Sohbet Arası Sohbetler (25)

Necdet Ardıç'ın "Sohbet Arası Sohbetler" adlı eseri, tasavvufî sohbet geleneğinin yazılı bir yansımasıdır. Bu sohbetler, mürşidin müridlerle yaptığı irşad toplantıları olarak tanımlanır (Sohbet (Wiki)). Kitabın önsözünde belirtildiği üzere, bu sohbetler değişik mahallerde ve farklı kimselere yapılmış olup, aynı mevzuların farklı mertebelerden aktarılması esasına dayanır. Bu durum, her sohbetin kendine ait bir özelliği olduğunu ve tekrar gibi görünen kısımların aslında eğitim gereği olduğunu gösterir². Örneğin, Fetih Suresi'nin 29. ayeti gibi konular, farklı irfan mertebelerinden ele alınarak açıklanır². Kitap, Necdet Ardıç'ın "Gönülden Esintiler" ve "İrfan Sofrası" gibi tasavvuf serilerinin bir parçasıdır². Sohbetlerin içeriği, ayet mevzularından² sorular ve cevaplara² kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Ayrıca, yaylada yapılan sohbetler gibi özel anlar da kitaba dahil edilmiştir². Bu eser, tasavvufî eğitimin sözlü aktarımını, yani ders/sohbet boyutunu temsil eder ve kalpten kalbe feyiz aktarımına bir köprü vazifesi görür¹. Sohbetin ehil olmayanlara haram olduğu vurgusu, bu aktarımın manevi derinliğini ve seçiciliğini gösterir². Kitap, okuyuculara ilahi idrakler ve dünya ahiret saadeti dileğiyle sunulmuştur².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 29
3. 2.Sohbet Arası Sohbetler (25) — s. 1, 2, 24, 36, 47, 80, 114

Necdet Ardıç, tasavvuf çevrelerinde "İz-Terzi Baba" lakabıyla tanınan, Uşşâkî tarikatına mensup önemli bir mürşiddir. Kendisi, tasavvufî irfanı günümüz insanına aktarma misyonunu üstlenmiş, eserleri ve sohbetleriyle bu geleneği geniş kitlelere ulaştırmıştır². Tekirdağ'da ikamet eden Necdet Ardıç'ın bürosu Ertuğrul Mahallesi Hüseyin Pehlivan Caddesi No: 29/5 Servet Apartmanı'nda, evi ise 100. Yıl Mahallesi Uğur Mumcu Caddesi Ata Kent Sitesi A Blok Kat 3, Daire 13'tedir¹.

Necdet Ardıç'ın tasavvufî birikimini yansıtan birçok eseri bulunmaktadır. Bu eserler arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu), Necdet Divanı ve Hacc Divanı öne çıkmaktadır¹. Ayrıca, Lübb'ül Lübb Özün Özü ve Tuhfetu'l Uşşâkiyye gibi Osmanlıca eserleri günümüz Türkçesine çevirmiştir. Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi'de Bazı Hakikatler adlı eseri İngilizce ve İspanyolca'ya, İslâm'da Mübarek Geceler, Bayramlar ve Hakikatleri adlı eseri ise Fransızca'ya çevrilmiştir. İslâm, İmân, İhsân, İkân (Cibril Hadîs'i) da diğer önemli çalışmalarındandır¹. Necdet Ardıç, tasavvufî görüşünde, evliyanın farklı mertebelerdeki "görüş" kabiliyetine vurgu yapar; bu görüş, sıradan bir bakışın ötesinde, hakikatleri idrak etme yeteneğidir¹. Abdürrezzak Tek ve Terzi Oğlu Cem Cemâlî gibi müellifler, Necdet Ardıç'ın riyasetindeki tasavvuf serisi içinde eserler kaleme almış, böylece onun ekolünü devam ettirmişlerdir³⁴.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler (25) — s. 1, 2, 91, 135, 137, 140
3. 2.Vikipedi: Necdet Ardıç (Terzibaba)
4. 3.Vikipedi: Abdürrezzak Tek
5. 4.Vikipedi: Terzi Oğlu Cem Cemâlî

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve müridin mürşid rehberliğinde geçtiği manevi mertebeleri ifade eder (Seyr-i Süluk, WIKI). Bu yolculukta her sâlikin seyri, ana hatlarda belirlilik olsa da, kendi yaşantısına göre farklılık gösterir². Seyr-i sülûkun temel aşamaları şunlardır:

1. Seyr ilallâh (Allah'a sefer): Sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yöneldiği, mücâhede ve tezkiye ile başlayan yolculuktur¹. Bu, "Allah'a doğru gidiş" olarak da ifade edilir². 2. Seyr fillâh (Allah'ta sefer): Sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur. Bu aşamada sâlik, mârifet kademelerinde ilerler¹. Kitapta bu durum, "Hakk'ta seyir" olarak geçer ve kişinin beşerî kimliğiyle "ente"ye geldiğinde, hayatını kendisini Hakk'tan ayrı bir mahlûk gören anlayışla sürdürmeye başlamasıyla ilişkilendirilir². 3. Seyr maallâh (Allah'la sefer): Sâlikin Hak'la beraber yaptığı yolculuktur; fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmesidir¹. 4. Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer): Sâlikin halk içinde Hak'ı temsil etmesi, mürşid olma ve halkı Hak'a çağırma makâmıdır¹. Bu, "Allah'tan ama Allah ile seyir" olarak da açıklanır².

