, ilahi açılımların (fütûhât-ı ilâhiyye) kâmil insanın kalbinde meydana geldiğine işaret ederek, Kelime-i Sâlihiyye'ye yakın olan "Hikmet-i Fütûhiyye"nin (açılımlar hikmeti) ardından zikretmiştir^s.5. Hz. Şuayb'ın kendisi de çok neticeler ve evlatlar sahibi, külli ve cüzi manaları müşahede eden, kalbi makamda bulunan ve ilahi ahlakla ahlaklanmış bir insân-ı kâmil olarak "Allah" ism-i camiinin mazharı idi^s.11. Bu durum, kalbin ilahi tecellilerin ve hikmetlerin merkezi olma vasfını pekiştirir.

Kaynaklar: Kelime-i Şuaybiyye — s. 4, 5, 11, 141, 142

Kalp gözü, tasavvufta "basîret" kavramıyla yakından ilişkilidir ve zâhir gözünün göremediği hakikatleri idrak etme gücüdür^K1. Bu iç idrak, hakiki bilgiyi görme yeteneğidir^vikipedi. Kelime-i Şuaybiyye'ye göre, eğer insan cihanı görmek temenni ediyorsa, kâffe-i eşyayı kalp içinde görmek mümkündür; zira baş gözü sadece unsûrî kalıbı görürken, sır olanı ancak kalp gözü görür^s.3. Bu nedenle, evvelâ kalp gözünü açmak, sonra bütün eşyayı temaşa etmek gerekir^s.3.

Kalp gözünün açılması ve işleyişi mertebelere ayrılır. İlk kademe, sâlikin nefsinin perdelerinin incelmeye başladığı, hayatın görünür yüzünün ardında bir hakikat olduğu sezgisinin uyandığı uyanış kademesidir^K1. İkinci kademe, sâlikin kalbinin Hak'a teveccühüyle bazı hakikatleri doğrudan idrak etmeye başladığı keşf kademesidir; bu, başkalarının iç hallerini, kâinattaki esmâî tecellîleri ve gayb âlemi haberlerini görmeyi içerir^K1. Üçüncü kademe, sâlikin artık sezmek veya keşfetmek yerine, Hak'ı esmâ ve sıfatlarıyla kalbinde müşâhede ettiği müşâhede kademesidir ki buna "rü'yet-i kalbiyye" denir^K1. Dördüncü ve son kademe ise fenâ kademesidir; bu mertebede kalp gözü artık "görücü" değildir, gören Hak'tır ve sâlik kendi görüşünden fânî olmuştur^K1.

Kalp gözünün açılabilmesi için üç temel şart vardır: Kalbin kötü huylardan arınması olan tezkiye, kalbin Hak'la sürekli bağ halinde olması anlamına gelen zikr-i kesîr ve kalbin Hak'tan başkasına yönelmemesi^K1. Kalp, Hakk'ın tecellîsi hasebiyle genişler ve daralır^s.40. Kâmil insanın kalbi, Hakk'ı ıtlâk ve takyîd makamında, tenzîh ve teşbîh ile müşâhede eder ve herhangi bir surette Hakk'ı görür^s.51. Bu bağlamda, kalbin hakikati takallüb olduğundan, kalp bütün suretlerde takallübde mütenevvi olur^s.121. Ârif-i billâhın kalbi, rahmet-i ilahiyyedendir ve Hak'ı sığdırır^s.8.

Kaynaklar: K1, s. 46, 231 · Vikipedi: Kalp Gözü · Kelime-i Şuaybiyye — s. 3, 8, 40, 51, 121

Câm-ı Cem, tasavvufî terminolojide sâlikin kalbini temsil eder ve bu kalb, Cenâb-ı Hakk'ın tecellîlerinin müşâhede edildiği bir merkezdir. Senâî Hazretleri'nin Zâdü's-Sâlikîn adlı eserinde belirtildiği üzere, "Yakînen bil ki, câm-ı Cem dedikleri senin kalbindir. Şâdî ve gamın müstakarrı senin kalbindir"^s.2-3. Bu ifade, kalbin sadece duyguların değil, aynı zamanda bütün âlemin ve varlıkların tecellî ettiği bir mahal olduğunu vurgular.

