Kelime-i Süleymâniyye

Kelime-i Süleymâniyye, Hz. Süleyman'ın (a.s.) şahsında tecellî eden ilâhî hikmet ve tasarrufu ifade eder. Bu hikmet, "hikmet-i rahmâniyye" ile mukarin kılınmıştır^s.8. Hz. Süleyman'ın tasarrufu, ilâhî rahmetin iki ana mertebesiyle ilişkilidir:

1. Rahmet-i Âmme-i Zâtiyye: Bu, Hakk'ın zât-ı ahadiyyetinde gizli olan nisbet ve şuûnâtın, O'nun kendi zâtında kendi zâtına tecellîsiyle ilmî mertebede sübût bulmasıdır. Diğer bir ifadeyle, Hakk'ın zâtında sıkışmış olan esmâsını nefes-i Rahmânî ile tenfîs ederek onlara ilmî vücut vermesi ve bu sıkıntıdan kurtarmasıdır. Bu rahmet, bütün esmâya şâmildir^s.3.
2. Rahmet-i Hâssa-i Zâtiyye: Bu rahmet, rahmet-i imtinân olarak da adlandırılır. "Minnet rahmetiyle merhum olan" ancak isimlerin yokluk bağıntıları ve ayırt edici hakikatleridir. Bu nisbet-i ademiyye ve hakikat-i mümeyyize, nefes-i Rahmânî ile yokluk darlığından kurtulup her birinin sûreti, zâtî istidâdı gereğince vücutta belirir^s.126. Bu rahmet, "Benim rahmetim her şeye vâsi'dir" (A'râf, 7/156) ayetiyle ifade edilen, hiçbir hizmete bağlı olmaksızın her şeye, hatta ilâhî esmâya şâmil olan rahmettir^{s.121, 129}.

Hz. Süleyman'ın bu rahmetlerle olan ihtisası, ona âlem-i ulvî ve süflîde, insandan cinne, vahşi hayvanlardan kuşlara, deniz hayvanlarından kara hayvanlarına, suya, havaya, toprağa ve ateşe kadar her şeyde hüküm ve tasarruf yetkisi vermiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de de beyân buyurulan bu tasarruflar, onun bâtınî ve zâhirî saltanatının bir göstergesidir^s.8. Bâtınî saltanatı olmasaydı, zâhirî saltanatı kâmil olmazdı^s.75. Âlemdeki her sûretin bir ismin mazharı olması ve o ismin mazharını kendi sırat-ı müstakîmi üzerinde götürmesi, Hz. Süleyman'ın tasarrufunun ilâhî bir düzen içinde gerçekleştiğini gösterir^s.382. Belkıs'ın tahtının bir anda Süleyman'ın meclisinde belirmesi gibi olaylar, âlemdeki her zerrenin her nefeste tecellî-i evvel ile yok olup tecellî-i sânî ile yeniden var olması hakikatiyle açıklanır^{s.288, 291}. Bu durum, Hz. Süleyman'ın tasarrufunun mücerred "emr" ile gerçekleştiğini de ortaya koyar^s.401.

Kaynaklar: Kelime-i Süleymâniyye — s. 3, 8, 75, 121, 126, 129, 288, 291, 382, 401

Rahmânî hikmet, rahmet kavramının dört temel üzerine kurulu bir yapıyla açıklanmasıyla başlar. Rahmet, biri zâtî diğeri sıfâtî olmak üzere iki kısma ayrılır. Bu iki rahmetin her biri de hususiyet ve umumiyet itibarıyla iki kısma ayrılır^{s.1, 3}. Bu dört temelden biri, Hakk'ın ahadiyet zâtında sıkıntı içinde kalmış olan isimlerini Rahmânî nefesiyle ferahlatıp, onlara ilmî varlık vermesi suretiyle bu sıkıntıdan kurtarmasıdır ki, bu rahmet bütün isimlere geneldir^{s.3, 10-11}. Bu durum, Allah'ın "el-Hakîm" isminin tezahürü olarak âlemde her şeyin bir nizam ve gâye üzere yaratılmış olmasıyla ilgili akâidî hikmet kademesine işaret eder^K1.