Seyr-i sülûk, Nefs-i Emmâre'den başlayarak nefis mertebeleri ve ardından hazret mertebelerinin aşılmasıyla gerçekleşir². Bu yolculukta, Yusuf kıssası "Kıssaların en güzeli" olarak anılır ve bir dervişin seyr-i sülûkunun İsrailiyet seyrinin hakikatini bildirdiği belirtilir². Ayrıca, Fatiha-i Şerif'in seyr-i sülûk sıralamasında birinci halka olduğu ve Kur'an'a eşdeğer bir makama sahip olduğu ifade edilir². Seyr-i sülûk, sâlikin idrakinde esmâ mertebesinde Museviyyet'e, sıfat mertebesinde İseviyyet'e yönelmesini gerektirir; bu da mana itibarıyla Mescid-i Aksa'ya yönelmekle eşdeğerdir².

1. Kaynaklar
2. 1.K1, s. 265
3. 2.Sohbet Arası Sohbetler — s. 75, 99, 100, 107, 114, 115, 118, 130

Kelime-i Tevhîd'in farklı mertebelerde söylenmesi, sâlikin mânevî yolculuğunda katettiği aşamalarla doğrudan ilişkilidir. Her sâlik, "Lâ ilâhe illâllâh Muhammedun Resûlullâh" sözünü zâhirî olarak aynı kalıpta söylese de, bu sözün içselleştirilmesi ve idrâk edilmesi kişinin mertebesine göre farklılık gösterir¹.

Bu mertebeler, tasavvufî literatürde çeşitli katmanlarda ele alınır:

1. Lisânî Mertebe (Tevhîd-i Lisânî): Kelime-i Tevhîd'in sadece dil ile söylenmesidir. Bu, zikrin en başlangıç seviyesidir ve herkesin ortak noktasıdır¹².

2. Akâidî Mertebe (Tevhîd-i Akâidî): Kelimenin kalben tasdik edilmesi, îmânın temelini oluşturur. "Eşhedü en lâ ilâhe illâllâh ve eşhedü enne Muhammeden abduhû ve resûluhû" ifâdesindeki "eşhedü" (şahitlik ederim) kelimesi, kalbî bir kabûlü ve idrâki vurgular¹.

3. Fiillerin Tevhîdi (Tevhîd-i Ef'âl): Sâlikin, bütün fiillerin yalnızca Allah'tan sâdır olduğunu idrâk etmesidir. Bu mertebede kişi, kendi fiillerini Hak'tan ayrı görmez¹.

4. İsimlerin Tevhîdi (Tevhîd-i Esmâ): Bütün isimlerin ve sıfatların Allah'ın isim ve sıfatlarının tecellîleri olduğunu anlamaktır. Bu, vâhidiyyet mertebesinde esmânın tafsîliyle ilişkilidir¹².

5. Sıfatların Tevhîdi (Tevhîd-i Sıfât): Tüm sıfatların Hak'tan geldiğini ve O'nun sıfatlarının birer yansıması olduğunu bilmektir¹.

6. Zâtın Tevhîdi (Tevhîd-i Zât): Varlığın tek kaynağının Allah'ın zâtı olduğunu idrâk etmektir. Bu mertebede "Lâ ilâhe illâllâh" sözünün "Lâ" kısmı, Hak'tan başka bütün vücud iddialarının nefyini, "illâllâh" kısmı ise Hak'ın ispatını ifâde eder².

