Kelime-i Yûnusiyye

Kelime-i Yûnusiyye, Fusûsu'l-Hikem'in 18. Fassı'dır ve "Hikmet-i Nefesiyye" veya "Hikmet-i Nefsiyye" olarak adlandırılır. Bu isimlendirme, "fâ" harfinin fethalı okunmasıyla "nefesiyye" (ilâhî nefes/atâ) veya sükûn ile okunmasıyla "nefsiyye" (nefse ait hikmet) şeklinde iki farklı görüşe dayanır^{s.1, 7}. Ancak, Fusûs şârihi Müeyyedüddîn Cendî'nin beyanına göre, Cenâb-ı Şeyh-i Ekber'in (İbn Arabî) kendi el yazısında "fâ"nın üstün okunmasıyla "nefes" olarak bulunduğu belirtilmiştir^{s.1, 4}. Aynı şekilde, İbn Arabî'nin üvey oğlu ve müridi Sadreddîn-i Konevî de Fükûk adlı eserinde bu hikmeti "hikmet-i nefesiyye" olarak beyan etmiştir^s.7. Bu durum, hikmetin "nefesiyye" olarak isimlendirilmesinin daha güçlü bir dayanağı olduğunu göstermektedir.

Bu hikmet, her şeyin hakikatinin ve ruhunun kendi ayn-ı sâbitesi olduğunu ve bu ayn-ı sâbitenin de ilâhî şuûnâttan bir şe'n olduğunu açıklar^s.75. Zât-ı Hak'ın mertebe-i ahadiyyette zuhura meylederek, yani zâtına tecellî ederek, zâtında bilkuvve mündemiç olan niseb ve şuûnâtın, yani esmâ ve sıfâtın sûretlerinin ilm-i ilâhîde peydâ olduğunu ifade eder. Bu tecellî ile zât-ı ahadî, mertebe-i vâhidiyyete tenezzül ederek ismi "Allah" olmuştur^s.117. Tecellî eden ile tecellî olunanın şey-i vâhid olduğu gibi, suver-i ilmiyye, yani hakāyık-ı eşyâ olan a'yân-ı sâbite de o şey-i vâhidin ayn'ıdır^s.117. Bu bağlamda, Hak'tan bir şeyin hurûc etmediği, bilakis Hakk'ın hüviyetinin o şeyin ayn'ı olduğu, yani her bir kesif mertebede vaki olan her bir taayyünde gizli olan latif zât olduğu vurgulanır^s.119. Bu hikmet, ilâhî tecellîlerin birliğini ve varlıktaki çeşitliliğin bu birliğin farklı istidatlara göre tezahürü olduğunu anlatır^s.98.

Kaynaklar: Kelime-i Yûnusiyye — s. 1, 4, 7, 75, 98, 117, 119

Hikmet-i Nefesiyye, tasavvuf literatüründe Hz. Yûnus (a.s.)'ın şahsında tecelli eden özel bir hikmettir. Bu kavramın isimlendirilmesi hususunda iki farklı görüş bulunmaktadır: "fâ" harfinin üstün okunmasıyla "nefesiyye" mi, yoksa cezimli okunmasıyla "nefsiyye" mi olduğu tartışılmıştır^{s.1, 7, 8}. Fusûs şârihi Müeyyedüddîn Cendî ve İbn Arabî'nin üvey oğlu Sadreddîn-i Konevî, İbn Arabî'nin kendi el yazısı ve sözlü beyanlarına dayanarak "fâ" harfinin üstün okunmasıyla "Hikmet-i Nefesiyye" şeklinde olduğunu bildirmişlerdir^{s.1, 4, 5, 8, 11}. Bu durum, "nefes" kelimesinin, insan nefsinin varlığını sürdürmesi ve düzenini sağlamasıyla doğrudan ilişkili olduğunu gösterir^s.6-7. Alınan her nefesin hayatı uzatması ve verilen her nefesin zatı ferahlatması, bu hikmetin temelinde yatan anlamlardan biridir^s.12. Hz. Yûnus'un balığın karnındaki sıkıntılı durumdan kurtulup "geniş bir nefes alması" (Sâffât, 37/140) olayı, bu hikmetin diriliş ve ferahlık yönünü somutlaştıran bir örnektir^s.6. Bazı şârihler "fâ" harfinin sükûnlu okunmasıyla "Hikmet-i Nefsiyye" isimlendirmesine daha çok eğilim göstermiş olsalar da^{s.3, 6, 9, 10}, Sadreddîn-i Konevî'nin İbn Arabî'den işittiği rivayet, "Hikmet-i Nefesiyye" isimlendirmesini açık bir delil olarak ortaya koymaktadır^{s.3, 6, 9, 10}. Bu hikmet, nefsin düzenine ve dirilişine işaret eden önemli bir tasavvufî sırrı barındırır.

