Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4)

"Özün Özü ve Sırrın Sırrı" (Lübbü'l-Lüb ve Sırrü's-Sır) ismiyle anılan bu risale, Muhyiddin İbn Arabî'nin "Fütühat-ı Mekkiyye" adlı eserindeki tasavvufî hakikatleri ve marifetullah konularını şerh etmek üzere kaleme alınmıştır^{s.2, s.78}. Eserin temel amacı, Arapça metinlerden mana çıkaramayan okuyucular için bu derin hakikatleri "gizli bir hazine" olmaktan kurtarıp anlaşılır kılmaktır^{s.2, s.48}. Risale, sâlikin kendi öz varlığını idrak etmesi üzerine odaklanır; bu öz varlık, kişinin kendi aklı ve Hakk'ın varlığından başka bir varlık değildir, saf ve tertemizdir^s.206. Bu idrak sayesinde kişi, dıştan hangi surete bürünürse bürünsün gaflet etmez, bir suret ile kayıtlanmayıp her yüzde Hakk'ı müşâhede edebilir^s.4. Eserde, "arif" kavramı da açıklanır; hakikaten arif olan bir irfan sahibi, bir itikada bağlı kalmaz, kendi hakikatine arif olduğunda bir itikada uyup diğerlerine uymamazlık etmez^s.3. Bu durum, tasavvuftaki bâtınî idrakin ve kalp gözünün (basîretin) açılmasıyla ilişkilidir; zira bâtın, eşyanın iç hakikatidir ve insanın iç hayatını, kalbini ifade eder^K1. Risale, kişinin iç varlığının gerçek öz varlığı olmasaydı dış âlemin meydana gelmeyeceğini vurgulayarak, iç âlemin dış âlemin muhafazası ve zuhur yeri olduğunu belirtir^s.143.

Kaynaklar: Özün Özü ve Sırrın Sırrı — s. 2, 3, 4, 48, 78, 143, 206 · K1, s. 362

Terzibaba Necdet Ardıç, tasavvufî öğretileri ve irfanı güncel bir dille aktaran önemli bir mürşiddir. Uşşâkî tarikatına mensup olan Terzibaba, tasavvufun derinliklerini geniş kitlelere ulaştırma gayretindedir (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Eserleri arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserine yaptığı şerh öne çıkar (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki). Kendi ifadesiyle, Özün Özü ve Sırrın Sırrı isimli kitabı, Muhyiddin İbn Arabî'nin Lübbü'l-Lüb adlı eserinin açıklamalarını içerir (Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4), s.78). Bu çalışmanın temel amacı, İbn Arabî'nin Fütühat-ı Mekkiyye gibi Arapça yazılmış eserlerindeki hakikatlerin, bu dilden mana çıkaramayanlar için "gizli bir hazine" olarak kalmasını engellemektir (Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4), s.2, s.48). Kitap, kısa bir risale hükmünde olmasına rağmen, çok büyük hakikatleri bünyesinde barındırmaktadır (Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4), s.2, s.48). Terzibaba'nın bu ve benzeri çalışmaları, tasavvufî bilginin anlaşılır ve erişilebilir kılınmasına önemli katkılar sağlamaktadır.

Hazârât-ı Hamse, Arapça'da "beş ilâhî hazret" veya "beş ilâhî mertebe" anlamına gelir ve sâlikin "Hakk'a mi'râc" yolculuğunun ana bölümünü oluşturan bir sistemdir^vikipedi. Bu mertebeler, varlığın Hak'tan başlayıp halka inen beş ana aşamasını temsil eder ve yukarıdan aşağıya doğru bir tenezzülât silsilesi olarak okunur^K1. Bu silsiledeki her mertebe, bir öncekinin taayyünü veya tezâhürüdür^K1.