Hz. Süleyman (a.s.)'ın bu Rahmânî hikmetle özel bir ilişkisi vardır. O, zâta ait genel rahmet ve zâta ait özel rahmetin hükümleri olan sıfatlara ait genel rahmet ve sıfatlara ait özel rahmet ile özel bir ilişki içindedir. Bu özel ilişki sebebiyle, Süleyman (a.s.)'ın âlemde hükmü ve tasarrufu genel olmuştur. Bu nedenle Süleyman kelimesi "rahmânî hikmet"e eş kılınmıştır^s.7-9. Bu, aynı zamanda besmelede geçen "er-Rahmân" isminin "genel rahmet" sahibi olması ve mü'min-kâfir ayırt etmeden bütün kâinatı kuşatan rahmeti ifade etmesiyle de bağlantılıdır^K1. Rahmânî hikmet, Allah'ın isimlerin suretlerini sabit hakikatlerin aynalarında ortaya çıkarıp, dış varlıklarda onların eserlerini ve hükümlerini göstererek, o isimlere "minnet ve ihsan edici Rahmânî rahmet" ile rahmet etmesidir^s.140.

Kaynaklar: Kelime-i Süleymâniyye — s. 1, 3, 7, 9, 10, 11, 140 · K1, s. 197, 223

Muhyiddin İbnü'l-Arabî, 1165-1240 yılları arasında yaşamış, tasavvuf dünyasında "Şeyh-i Ekber" unvanıyla anılan büyük bir ârif ve düşünürdür^vikipedi. Onun en kıymetli eseri olan Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve tasavvuf metafiziğinin ana metni olarak kabul edilir^K1. Bu eser, 27 bölümden (Fass) oluşur ve her bir Fass, Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî), Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye) gibi farklı peygamberlere ait bir hikmeti işler^K1. İbnü'l-Arabî'nin kendi ifadesine göre, Fusûsu'l-Hikem, Hz. Peygamber'in rüyâda kendisine yazdırdığı, ilhamî bir vahyin tezahürüdür^K1. Bu durum, eserin sıradan bir kitap olmaktan öte, manevî bir kaynaktan beslendiğini gösterir.

İbnü'l-Arabî'nin bir diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyye'dir. "Mekkî Fetihler" anlamına gelen bu eser, 560 bölümden (bâb) oluşan, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik bir kaynağıdır^K1. İbnü'l-Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken elde ettiği manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir^K1. Eserin "Mekkî" adını alması sadece coğrafî bir gönderme değil, aynı zamanda eserin Mekke'nin manevî hazinesinden çıktığını, yani manevî bir ilhamla yazıldığını ifade eder^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibadet, ahlak, kâinatın yapısı (kozmoloji), velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ, miraç, Kur'ân tefsiri gibi tasavvufî bilginin bütün dallarını kapsayan kapsamlı bir çalışmadır^K1. Bu eser, 1202'de Mekke'de başlayıp 1238'de Şam'da tamamlanmış, 36 yıl süren bir telif çalışmasının ürünüdür^K1. İbnü'l-Arabî'nin eserleri, vahdet-i vücud gibi pek çok tartışmalı konuyu işlemesi sebebiyle zâhirî kelamcılar tarafından da eleştirilmiştir^K1.