7. İnsan-ı Kâmil Mertebesi: Tevhîdin en üst zuhuru olan Mertebe-i Muhammediyye'de, Kelime-i Tevhîd'in "Lâ ilâhe" kısmı, ahadiyyet mertebesinde zât-ı mutlakın isminin olmadığını, "Lâ" diyerek "Ben yokum, sen varsın" hakîkatinin yaşandığını gösterir. Bu mertebede, "Lâ ilâhe illâllâh" demeye bile gerek kalmadan, "Lâm elif"in tüm uluhiyyet mertebesini kucaklayarak ahadiyyeti sardığı belirtilir¹. Hakikat-i Muhammediyye lisanından, bütün varlıkların bâtınında "Lâ ilâhe illâllâh" dediği, Rahmaniyet mertebesinden ise "Muhammedun Resûlullâh" olduğu ifâde edilir¹. Bu, "Kulillâhi sümme zerhüm" (Allah de, gerisini bırak) ilkesiyle fenâfillah makamının sırrına işaret eder³.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler — s. 9, 25, 31, 125, 126
3. 2.K1, s. 27, 168
4. 3.Vikipedi: Kulillâhi Sümme Zerhüm

'Rabb-i has', tasavvufî bir terim olup, kişinin kendi varlığında tecelli eden ve onu terbiye eden özel ilahi isim veya sıfatlar bütününe işaret eder. Genel rubûbiyyetin (âlemleri terbiye eden Hak) aksine², Rabb-i has, bireyin kendi içsel yolculuğunda, nefs mertebelerinde ilerledikçe keşfettiği, ona özgü bir terbiye edici gücü ifade eder¹. Bu kavram, "Nefsini bilen Rabb'ını bilir" hakikatiyle doğrudan bağlantılıdır; zira kişi kendi nefsini, yani kendi özelliklerini ve varoluşsal katmanlarını tanıdıkça, ona özel olan Rabb'ının yolunu da idrak etmeye başlar. Aksi takdirde, kişi gaybda olan bir Rabb icat edip bir ömür ona ibadet edebilir¹. Rabb-i has'ı tespit etmek kolay bir şey değildir ve bu süreç, kişinin kendi içsel durumunu takip etmesini gerektirir¹. Bazen kişinin Rabb-i has'ına yakın olan rablar iştiraki olabilirken, zıt rablar da kişinin ikilemde kalmasına neden olabilir; bu durum, hava burcu, ikizler burcu gibi karışık rabları olan kimselerin kararsızlıklarına benzetilir¹. Cenâb-ı Hakk'ın "Ben kulumun zannına göreyim" (Ene inde zannî abdî bî) hadis-i kudsisi, kişinin iyi niyetle hayalinde mucidi olduğu Rabb'ı dahi kabul ettiğini gösterir; bu kabul, Hakk'ın genel varlığı içerisinde bir kabullenmedir ve ondan ayrı değildir¹. Bu durum, kişinin kendi nefsini bilme ve Rabb'ını idrak etme sürecindeki samimiyetinin önemini vurgular.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler — s. 42, 43, 121, 122
3. 2.K1, s. 54

Mîrâc hadisesinden çıkarılan ibretler, tasavvufî bakış açısıyla çok katmanlıdır. Öncelikle, Mîrâc, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) "Kâbe Kavseyni Ev Ednâ" makâmına ulaşarak Cenâb-ı Hakk ile perdesiz bir görüşme gerçekleştirdiği, eşsiz ve biricik bir hâldir². Bu durum, dünya tefekkür tarihinin en geniş manadaki üçüncü hadisesi olarak kabul edilir ve insanlık âlemine Hz. Muhammed'in (s.a.v.) şahsında sunulan müthiş hakikatlerin bildirilmesidir¹.

İkinci olarak, Mîrâc, namazın farz kılınmasıyla doğrudan ilişkilidir. İslâmiyet'in ilk zamanlarında Müslümanlar sadece "Lâ ilâhe illallah" derken, Mîrâc gecesinde namazın farz olmasıyla Kelime-i Tevhîd'e "Eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh" kısmı eklenmiştir¹. Bu, Mîrâc'ın Kelime-i Tevhîd'in ve Kelime-i Risâlet'in tahakkukunda merkezi bir rol oynadığını gösterir¹. Melekler dahi bu hadiseye şahitlik ederek Allah'ın varlığına ve Peygamberimizin kulu ve resulü olduğuna şehadet etmişlerdir¹.

Üçüncü olarak, Mîrâc, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) her zaman mîrâc hâlinde olduğunu ve bu özel yolculuğun bizlere bir öğüt olarak resmedildiğini vurgular¹. Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya yapılan yolculuk, zâhirî bir seyahat olmanın ötesinde, sâlikin kendi zatına yönelerek manevî bir mîrâc yapması gerektiğine işaret eder. Bu, "bilmel yakin" olarak kitaplardan okunup öğrenilmesi gereken bir peygamber tarihi olayıdır¹. Mîrâc, aynı zamanda sâlikin sülûkunda yaşadığı manevî urûcları, yani "mîrâc-ı sagîr"i temsil eder; namazda, zikirde, halvette kalbin Hak'ın huzuruna ulaşması gibi². Bu, zâhirî müşahedelerin ötesinde, her mertebenin kendine özgü bir anlatımı olduğunu gösterir¹.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler — s. 16, 31, 70, 89, 101, 102
3. 2.K1, s. 276

"Sohbet Arası Sohbetler" adlı eserin tasavvufa yeni başlayanlar için uygunluğu, kaynaklarda doğrudan belirtilmese de, kitabın yapısı ve içeriği üzerinden bazı çıkarımlar yapmak mümkündür. Kitap, Necdet Ardıç'ın "oldukça uzun bir çalışma süresinden sonra kayda alınan" sohbetlerinin bir derlemesidir¹. Bu sohbetler, yazarın ifadesiyle "tarih sıraları itibari ile (30) bölüme bölünüp bu kadar kitap meydana gelmiş"¹. Bu durum, kitabın belirli bir sistematik yerine, sohbetlerin akışına göre ilerleyen bir yapıya sahip olduğunu düşündürmektedir.