Birinci mertebe, Lâ-taayyün'dür. Bu, Hak'ın sırf zâtı olup hiçbir nispet, sıfat veya isim kabul etmediği, "gayb-ı mutlak" veya "amâ" olarak bilinen halidir^K1. İkinci mertebe, Taayyün-i evvel veya Ahadiyyet'tir. Bu, Hak'ın kendi zâtına ilk taayyünü olup, hiçbir nispet kabul etmeden "tek" oluşunu ifade eder^K1. Üçüncü mertebe, Taayyün-i sânî veya Vâhidiyyet'tir. Bu mertebede esmâ ve sıfatlar tafsîl bulur ve eşyanın ezelî hakikatleri olan a'yân-ı sâbiteler Hak'ın ilminde sâbit olur^K1.

Dördüncü mertebe, Âlem-i ervâh-misâl olup, a'yân-ı sâbitelerin ruhânî âlemde tezahür ettiği aşamadır^K1. Beşinci ve son mertebe ise İnsan-ı Kâmil'dir. Bu mertebe, Hazarât-ı Hamse'nin beşinci ve son basamağı olup, ilâhî seyrin tamamlandığı mertebedir^vikipedi. İnsan-ı Kâmil, "halifetullah" olarak mülk, melekût, ceberût ve lâhût âlemlerinin cümlesini câmi olup, ilâhî varlığı ve kâinatı yansıtan bir aynadır^{s.18, 157}. Hadîs-i şerîfte "el İnsan'u vel Kur'anı tev'emanü..." yani "İnsan-ı Kâmil ile Kur'an ikiz kardeştirler" buyrulmuştur^{s.18, 157}. İnsan-ı Kâmil'in câmi olmadığı hiçbir mertebe yoktur ve o, "İsmi Azam" makamıdır^s.14.

Kaynaklar: Vikipedi: Hazarat-ı Hamse, İnsan-ı Kamil · K1, s. 297 · Özün Özü ve Sırrın Sırrı, Cilt 4 — s. 14, 18, 157

İnsan-ı Kâmil, tasavvufî anlayışta kâmil (olgun) insanın ulaştığı en yüce mertebedir. Bu makam, Hazerât-ı Hamse'nin beşinci ve son basamağı olup, ilâhî seyrin kemâle erdiği noktayı temsil eder (İnsan-ı Kamil [Wiki]). Abdulkerim Cili'nin "İnsan-ı Kamil" adlı eseri bu mertebeleri ayrıntılı olarak açıklar (İnsan-ı Kamil [Kitap]). İnsan-ı Kâmil, Zât-ı Mutlak'tan zuhur eden tüm varlıkları kendi özünde barındırır ve ilâhî tecellîlerin kesintisiz devamını sağlayan bir mihver gibidir^s.14.

Bu makamın temel özelliklerinden biri, İnsan-ı Kâmil'in "İsm-i Âzam" makamı olmasıdır. Nasıl ki İsm-i Âzam tüm ilâhî isimleri kapsıyorsa, İnsan-ı Kâmil de mülk âlemi, melekût âlemi, ceberût âlemi ve lâhût âlemi gibi tüm âlemleri kendi hüviyetinde toplar^s.154. Bu yönüyle İnsan-ı Kâmil, "halîfetullah" olarak tüm âlemlerin aynasıdır ve ilâhî varlığı, kâinatı yansıtan bir ayna işlevi görür^{s.18, 157}. Hadîs-i şerîfteki "el İnsan'u ve'l Kur'ân'ı tev'emânü" (İnsan-ı Kâmil ile Kur'ân ikiz kardeştirler) ifadesi, bu makamın ilâhî hakikatle olan derin bağını vurgular^{s.18, 157}.

Arif, kendi hakikatini idrâk ettiğinde İnsan-ı Kâmil mertebesine ulaşır. Bu hâlde, Hakk'a mutlak bir ayna olur ve Hakk hangi yönde tecellî ederse, o tecellîyi kayıtsız şartsız kabul eder^{s.19, 158}. İnsan-ı Kâmil'in aynası Hakk'ın tecellîsine göre şekillenirken, diğer varlıklardaki tecellîler kulun zannına ve kabulüne bağlıdır^s.349. Bu makamda olan kişi, belirli bir itikad ile kayıtlı olmaz; onun mezhebi ve itikadı "ilâhî dilek" ve "nefsü'l-emr"dedir^{s.19, 158}. İnsan-ı Kâmil, fenâfillah ve bekâbillah hâllerini birlikte yaşayarak, Hakk'ın varlığında fânî olup sonra Hakk ile bâkî olma mertebesine ulaşır^s.191. Bu makama ulaşan kâmil, nefsine ve rütbesine ârif olup kendini bir itikadla kayıtlamaz^s.23.