Kaynaklar: Kelime-i Yûnusiyye — s. 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12

Hz. Yunus kıssası, tasavvufta "Nefes Hikmeti" (Hikmet-i Nefesiyye) ile ilişkilendirilir ve Fusûsu'l-Hikem'in Yûnusiyye Fassı'nda işlenir^{s.1; K1-26}. Bu hikmet, "fâ" harfinin üstün okunmasıyla "nefesiyye" olarak kabul edilir ve Şeyh-i Ekber İbn Arabî'nin kendi el yazısıyla da bu şekilde belirtilmiştir^s.1. Kıssanın temel ibreti, Allah'ın kullarını gam ve sıkıntılardan kurtarmadaki kudretidir. Hz. Yunus'a ailesi, evlatları ve kavmi tarafından çeşitli belalar yöneldiğinde, Yüce Allah onu "Rahmânî nefesiyle" bu sıkıntılardan kurtarmıştır. Kur'an-ı Kerim'de de "Onu gamdan kurtardık" buyrularak bu durum teyit edilir^s.2. Hz. Yunus, peygamberlik mertebesi sebebiyle bu hakikatleri bildiği için, "nefes"in devamlılığını sağlamak amacıyla belalardan kaçıp bir gemiye binmiştir^s.5-6. Bu, nefesin kesilmesinin hayatın sonu anlamına gelebileceği gerçeğiyle de bağlantılıdır; zira üzüntünün şiddetinden nefesi kesilip hayatını kaybeden pek çok kişi vardır^s.6. Kıssadan çıkarılacak daha genel bir ibret ise, kısas gibi ilahi hükümlerin insan türünün hayatını korumaya yönelik olduğudur. Bir kimseyi öldürmeye niyet edenlerin, kısasın varlığından etkilenerek bu cür'eti gösterememeleri sayesinde insan hayatı korunmuş olur^s.49-50. Bu, ilahi hikmetin bireysel kurtuluşun ötesinde toplumsal bir düzeni de gözettiğini gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Yûnusiyye — s. 1, 2, 5, 6, 26, 49, 50

Keşf, tasavvufî bir terim olarak, sâlikin kalbine gayb âleminden veya doğrudan Hakk'tan gelen idrâkleri ifade eder. Bu, sâlikin manevi yolculuğunda (seyr-i sülûk) ulaştığı bir hâldir ve "açma, perde kaldırma" anlamlarına gelir^K1. Keşf, Hakk'ın esmâ ve sıfatlarının tezahürlerini doğrudan görme, yani "Keşf-i Hak" gibi derin mertebeleri de kapsar^K1.

Keşf, aynı zamanda "mükâşefe" kavramıyla yakından ilişkilidir; keşf daha genel bir "alanın açılması"nı ifade ederken, mükâşefe bu açılan alandan gelen "doğrudan idrâk"i temsil eder^K1. Örneğin, "Bütün işler Allah'a döner" (Hûd, 11/123) ayetindeki hakikatin keşf yoluyla idrak edilmesi, sâlike ma'rifet kazandırır^s.121. Bu tür bir idrak, sâlikin kendi tekil sabit hakikatinin ilahi isimlerden birinin ilimdeki sureti olduğunu anlamasına vesile olur; bu da onun "ruh"unun o özel isim olduğunu gösterir^{s.76, 79, 80, 12}.

