Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31)

"Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler", Necdet Ardıç'ın "Efendi Baba" olarak anılan mürşidi tarafından yapılan irfan sohbetlerinin derlemesidir. Bu çalışma, dinlenilen "sohbet arası sohbetler"den bir demet sunmayı hedefler ve Efendi Baba'nın söz ve ses ile meydana getirdiği müstesna ilmi, yazıya dökerek daha geniş kitlelere ulaştırma gayesi taşır (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.3). Tasavvufta sohbet, mürşidin müridine yaptığı manevi yoldaşlık, eğitim ve hâl aktarımı olarak tanımlanır ve kalpten kalbe feyiz aktarımı niteliğindedir^K1. Bu eserdeki sohbetler de bu manevi aktarımın yazılı bir formudur.

Kitapta yer alan sohbetler, farklı mahallerde ve değişik kimselere yapılmış olup, aynı mevzuların farklı bağlamlarda tekrar edilmesi eğitim gereği olarak açıklanır (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.2). Bu tekrarlar, aslında aynı sohbetin değişik zamanlarda, farklı mertebelerdeki idrakine yönelik olup, her sohbetin kendine ait özelliği olduğu vurgulanır (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.2). Eser, okuyucunun konuları farklı cephelerden ve çok boyutlu olarak anlamasına yardımcı olmayı amaçlar (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.3).

Sohbetler, sâlikin manevi yolculuğunda ilerlemesi için bilgi, kitap, sohbet ve tefekkürün önemini vurgular. Tarikat yolunda her gün en azından bir kelime veya cümle ilerlemenin gerekliliği belirtilir (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.65). Ayrıca, bu sohbetlerin dinleyicileri "öldürdüğü", yani eski hâllerinden çıkarıp yeni bir idrak seviyesine taşıdığı ifade edilir; bu durum "ölmeden önce ölünüz" hakikatine bir göndermedir (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.72, s.119). Eser, tasavvufî eğitimin ve manevi ilerlemenin bir aracı olarak, irfan sohbetlerinin kalıcı bir kaydını sunmaktadır.

Kaynaklar: K1, s. 29

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak kabul edilir ve tasavvufî irfanı günümüze taşıyan müstesna şahsiyetler arasında yer alır^vikipedi. Kendisi "Terzibaba" lakabıyla anılmaktadır^s.2. Ardıç, tasavvufî eserler kaleme almış ve sohbetleriyle tasavvufu geniş kitlelere ulaştırmıştır. Özellikle İrfan Mektebi (Hakk Yolu) adlı eseri ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi çalışmalarıyla tanınır^vikipedi.

Necdet Ardıç'ın riyâsetinde, tasavvuf serisi içinde birçok eser yazılmıştır. Bu eserler arasında Abdürrezzak Tek'in kaleme aldığı Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirleri ile Terzi Oğlu Cem Cemâlî'nin yazdığı Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirleri bulunmaktadır^vikipedi. Kendi eserleri arasında ise Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr defteri, Lübb’ül Lübb Özün Özü ve Salât- Namaz ve Ezan-ı Muhammedi’de Bazı hakikatler gibi çalışmalar yer almaktadır^{s.141, s.142, s.145}.

Necdet Ardıç, tasavvufî düşüncesinde varlık ve yokluk kavramlarına özel bir önem atfetmiştir. Bir sohbetinde, "Bir yönüyle baktığın zaman sen mutlak varlıksın, bir yönüyle baktığında adem, mutlak yokluksun. Ya yokluğu kabul et, ya varlığı kabul et veya ikisini de kabul et. Rolünü ona göre yap, zaman zaman var ol, zaman zaman yok ol" ifadeleriyle bu dengeyi vurgulamıştır^s.69. Ayrıca, isminin ebced hesabıyla 457'ye tekabül ettiğini belirterek, bu sayının İslam'ın hakikatleri (şeriat, tarîkât, hakîkat, marifet), hazerât-ı hamse ve nefs mertebeleri gibi tasavvufî kavramlarla ilişkilendirilebileceğini ifade etmiştir^s.85.

Kaynaklar: Vikipedi: Necdet Ardıç, Abdürrezzak Tek; Wiki: Terzi Oğlu Cem Cemâlî · Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler — s. 2, 69, 85, 141, 142, 145

Tasavvufta tevhid, Allah'ın birliğini kabul etme ilkesi ve sâlikin nihai hedefidir^vikipedi. Bu hedefe ulaşmak için farklı idrak ve yaşantı seviyeleri bulunur ki bunlar "tevhid mertebeleri" olarak adlandırılır. Bu mertebeler, sâlikin mâsivâdan kalbini temizleyip (nefiy) Hak ile doldurması (isbat) sürecini yansıtır^K1.