Câm-ı Cem kavramı, tasavvuftaki cem makâmı ile yakından ilişkilidir. Cem, sâlikin kesretten vahdete ulaşarak, bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir^K1. Sâlik, bu makâmda baş gözüyle görünen maddî âlemin ötesindeki sırları, yani Hakk'ın tecellîlerini kalb gözüyle idrak eder^s.3. Bu idrak, dilencinin elbisesiyle padişahın elbisesi arasındaki farkın kalktığı, her şeyin ardında Hakk'ın varlığının müşâhede edildiği bir hâldir^s.119.

Hakk'ın tecellîleri, hem cem (birlik) hem de tafsîl ve kesret (çokluk) makâmlarında daima mevcuttur. Her bir varlığın (ayn) kendine özgü bir hüviyeti vardır ve bu hüviyet Hak'tır^s.47. Bu durum, âlem-i mânâda soyut hakikatlerin ve ruhânî varlıkların bulunduğu mertebelerle de bağlantılıdır^K1. Âlem, her nefeste yokluğa gidip yeniden varlığa gelir; bu yeni yaratılış, Hakk'ın rahmet-i rahmâniyyesinin ve kahhâriyetinin bir tecellîsidir ve tecellîde tekrar yoktur^{s.228, 226}. Bu sürekli yenilenme, ilâhî isimlerin âlemdeki mazharlarda nefes-i Rahmânî ile varlık bulmasıyla gerçekleşir^{s.10, 23}. Rablık mertebesinden ilk nefes, âlemin yaratılmasıyla vuku bulur; zira kul olmayınca Rablık gerçekleşmez ve Rablık mertebesindeki isimlerin hükümleri âlem ile ortaya çıkar^s.24.

Kaynaklar: Kelime-i Şuaybiyye — s. 2, 3, 10, 23, 24, 47, 119, 226, 228 · K1, s. 136, 138

Kendini bilmenin önemi, tasavvufî sülûkun temel taşlarından biridir. Mevlânâ'nın buyurduğu üzere, kişinin "asıl fıtratın olan Hakk'ı bilmeyi, tabiatın süslerine aldanıp zayi etme, ortaya çıkar; ve nefsinin hakikatini bilip kendinin kim olduğunu anla!" sözü^s.260, bu hakikatin merkezîliğini vurgular. Bu, sadece teorik bir bilgi değil, aynı zamanda bir idrak ve müşâhede meselesidir. Nefsin hakikatini anlamak için mantıkî düzenlemelerle uğraşmak, "yalancı şişmanlık" sahibi olmak veya "ateşsiz odunu üflemek" gibi boş bir çabadır^s.184. Zira bu tür bir bilgi, vehbî ve kesbî yönlerin birleşimiyle, yani Hak'tan gelen ilâhî tasarruf ve sâlikin amelî gayretiyle gerçekleşir^K2.

Kendini bilmek, aynı zamanda ilâhî isimlerin ve rubûbiyetin tecellîsi için bir zemin oluşturur. İlâhlık, kendisine ibadet edilecek bir varlık isterken, rubûbiyet de terbiye edileni talep eder^s.17. Bu talep, ancak kulun kendi varlığını ve hakikatini idrak etmesiyle karşılık bulur. Bu idrak, sâlikin kendi ameline hayranlık duyması anlamına gelen ucub gibi kalbî hastalıklardan korunmasını sağlar (Ucub). Zira her tecellînin asıl fâili Hak'tır ve sâlikin kendi gayretini fâil görmemesi esastır^K2. Kendini bilme süreci, aynı zamanda Nefs-i Levvâme mertebesinde kişinin kendini kınaması ve pişmanlık duymasıyla başlar, bu da daha derin idraklere yol açar (Nefs-i Levvame). Arifler için Allah bilgisi sonsuz olduğu gibi, O'nu bilmek de sonsuzdur ve bu bilgi her zaman artışı talep eder^s.66. Bu sonsuz arayış, kendini bilme yolculuğunun da sürekli bir tekâmül içinde olduğunu gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Şuaybiyye — s. 17, 66, 184, 260 · K2