Kaynaklar: Vikipedi: Muhyiddin İbn Arabi · K1, s. 26, 296

Eserde Hz. Süleyman'ın makamına özel bir vurgu yapılmasının temel nedeni, onun ilahî hilafet makamındaki kemâlidir. Hz. Davud'da tam olarak tecelli eden ilahî hilafet, Hz. Süleyman'da mükemmelliğe ulaşmıştır^{s.300, 301}. Bu sebeple Hz. Süleyman'ın varlığı, Hz. Davud için Allah'tan gelen bir nimet olarak kabul edilir. Hz. Süleyman'ın ilmi, doğrudan Allah'ın ilmi olarak nitelendirilir; çünkü o, ilahî hükümlere aracısız bir şekilde vâkıf olmuştur. Bu aracısızlık, onu doğruluk makamında Hakk'ın tercümanı kılar^s.303. Eserde, Hz. Süleyman'ın makamının ve halinin, bu yolun âlimlerinin çoğu tarafından dahi tam olarak anlaşılamadığı, hatta bu makamın bilinmesinin insana korku verecek kadar yüce olduğu ifade edilir^{s.483, 484}. Bu durum, Hz. Süleyman'ın sahip olduğu sırların ve makamın sadece kendisine layık olduğunu gösterir^s.491. Ayrıca, Hz. Süleyman'ın duasının Allah tarafından hatırlatılması ve ona tasarruf yetkisi verildiğinin anlaşılması da onun özel konumunu pekiştirir^{s.99, 100}. Eser, Hz. Süleyman'ın isminin Allah ismine takdim edilmesi gibi bazı durumların, onun bilgisine yakışmayacağını düşünenlerin eleştirilerine de değinerek, bu makamın derinliğini ve yanlış anlaşılmalarını ortaya koyar^s.11.

Kaynaklar: Kelime-i Süleymâniyye — s. 11, 99, 100, 300, 301, 303, 483, 484, 491

"Kuş dili" tabiri, Kelime-i Süleymâniyye'de vahdet sırrının anlaşılmasına dair özel bir idrak seviyesini işaret eder. Eserde yer alan beyitlerde "Ey Câmî, sus ki vahdet sırrı kuş dilidir. Bu sırları anlamak Süleyman’dan başkasına lâyık değildir" ifadeleriyle bu durum açıkça belirtilmiştir^{s.489, 491}. Bu, tasavvufî kavramların üç açılım dilinden biri olan mârifet diline karşılık gelir^K2. Lugat ve akâid dillerinin ötesinde, mârifet dili, irfan ve tasavvuftaki bâtınî hakikati, yani ehl-i Hak'ın zevkle bildiği sırları ifade eder^K2.

Hz. Süleyman'ın kuş dilini anlaması, onun peygamberlik makamının özel bir vechesi olarak kabul edilir. Bu durum, Hz. Mûsâ'nın Kelîmullâh makamında Allah ile vasıtasız hitâbet ilişkisi kurması gibi, peygamberlere özgü ilâhî bir lütuftur^K1. Nitekim, Kāf Sûresi'nin 37. ayetinde geçen "Gerçekten bunda, kalbi olan ve müşahit olduğu hâlde kulak veren kimse için öğüt ve nasihat vardır" ifadesi, bu tür sırların ancak kalbî bir idrak ve müşâhede ile anlaşılabileceğine işaret eder^s.490. Dolayısıyla, "kuş dili" sadece hayvanların seslerini anlamak değil, aynı zamanda varoluşun derin sırlarını, vahdetin hakikatini ve ilâhî kelâmın bâtınî boyutunu idrak etme yeteneğini temsil eder. Bu, dış dünyaya yönelik bir ispat aracı olan mu'cizeden ziyade, peygamberin mahalliyet-i ulûhiyyesinin zorunlu bir tezahürüdür; yani Hak'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun bir adıdır^K1. Bu sırrı anlamak, Hz. Süleyman'a bahşedilmiş özel bir hikmet ve ilâhî bir armağandır.

Kaynaklar: Kelime-i Süleymâniyye — s. 489, 490, 491 · K2 · K1, s. 14, 62

Kelime-i Süleymâniyye, Vahdet-i Vücud'u, varlığın özünde tek olan Hakk'ın, çeşitli mertebelerde ve isimler aracılığıyla tecelli etmesi olarak ele alır. Eser, "vücûdda O'ndan gayrı bir şey yoktur" diyerek, görünen tüm çokluğun (taayyünât-ı kesîre) Hakk'ın mutlak varlığının (vücûd-ı mutlak) taayyün ve takayyüdünden başka bir şey olmadığını belirtir^s.145. Bu bağlamda, "halk" olarak adlandırılan âlem sûretlerinin bâtını ve hüviyeti Hak'tır^s.198. Hakk'ın Hayat, İlim, Sem', Basar, İrade ve Kudret gibi sıfatları, mahlûkatın hüviyetinde mevcuttur, ancak bazı taayyünler bu sıfatların zuhuruna mani olabilir^s.198.