Keşfin gerçekleşmesi için belirli şartlar bulunur: kalbin temizlenmesi (tezkiye), riyâzat ve halvet gibi mücâhedeler, kâmil bir mürşidin teveccühü ve şerîate sıkı bağlılık^K1. Bu şartlar yerine getirildiğinde, sâlikin kalbi ilahi hakikatlere açılır ve o, Hakk'ın varlığını ve işleyişini doğrudan müşâhede etme imkânı bulur. Keşf, müminin Allah'ın nuruyla bakmasını sağlayan bir manevi görme yeteneğidir^K1.

Kaynaklar: K1, s. 181 · Kelime-i Yûnusiyye — s. 12, 76, 79, 80, 121

"Kelime-i Yûnusiyye" adlı eserin kimler için yazıldığına dair kaynaklarda açık bir ifade yer almamaktadır. Ancak eserin içeriği ve kullanılan dil, onun tasavvufî bir metin olduğunu göstermektedir. Örneğin, eserde "Şeyh-i Ekber'in (r.a.) üvey oğlu ve müridi olan büyük şeyh Sadreddîn-i Konevî (k.s.) de aynı şekilde, Fükûk adlı eserinde bu hikmeti Hz. Şeyh'in 'fâ'nın üstünlü okunuşuyla 'hikmet-i nefesiyye' olarak açıkladığını bildirir"^s.1 ifadesi, eserin tasavvuf geleneği içinde yer aldığını ve tasavvufî hikmetleri ele aldığını ortaya koymaktadır. Bu tür metinler genellikle tasavvuf yolunda ilerleyen, mânevî hakikatleri idrak etmeye çalışan sâlikler ve irfan ehli için yazılır. Eserde geçen "Kim ki bu sıfatı yıkmaya çalışırsa, kendisine yaratıldığı şeye ulaşmasını engellemeye çalışmış olur"^s.51 gibi ifadeler, okuyucuyu mânevî gelişim ve özüne dönüş konusunda yönlendirmeyi amaçlar. Ayrıca, "Kim Allah'ın emri olmaksızın onların düzenini yönetmeye kalkışırsa, kendi nefsine zulmetmiş ve haddini aşmış olur"^s.7 gibi uyarılar, tasavvufî edep ve sınırları anlama çabasında olanlara hitap etmektedir. Bu bağlamda, "Kelime-i Yûnusiyye"nin, tasavvufî bilgi ve hikmet arayışında olan, mânevî yolculukta ilerlemek isteyen kişilere yönelik bir eser olduğu sonucuna varılabilir.

