Kelime-i Zekeriyyâiyye

Hikmet-i Mâlikiyye, Hz. Zekeriyyâ'nın (a.s.) şahsında tecelli eden özel bir ilâhî hikmettir. Bu hikmetin temelinde, Hak Teâlâ'nın "Mâlik" ism-i şerîfi yatar ve bu isim, Hz. Zekeriyyâ'nın tüm işlerini düzenler^s.1. Hz. Zekeriyyâ'nın mâlikiyeti, Hak'ın mutlak mâlikiyetine tam bir teslimiyetle bağlıdır. O, kâfirler tarafından testereyle ikiye biçilirken dahi, mazhar olduğu özel ismin gereği olarak Hak'tan bu belânın kaldırılmasını talep etmemiştir^s.4-5. Bu durum, tasavvuftaki hikmet anlayışının bir tezahürüdür; zira hikmet, ilmin tahkik edilmiş hâli olup, bilinenin yerine konulmasıdır^K1. Hz. Zekeriyyâ, bu olayda Hak'ın takdirine tam bir rıza göstererek, ilâhî mâlikiyetin hükmünü kendi üzerinde tahakkuk ettirmiştir.

Bu hikmet, aynı zamanda Rahmet-i Rahmâniyye ile de ilişkilidir. Rahmet-i Rahmâniyye, zât-ı ahadiyyette mahfî olan nisbetleri ilim mertebesinde izhâr eden ve âlemdeki varlıkların, ilim mertebesinde peydâ olan a'yân-ı sâbitelerin suretleri olarak ortaya çıkmasını sağlayan ilâhî rahmettir^s.42. Hak Teâlâ'nın esmâ-i zâtiyyesi olan "mefâtîh-i gayb", zât-ı ahadiyyette bilkuvve mevcut olup, zâtlarıyla fiilen zuhur isterler. Hak, bu esmâyı nefes-i Rahmânîsi ile tenfîs ederek ilim mertebesinde izhâr eder ki, bu tenfîs esmâya bir rahmettir^s.13. Hz. Zekeriyyâ'nın mâlikiyet hikmeti de, bu Rahmânî rahmetin bir tecellîsi olarak, onun şahsında ilâhî iradenin ve takdirin mutlak hâkimiyetini göstermiştir. Bu, Hak'ın her şeyi bir nizam ve gâye üzere yaratması olan akâidî hikmetin bir yansımasıdır^K1.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 1, 4, 5, 13, 42 · K1, s. 197

Muhyiddin İbnü'l-Arabi, tasavvuf tarihinde "Şeyh-i Ekber" olarak bilinen, tasavvufî düşüncenin ve metafiziğin en önemli isimlerinden biridir^vikipedi. Onun eserleri, tasavvufî bilginin en kapsamlı ve derinlikli kaynakları arasında yer alır. İbn Arabî'nin en kıymetli eseri olarak kabul edilen Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve 27 bölümden (Fass) oluşur; her Fass, bir peygambere ait bir hikmeti barındırır^K1. Bu eser, Hz. Peygamber'in İbn Arabî'ye rüyâ yoluyla yazdırdığı, sıradan bir kitap değil, "vahy-i ilhâmî"nin bir tezahürü olarak nitelendirilir^K1.

Diğer büyük eseri olan Fütûhât-ı Mekkiyye ise "Mekkî Fetihler" anlamına gelir ve 560 bâbdan oluşan, tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağıdır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı "fetihler" (manevî açılımlar) sayesinde yazdığını ifade etmiştir. Eserin asıl mesnedi onun şahsî müşâhedeleri olmakla birlikte, dayanağı Kur'ân ve sünnettir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ, miraç, Kur'ân tefsiri gibi tasavvufî bilginin bütün dallarını işleyen kapsamlı bir külliyattır^K1. İbn Arabî'nin bu eserleri, tasavvuf-irfân külliyatının en yoğun ve derin metinleri olarak kabul edilir ve onun tasavvufî düşüncesinin temelini oluşturur.

Kaynaklar: Vikipedi: Muhyiddin İbn Arabi · K1, s. 26, 296

"Hikmet-i Mâlikiyye", Zekeriyyâ (a.s.) kelimesinde mündemiç olan, yani onun varlığında içkin bulunan bir fasıldır^s.1. Bu hikmetin temelinde, Zekeriyyâ (a.s.)'ın işlerini düzenleyen özel ismin "Mâlik" ism-i şerîfi olması yatar^{s.1, 7}. "Mâlik" kelimesi, şiddet ve kuvvet anlamına gelen "mülk"ten türemiştir ve kudret ile tasarruf mânâlarını da içerir^s.1. Bu bağlamda, Hak'ın mâlikiyeti Zekeriyyâ (a.s.)'ın vücudunda zuhur etmiştir^s.1.