Kitabın içeriğinde, "Ene" ve "Ente" gibi tasavvufun temel kavramlarına değinilirken, "beşeriyyet mertebesi i’tibârı ile kişi sorumludur" gibi ifadelerle tasavvufî sorumluluk bilinci işlenmektedir¹. Ancak, bu kavramların "eğitim ile kendi hakîkatine doğru yol almaya başlayanların üzerinde geçerli değildir" şeklinde bir ayrım yapılması¹, eserin belirli bir tasavvufî olgunluğa ulaşmış okuyuculara hitap ettiğini düşündürebilir.

Ayrıca, kitapta "Kelime-i Tevhid'in kemali bütün zuhuru ile kemali, irfan ehli arifler tarafından (hakikat ehli tarafından) ilk baştaki lâm elif ile başlıyıp bitiyor. İlahe ye hiç gerek bile kalmıyor" gibi ifadeler yer almaktadır¹. Bu tür ifadeler, tasavvufî terminolojiye ve derin anlam katmanlarına aşina olmayan bir okuyucu için anlaşılması güç olabilir. Yazarın, "Hakikat-i İlahiye kitabının, Muhammediye bölümünde bu söylediğim şey vardır"¹ demesi de, eserin başka tasavvufî kaynaklara atıfta bulunarak, okuyucudan belirli bir ön bilgi beklentisi içinde olduğunu göstermektedir.

Kitabın kaynaklar bölümünde "Terzi Baba" ve "İnsan-ı Kamil A.K.C. Cild (1-kitap-1) şerhi" gibi eserlerin listelenmesi¹, yazarın tasavvufun klasik ve derinlikli metinlerine vakıf olduğunu ve bu metinlerden beslendiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, "Sohbet Arası Sohbetler" kitabının da benzer bir derinlik ve terminoloji içerebileceğini düşündürmektedir. Dolayısıyla, tasavvufa yeni başlayan bir okuyucu için bu kitabın içeriği ve üslubu zorlayıcı olabilir.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler (25) — s. 2, 18, 130, 138

Tasavvufta cüz'î irade, varlığı kabul edilen ancak her mertebede farklı bir işleyişe sahip olan bir hakikattir¹. Bu, insanın kendi seçimlerinin olduğu, ancak bu seçimlerin daha geniş bir ilâhî düzen içinde tezahür ettiği anlamına gelir. Kader ise, yaygın yanlış anlamanın aksine, "miktar" demektir ve kazanın tafsilatıdır; yani bir fiiller manzumesidir¹. İlâhî ilimde zaman mefhumu bulunmadığından, oradaki programın dünyada zamana bağlı olarak açılımı kader olarak isimlendirilir¹. Bu, her olayın ilâhî bir programın parçası olduğunu, ancak bu programın detaylarının dünyada zamanla ortaya çıktığını gösterir.

Bu anlayış, sâlikin teslimiyetini² derinleştirir. Zira her şeyin ilâhî bir miktar ve düzen içinde olduğunu idrâk etmek, iradenin Hakk'a bırakılmasını kolaylaştırır. Mîzân³ kavramı da bu bağlamda önem kazanır. Sâlik, her amelini ve hâlini Hakk'ın hükmü mîzânına çekerek, kendi cüz'î iradesinin ilâhî kaderle nasıl bir denge içinde olduğunu müşâhede eder. Bu, kalbin Hak ile halk arasındaki dengesini³ kurma çabasıdır. Fiil, fail ve meful¹ üçlemesi de bu ilâhî düzenin bir parçası olarak ele alınır; güzel bir netice için bu üç öğenin de kemalde olması gerektiği belirtilir. Bu, bâtınî⁴ bir idrâk olup, dış dünyaya yönelik bir ispat aracı olan mu'cizeden³ farklı olarak, Hakk'ın her şeydeki tecellîsini görmeyi sağlar.

1. Kaynaklar
2. 1.Sohbet Arası Sohbetler — s. 36, 38, 59
3. 2.Vikipedi: Teslimiyet
4. 3.K1, s. 14, 101
5. 4.Vikipedi: Bâtın