Eserde, âlemin sûretleri ve nakışları, ilâhî ilimde sabit olan sûretlerden ibarettir ve bu sûretler ilmî ve hayalî bir vücut ile giydirilmiştir^s.333. Vücûd-ı mutlak olan Hak, her mertebeye nüzul ettikçe bu sûretlere, o mertebenin gerektirdiği bir taayyün elbisesi giydirir^s.333. Bu durum, bir ressamın hayalinde canlandırdığı bir tabloyu dışarıda tasvir etmesine benzetilir; tablo yok olsa bile ressamın hayalindeki sûret sabit kalır ve tekrar vücut bulabilir. Bu ikinci tablo varlık itibarıyla ilkinden farklı olsa da, sûret itibarıyla aynıdır^s.339. Benzer şekilde, insanın vücudunun zerreleri yenilense de sûreti ilâhî ilimde sabit kalır^{s.333, 336}.

Kulun işlediği amellerin dahi Hak tarafından icat edildiği ve kulun vücudunun bâtın cihetinden Hak'kın aynısı olduğu ifade edilir^s.58. Bu, "rahmet-i vücûb"un "rahmet-i imtinân"a dahil olmasıyla açıklanır; zira genel rahmet olmasa özel rahmetin tecelli mahalli bulunmazdı^s.50. Cenâb-ı Hakk'ın Süleyman (a.s.)'ın beşeriyetinde tecelli etmesi ve onun hükümlerinin Hakk'ın mutlak varlığının farklı mertebelerinden sadır olması da bu birliğin bir göstergesidir^s.316. İnsanların müteayyin vücutları, Hakk'ın isimleri hasebiyle taayyün ve takayyüdünden ibaret olup, O'nun vücudunun gayrı değildir^s.380.

Kaynaklar: Kelime-i Süleymâniyye — s. 50, 58, 145, 198, 316, 333, 336, 339, 380

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, 27 fass (bölüm) içerir ve her fass bir peygambere ait bir hikmeti barındırır^K1. Örneğin, Âdemiyye Fassı Hikmet-i İlâhî'yi, Şîsiyye Fassı Hikmet-i Nefthiyye'yi, Nuhiyye Fassı ise Hikmet-i Subbûhiyye'yi temsil eder^K1. Eserin genel yapısı bu şekilde peygamberler ve onlara atfedilen hikmetler üzerinden ilerler. Ancak, verilen kaynaklarda diğer fassların içeriğine dair detaylı bilgi bulunmamakla birlikte, Nuh Fassı'nın (Fass-ı Nûhî) özel bir yönü öne çıkarılmıştır. Bu fass, "tenzih" (Allah'ı noksanlıklardan arındırma) ve "teşbih" (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) kavramlarını birleştiren "لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ" ayet-i kerimesinin ayrıntılarını ele almaktadır^s.194-195. Bu ayet, Allah'ın hiçbir şeye benzemediğini (tenzih) ve aynı zamanda işiten ve gören olduğunu (teşbih) ifade ederek, O'nun hem aşkın hem de yaratılışla içkin olan yönlerini bir araya getirir. Bu bağlamda, Nuh Fassı, Allah'ın zâtının hem mutlak aşkınlığını hem de isim ve sıfatlarıyla âlemdeki tecellilerini idrak etme noktasında özel bir hikmet sunmaktadır. Bu durum, Nuh Fassı'nı, tenzih ve teşbih arasındaki dengeyi kurma ve bu iki hakikati uzlaştırma bahsinde diğer fasslardan ayıran önemli bir özellik olarak ortaya koymaktadır.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Süleymâniyye — s. 194, 195