Zekeriyyâ (a.s.)'ın yaşadığı çetin imtihan, yani kâfirler tarafından testere ile ikiye biçilmesi ve buna sabrederek Hak'tan belanın kaldırılmasını istememesi, onun mazhar olduğu bu özel ismin gereğidir^s.4-5. Bu durum, hikmetin tasavvuftaki tanımıyla örtüşür; zira hikmet, Hak'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatı (el-Hakîm) ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir^K1. Zekeriyyâ (a.s.)'ın bu sabrı, ilmin tahkik edilmiş hâli olan hikmeti, yani bildiğini yerine koyma hâlini sergiler^K1.

Eserde ayrıca, "eser" kavramına da değinilir ki bu, Hikmet-i Mâlikiyye'nin işleyişini anlamak için önemlidir. "Eser", var olan için değil, ancak yok olan için meydana gelir; ve her ne kadar var olan için olsa da, yok olanın hükmü gereğiyledir^{s.33, 6}. Bu ilim, garip ve nadir bir meseledir ve hakikatini ancak vehim sahipleri zevk ile idrak edebilir^s.33. Fütûhât-ı Mekkiyye'de de belirtildiği üzere, "eser" Hak'ın varlığında etkili olan sabit hakikatler için söz konusudur, Hak'ın varlığı için değil^s.34. Bu, Hikmet-i Mâlikiyye'nin, Allah'ın "Mâlik" isminin sabit hakikatler üzerindeki tasarrufunu ve bu tasarrufun Zekeriyyâ (a.s.) gibi seçkin kullarda nasıl tecelli ettiğini açıklar.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 1, 4, 5, 6, 7, 33, 34 · K1, s. 197

Zekeriyyâ (a.s.)'ın hayatı ve şahsiyeti, tasavvufî mânâda "hikmet-i mâlikiyye"nin (mülkiyet hikmeti) tecellî ettiği bir Kelime olarak ele alınır^{s.1, 8}. Onun işlerini düzenleyen özel isim, "Mâlik" ism-i şerîfidir^{s.1, 2, 7, 9}. Hakk'ın mâlikiyeti, Zekeriyyâ (a.s.)'ın vücudunda zuhur etmiştir^{s.1, 2}. Bu zuhur, Fâtiha Sûresi'ndeki "Mâlik-i yevmi'd-dîn" (Din gününün Mâlik'i) ifadesiyle yakından ilişkilidir^{s.3, 4, 5, 6}. Zekeriyyâ (a.s.)'ın şerefli varlığı, "din günü" gibi olmuş; zira "kıyâmet" anlamına gelen "yevmü'd-dîn"de Hakk'ın mülkiyetinin kemâli ortaya çıkmaktadır^{s.2, 4, 6}. Bu sebeple, Cenâb-ı Hakk "din günü"ne Mâlik ism-i şerîfini izafe etmiştir^s.5. Zekeriyyâ (a.s.) da rahmet ve azabın zuhuru hususunda din gününün ahvâliyle tahakkuk ettiğinden, din günü mertebesinde kabul edilmiştir^{s.3, 4, 5}. Böylece Hak Teâlâ, "Mâlik-i yevmi'd-dîn" olduğu gibi "Mâlik-i Zekeriyyâ" da olmuştur; Zekeriyyâ (a.s.)'ın varlığında Hak bu iki şe'n (oluş) ile zuhur etmiştir^{s.3, 4, 5, 6}. Bu durum, Hakk'ın zât-ı ahadiyyette gizli olan isimlere genel zâtî rahmetiyle rahmet etmesi ve ezelî sevgisinin eseri olarak peygamberler, evliyâlar ve müminlerin sabit hakikatlerine özel ilâhî inâyet göstermesinin bir tezahürüdür^{s.114, 115}. Zekeriyyâ (a.s.)'ın testere ile ikiye biçilmesi gibi çetin imtihanlara sabretmesi ve bu belânın ref'ini talep etmemesi, mazhar olduğu ism-i hâssın muktezâsı olarak hikmet-i mâlikiyyenin onda kemâle ermesini göstermektedir^s.8.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 114, 115