Kaynaklar: Özün Özü ve Sırrın Sırrı, C.4 — s. 14, 18, 19, 23, 154, 157, 158, 191, 349

Fil hikâyesi, hakikati anlamada parçalı görüşün yetersizliğini ve bütüncül idrakin gerekliliğini açıkça ortaya koyar. Hikâyede körler, filin hortumuna, kulağına veya ayağına dokunarak onu farklı nesnelere benzetirler; örneğin, filin ayağını tutan kişi onu direğe benzetir. Ancak bu benzetmeler, filin gerçek mahiyetini yansıtmaktan uzaktır ve sadece birer tahminden ibarettir^s.359. Bu durum, insanların kendi sınırlı algıları ve zanları üzerinden hakikati tanımlama çabalarını temsil eder. İbn Arabî'nin de belirttiği gibi, "İtikat edilen Allah kulun zannına göre tasavvur ettiği İlahtır"^s.349. Bu, kişinin kendi zannı ve itikadı üzere bir övgüde bulunması anlamına gelir ve bu tür bir tasavvurda olan kişi, arif değil, cahil hükmündedir. Arif olan ise, zannın ötesine geçerek hakikati bütüncül bir şekilde idrak edendir. Fil hikâyesi, bu bağlamda, gözü açık olanın filin tamamını görmesi ve böylece ispata gerek kalmadan hakikati kavraması gerektiğini vurgular^s.359. Tasavvufî sülûkte de, sâlikin nefsanî düşüncelerden arınarak^s.304 ve Hakkani ilimle donanarak, hakikatin perdesini açması ve perdenin arkasındaki varlığı anlaması hedeflenir^s.244. Bu, sadece zikirle bedensel değil, ruhani bünyedeki eksikliklerin de temizlenmesiyle mümkündür^s.49. Nihayetinde, fil hikâyesi, hakikatin ancak tam bir müşâhede ve idrakle kavranabileceğini, aksi takdirde elde edilen bilginin eksik ve yanıltıcı olacağını simgeler.

Kaynaklar: Özün Özü ve Sırrın Sırrı, C.4 — s. 49, 244, 304, 349, 359

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve sâlikin başlangıçtan vâsıllığa kadar geçtiği yolun bütününü kapsar^K1. Bu manevî yolculuk, klasik olarak dört ana seyre ayrılır:

1. Seyr ilallâh (Allah'a sefer): Sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yöneldiği, mücâhede ve tezkiye ile başlayan ilk aşamadır^K1. Bu, kişinin Zat-ı İlahi'deki hakikatinin Akl-ı Küll'de şekillenip, nefs-i külliye, arş, kürsi gibi mertebelerden geçerek his ve şehadet âlemine gelmesidir^{s.20, 160}. Bu aşama, "cemden önceki fark âleminde yaşama" olarak da ifade edilir^s.162.

2. Seyr fillâh (Allah'ta sefer): Sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur. Bu makamda sâlik, mârifet kademelerinde ilerler^K1. Bu seyrde sâlik, kendi varlığının Hak'kın varlığı olduğunu idrak eder ve yaşamını buna göre sürdürür^s.80.

3. Seyr maallâh (Allah'la sefer): Sâlikin Hak'la beraber yaptığı yolculuktur; fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmesidir^K1. Bu aşamada sâlik, hem kesret âleminde (farzları yerine getirerek) hem de vahdet âleminde (birlik bilinciyle) yaşar^s.224.

4. Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer): Bu üçüncü sefer, "Bakabillah" olarak da adlandırılır ve cemden sonra farka gelmedir^s.23. Sâlikin halk içinde Hak'kı temsil etmesi, mürşid olma ve halkı Hak'a çağırma makamıdır^K1. İnsan-ı Kâmil olabilmek için bu üçüncü seferin yapılması şarttır; aksi takdirde sâlik kemâle eremez, Hak'ta kalır ve halka dönemez^{s.186, 191}. Bu makamda kişi, irşad için cem mertebesinden manevi bir inişle fark âlemine gelip, beşeriyet örtüsüyle örtünerek halk arasına karışır^s.23. Arif-i Billâh'ın yaşamı bu seyrin bir sonucudur^s.80.

Kaynaklar: K1, s. 265 · Özün Özü ve Sırrın Sırrı, Cilt 4 — s. 20, 23, 80, 160, 162, 186, 191, 224

Necdet Ardıç'ın eserleri hakkında verilen bilgiler, onun tasavvufî irfan geleneğini günümüze taşıyan önemli bir mürşid olduğunu göstermektedir^vikipedi. Özellikle "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" adlı kitabının, nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan "temel eser" olarak nitelendirilmesi^vikipedi, bu eserin tasavvuf yoluna adım atanlar için bir başlangıç noktası olabileceği izlenimini vermektedir. Ayrıca, Necdet Ardıç'ın tasavvufu "geniş kitlelere ulaştıran" bir şahsiyet olarak tanımlanması^vikipedi, eserlerinin anlaşılır ve erişilebilir bir dille yazılmış olabileceğine işaret edebilir. Ancak, kaynaklarda bu eserlerin tasavvufa yeni başlayan bir okuyucu için özel olarak "uygun" olup olmadığına dair açık bir ifade veya tavsiye bulunmamaktadır. Eserlerinin içeriğine dair verilen örnekler^s.327, bazı kavramların yeni başlayanlar için soyut veya karmaşık olabileceğini düşündürebilir. Dolayısıyla, kaynaklar Necdet Ardıç'ın tasavvufî öğretileri geniş kitlelere ulaştırma çabasını vurgulasa da, eserlerinin "yeni başlayanlar" için özel bir uygunluk taşıyıp taşımadığına dair kesin bir yargıya varmak mümkün değildir.

Kaynaklar: Vikipedi: Necdet Ardıç, İrfan Mektebi · örn. "Özün Özü ve Sırrın Sırrı" adlı eserdeki Allah'ın varlığı ve âlemin sonsuzluğu üzerine derin felsefî ve tasavvufî açıklamalar — s. 327

"Özün Özü ve Sırrın Sırrı" adlı eserin, Arapça yazılmış olması sebebiyle hakikatlerinin gizli bir hazine olarak kaldığı ifade edilmektedir^s.78. Bu durum, eserin orijinal dilinin Arapça olduğunu ortaya koymaktadır. Eserin Osmanlıca aslından günümüz Türkçesine çevrilme amacı, "çok değerli bu küçük eser meraklılarının elinde, kendilerine yol gösteren bir kılavuz olsun" şeklindedir^{s.1, 47}. Çeviri sürecinin, "Efendimiz Hazretleri Aleyhisselam"ın emri üzerine başladığı ve bu emre uyma kaidesiyle hareket edildiği vurgulanmaktadır^{s.2, 48, 78}. Bu ifade, eserin manevi bir kaynaktan gelen yönlendirme ile tercüme edildiğini göstermektedir. Çeviri sırasında, lüzumlu görülen yerlere faydalı ilaveler yapıldığı da belirtilmiştir^{s.2, 48, 78}. Bu bilgiler, eserin asıl yazarının kimliğine dair net bir isim vermemekle birlikte, onun Arapça yazılmış kadim bir eser olduğunu ve manevi bir işaretle günümüz okuyucusuna sunulduğunu ortaya koymaktadır.

Kaynaklar: Özün Özü ve Sırrın Sırrı, Cilt 4 — s. 1, 2, 47, 48, 78