Kaynaklar: Kelime-i Yûnusiyye — s. 1, 7, 51

İbn Arabî, tasavvuf dünyasında "Şeyhü'l-Ekber" unvanıyla anılan büyük bir ârif ve düşünürdür. Onun Fusûsu'l-Hikem adlı eseri, tasavvuf metafiziğinin zirvesi olarak kabul edilir ve klasik tasavvuf geleneğinde "Fusûs'u anlayan tasavvufu tahkîk etmiş demektir" tabiriyle önemi vurgulanır^K1. Eserin yapısı, 27 peygamberin temsil ettiği hikmetler üzerine kuruludur. Bu hikmetler arasında Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî), Şîsiyye (Nefthiyye), Nuhiyye (Subbûhiyye), İdrîsiyye (Kuddûsiyye), İbrâhîmiyye (Mühîmme), İshâkıyye (Hak'kıyye), İsmâîliyye (Aliyyet), Ya'kûbiyye (Rûhiyye), Yûsufiyye (Nûriyye), Hûdiyye (Ahadiyye), Sâlihiyye (Fütûhiyye), Şuaybiyye (Kalbiyye), Lûtiyye (Melekiyye), Üzeyriyye (Kaderiyye), Îsâiyye (Nübüvviyye), Süleymâniyye (Rahmâniyye), Dâvûdiyye (Vücûdiyye), Yûnusiyye (Nefesiyye), Eyyûbiyye (Ğaybiyye), Yahyâviyye (Celâliyye), Zekeriyâviyye (Mâlikiyye), İlyâsiyye (Înâsiyye), Lokmâniyye (İhsâniyye), Hârûniyye (İmâmiyye) ve Mûseviyye (Ulviyye) gibi fasslar bulunur^K1. İbn Arabî'nin eserleri, tasavvufî hakikatleri derinlemesine işleyen ve manevî ilimlerin anlaşılmasına büyük katkı sağlayan metinlerdir. Onun düşünceleri, ricâlü'l-gayb gibi kavramların manevî hiyerarşisini açıklarken de temel referans noktalarından biri olarak kullanılır; örneğin İdrîsiyye Fassı'nın ruhâniyet bahsi, ricâlü'l-gaybın varlığının asıl dayanağıdır^K1. Ayrıca, Hz. İbrâhîm'e verilen Halîlullâh makamını açıklayan İbrâhîmiyye Fassı'nın hullet bahsi, bu kavramın tahkîk edildiği yerdir^K1. İbn Arabî'nin eserleri, tasavvufî bilginin ve hikmetin en önemli kaynaklarından biri olarak kabul edilir.

Kaynaklar: K1, s. 26, 30, 102

"Bütün işler O'na döndürülür" (Hûd, 11/123) ayeti, tasavvufî keşif ve ma'rifet açısından temel bir hakikati ifade eder. Bu ayet, işlerin küllîsinin Hakk'a rücû etmesiyle, O'nun emrin tekil hakikati olduğunu ve mutlak tasarruf yetkisinin yalnızca O'na ait olduğunu gösterir^s.103. Yani, her şeyin nihai dönüş yeri ve kaynağı Hakk'tır. Bu dönüş, O'nun her şeye kolay olduğunu bildiren bir durumu da içerir^s.102.

Ayetin derinlemesine idrakinde, Hak'tan hurûc eden hiçbir şeyin O'nun "ayn"ı olamayacağı, bilakis O'nun hüviyetinin o şeyin "ayn"ı olduğu hakikati ortaya konulur^s.115-116. Bu durum, varlığın Hakk'ın tenezzülü olduğunu ve kulun varlığının, Hakk'ın varlığının o şekilde belirli ve kayıtlı olmasından başka bir şey olmadığını anlatır^s.112. Kulun şeklinde kayıtlı olan Hakk'ın hüviyeti, ölümle kulun o kayıtlı şekli çözüldüğünde mutlak hüviyetine geri döner^s.112.

İşin Hakk'a döndürülmesi, O'na dönmekten başka bir şey değildir; Hak, onu kendisine alır ve bu aldığı şeyin cinsinden olmayan başka bir binek hazırlamaz^s.72. İnsanî oluşum Hakk'a döndüğünde, ruhu için unsurlardan oluşan âlemdeki binek dışında, intikal ettiği yurdun cinsinden başka bir binek hazırlanır. Bu misalî binek, insanın inançları, ahlakı, üstün gelen sıfatları ve amelleri sebebiyle terkip olunur ve bu binek ile ebedî uhrevî ve ilahî mertebelerde yolculuk eder^s.81. Bu keşif, "Emrin tamamı Hakk'a döner" sözünde verilen ma'rifettir ve bu bilgiden gafil olunmaması gerektiği vurgulanır^s.121.

Kaynaklar: Kelime-i Yûnusiyye — s. 72, 81, 102, 103, 112, 115, 116, 121