Tasavvufî anlayışta rahmet ve gazap, Allah'ın iki temel sıfat grubu olan Cemâl (lutuf, güzellik) ve Celâl (azamet, kahr) ile ilişkilidir (Celâl ve Cemâl, WIKI). Ancak bu iki sıfat, birbirine zıt gibi görünse de, Hakk'ın mutlak rahmeti içinde birleşir. "Bilinmeli ki, muhakkak Allah'ın rahmeti varlık ve hüküm olarak her şeyi kuşattı; ve muhakkak gazabın varlığı dahi, Allah'ın gazaba olan rahmetindendir; bu sebeple O'nun rahmeti gazabını geçti"^{s.6, 8, 10}. Bu ifade, rahmetin gazabı kuşattığını ve gazabın dahi ilâhî rahmetin bir eseri olduğunu belirtir.

Gazabın şer ve şekavet olması, gazaba uğrayan kişiye göredir; yoksa Hakk'a nispetle gazap da bir rahmettir, çünkü Hakk'ın Rahmanî tecellisiyle var olmuştur^s.10. Süleyman Fassı'nda açıklandığı üzere rahmet, zâtî ve sıfatî olmak üzere iki kısma ayrılır; bunlar da özellik ve genellik bakımından farklılaşır. Her şeyi kuşatan rahmet, "genel zâtî rahmet"tir ve Hakk'ın zâtının gereğidir, zira Hak bizzat "Cevâd"dır (cömerttir)^{s.6, 7}. Eğer böyle olmasaydı, Hakk'ın mutlak varlığında görünme olmazdı^s.7.

Hakk'ın rahmeti, bütün nispetlere, sabit hakikatlere ve dış varlıklara şamil olduğundan, ademî nispetlerden ibaret olan gazaba dahi şamil bulunur^s.7. Bu durum, besmelede geçen "Er-Rahmân" isminin mü'min-kâfir ayırt etmeden bütün kâinatı kuşatan genel rahmeti, "Er-Rahîm" isminin ise mü'minleri ahirette hususi olarak kuşatan özel rahmeti ifade etmesiyle de örtüşür^K1. Rahmet, yaratmada geneldir ve âlemler rahmetiyle yaratılmıştır. Her bir varlığın (ayn) kendi zatında bir eser olarak rahmet yönü vardır ve bu rahmet için acılar yoktur^{s.49, 50}. Rahîm ismi, hükmü genel olan Rahmân isminin altına girer ve bu rahmet, ezelî sevginin bir eseridir^s.121.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 6, 7, 8, 10, 49, 50, 121 · K1, s. 223

Eserde günahlar ve tövbe meselesi, Allah'ın sonsuz rahmet ve inâyeti bağlamında açıklanır. Günah işleyen bir kulun durumu, Allah'ın Gaffâr isminin tecellîsine bir mahal teşkil eder. Şöyle ki, kul henüz beşerî sıfatlarından fani olmamışken nefsânî bir sürüklenmeyle bazı açık günahlar işleyebilir. Ancak hakkında ezelî inâyet öne geçtiği ve kendisi Gaffâr isminin tecellî ettiği bir yer olduğu için, Yüce Allah ezelî sevgisinin eseri olarak onun günahlarını örter ve bağışlar^s.123. Bu durum, "Ne istersen yap, muhakkak ben senin günahlarını bağışladım!" şeklindeki ilâhî sözle de desteklenir ki bu, minnet ve lütuf rahmeti türündendir^s.121. Zira Yüce Allah'ın ezelî inâyetine mazhar olmak, hiçbir amelin karşılığında değildir; bu rahmet, özel bir rahmet olsa da minnet ve ihsan rahmetindendir^s.121. Hükmü özel olan Rahîm ismi, hükmü genel olan Rahmân isminin altına dahil olur ve bu rahmet, ezelî sevginin bir eseridir^{s.121, 11}. Bu ezelî sevgi ve inâyet, peygamberlerin, evliyaların ve bütün müminlerin sabit hakikatleri hakkında da öne geçmiştir; bu hakikatlerin mazharları varlık âlemine gelince, bu inâyet sebebiyle onlardan sâlih ameller ortaya çıkmıştır^s.114-115. Nitekim hadîs-i şerîfte de "Eğer siz günah işlememiş olsaydınız, Allah sizi giderir, günah işleyen ve istiğfar eden bir kavim getirirdi" buyurulmuştur^s.123. Bu, günahın bile Allah'ın rahmet ve mağfiretini celp etmeye bir vesile olabileceğini gösterir.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 11, 114, 115, 121, 123

İlâhî inâyet, Cenâb-ı Hakk'ın kullarına yönelik, herhangi bir amele veya çabaya bağlı olmaksızın bahşettiği karşılıksız lütuf ve ihsanıdır. Bu, Allah'ın kendi zâtının sırf ihsanı olarak tecellî eden bir rahmet türüdür^s.118.

Bu inâyet, Hakk'ın ahadiyyet zâtında gizli olan bütün isimlerinin, kendi zâtında, kendi zâtına ve kendi zâtıyla tecellî etmesiyle ilminde zuhûr etmesidir^s.118. Dolayısıyla, ilâhî inâyet, Allah'ın kendi iç hakikatinden kaynaklanan bir cömertliktir.

Kur'ân-ı Kerîm'de geçen "Rahmetim her şeyi kuşatmıştır" (A'râf, 7/156) ayeti, bu lütuf rahmetinin en büyük delilidir^{s.117, 118}. Bu ayet, Allah'ın rahmetinin genişliğini ve kapsayıcılığını vurgulayarak, inâyetin evrenselliğine işâret eder.

İlâhî inâyet, hiçbir amelin karşılığında değildir; yani kulun yaptığı ibadetler veya gösterdiği çabalar bu inâyeti celbetmez, aksine bu inâyet Allah'ın ezelî takdiri ve lütfuyladır^s.121. Bu durum, "Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlasın" ve "Ne istersen yap, muhakkak ben senin günahlarını bağışladım!" gibi ilâhî kavillerle de desteklenir^s.117.

Ezelî inâyet sahibi olan keşif ehli kullar, rahmetin kendileriyle kâim olması sûretiyle, rahmetin hükmünü kendi nefislerinde zevk yoluyla müşâhede ederler^{s.65, 66}. Bu, inâyetin sadece teorik bir bilgi değil, aynı zamanda yaşanılan bir hâl olduğunu gösterir.

İlâhî inâyet, aynı zamanda ezelde sebketmiş olan ilâhî muhabbetin bir sırrıdır ve bu da rahmet-i imtinân kabîlindendir; zîrâ bî-illet olan ilâhî inâyetin o kimseye taallukudur^s.128. Bu, Allah'ın kuluna duyduğu karşılıksız sevginin bir tezahürüdür.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 65, 66, 117, 118, 121, 128

Kelime-i Zekeriyyâiyye, tasavvufî derinliklere vakıf olmak isteyen belirli bir kitleye hitap etmektedir. Eserin temel faydası, "eserin ma'dûm (yok olan) için vâki olması" gibi tasavvufun nadir ve garip meselelerini açıklığa kavuşturmasıdır^s.33. Bu tür meselelerin hakikatini ancak vehmin te'sîri altında olan kimseler zevk yoluyla idrak edebilirler^s.40. Vehim sahipleri, bu ilmi kendi içlerinde deneyimleyerek ve hissederek kavrayabilenlerdir.

Eser, aynı zamanda, rahmetin iki veçhesini anlamak isteyenler için de faydalıdır. Rahmetin bir veçhesi, Cenâb-ı Hakk'ın her bir tekil hakikati (ayn-ı mevcûdu) îcâd etmesidir ki, bu, bir gayeye veya gayenin yokluğuna bakmaksızın, varlığı kabul eden her mevcudun aynına yöneliktir^{s.51, 50}. Diğer veçhesi ise, gerçek durumdan perdelenmiş olanların, kendi hayallerinde yaratıp inandıkları Hak'tan rahmet talep etmeleri yönündendir^s.62. Bu ayrımı idrak etmek, sâlikin Hakk'ı ve rahmetini daha doğru bir şekilde anlamasına yardımcı olur.

Ayrıca, eser, feyzin tecellisinin halkın isti'dâdına (yatkınlığına) bağlı olduğunu vurgulayarak, bu hakikati kavramak isteyenlere yol gösterir^s.31. "Nisan bulutundan sedef inci, yılan zehir kapar" örneğiyle, aynı kaynaktan gelen feyzin, alıcının kabiliyetine göre farklı sonuçlar doğurabileceği açıklanır. Bu bağlamda, eser, Fütûhât-ı Mekkiyye gibi büyük tasavvufî eserlerdeki derin meseleleri anlamaya çalışan ve Hak'ın varlığında etkili olan sabit hakikatlerin mahiyetini kavramak isteyenler için önemli bir kaynaktır^s.34.

Kaynaklar: Kelime-i Zekeriyyâiyye — s. 31, 33, 34, 40, 50, 51, 62