Necdet Ardıç, bu mertebeleri peygamberlerin sülûkleriyle ilişkilendirir:

• Tevhid-i ef'âl: İbrahim (a.s.) mertebesidir. Bu mertebede sâlik, tüm fiillerin Allah'tan geldiğini idrak eder^s.31.
• Tevhid-i esmâ: Musa (a.s.) mertebesidir. Bu aşamada, her ismin Allah'ın bir tecellisi olduğu ve tüm isimlerin O'na ait olduğu idrak edilir. Musa (a.s.) mertebesi, Allah'ı ötelerde düşünme, yani tenzih mertebesiyle de ilişkilendirilir^{s.28, 31}.
• Tevhid-i sıfât: İsa (a.s.) mertebesidir. Bu mertebede, Allah'ın sıfatlarının tüm varlıkta tecelli ettiği ve her şeyin O'nun sıfatlarının bir yansıması olduğu anlaşılır. İseviyet mertebesinde tenzih, teşbihe dönüşür ve Hakk'ın bir kişide veya mahalde zuhuru bilinir^{s.30, 31}.
• Tevhid-i zât: Muhammed (s.a.v.) mertebesidir. Bu en yüksek mertebede, tüm varlığın Allah'ın zâtından ibaret olduğu, "Bana bakan Hakk'ı görür" hükmüyle tüm âlemdeki görüntünün Hakk'ın vechinden başka bir şey olmadığı idrak edilir^{s.30, 31}. Bu mertebe, Ulûhiyet mertebesi olarak da ifade edilir ve Kur'an'ın hakikatlerini zât mertebesinden idrak etmeyi içerir^s.43.

Bu dört tevhid mertebesini birleştiren ve hepsini içinde toplayan "gerçek tevhid mertebesi" ise, bu yaşantıların hepsini kapsayan bir birliktir^s.31. Her mertebede, sâlikin o mertebenin gereğini kullanması icap eder^s.30. Kelime-i Tevhid'in aslı, kişiyi fenâfillâha ulaştırmasıdır; "Lâ ilâhe" ile nehiy, "illâllâh" ile ispat gerçekleşir^s.61. Bu mertebeler, sâlikin nefs mertebelerini aşmasıyla da yakından ilişkilidir; zira tevhid ehli, mertebeleri gereği ulaştıkları cennetlerde yaşarlar ve dünyadayken beşeriyetleri kalmadığından ilahi tecelliler şeklinde bizatihi kendileri Hakk olarak yaşarlar^s.55.

Kaynaklar: Vikipedi: Tevhid · K1, s. 27 · Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler — s. 28, 30, 31, 43, 55, 61

Kalbin gönül hâline gelmesi, tasavvufî sülûkun ilerleyen aşamalarında meydana gelen bir mânevî tekâmüldür. Başlangıçta kalp, "telvin makamı" olarak nitelendirilir; yani Allah'ın Cemâl ve Celâl sıfatları arasında sürekli bir değişim ve dönüşüm içindedir, duyguların kaynağıdır (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.18). Bu hâldeki kalp, henüz tam bir istikrara kavuşmamıştır. Kalbin gönüle dönüşmesi, "Elem neşrahleke sadrek" (İnşirah 94/1) ayetinde ifade edilen göğüs genişlemesiyle ilişkilendirilir (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.18). Bu genişleme, kalbin Allah'ın tecellîlerine daha fazla açılması ve O'nu idrâk etme kapasitesinin artması anlamına gelir.

Bu dönüşümün temel şartlarından biri, nefsin "mutmainne" mertebesine ulaşmasıdır. Mutmainne nefs, Cenâb-ı Hakk'ın "Ey mutmainne nefs! Rabbine dön" (Fecr 89/27-28) hitabına muhatap olan, huzura ermiş ve tatmin bulmuş nefistir (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.17). Bu mertebeye ulaşan kalp, artık "kalblikten çıkarak gönül hükmüne girer" (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.17). Gönül, marifetullah mertebesinde ilâhî ayetlerin doğrudan kalbe indirildiği bir mahaldir; zira ayetler kalbe inmezse Hak tanınmamış olur (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.67). Bu durum, sâlikin ilham ile evhamı birbirinden ayırma kabiliyetine ulaşmasını gerektirir (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.67). Gönül, fizik bedenin ötesinde, Hakîkat-i Muhammediye'den gelen bir oluşumun idrâkini barındıran, genişlemiş bir varlıktır (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.19). Bu mertebede gönül, ay, güneş ve yıldızlardan daha üstün bir varlık olarak kabul edilir ve emin olanları himayesi altına alır (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.58, 61). Kalp uyumaz, ancak ceset uyur (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.9).

"Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler" adlı eser, tasavvufî hakikatleri ele alırken, bu hakikatlerin anlaşılması için gerekli olan alt yapının ehli sünnet ve'l cemaat anlayışı olduğunu açıkça ifade eder (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.113). Bu bağlamda, tasavvufun kader gibi temel meseleleri ele alış biçiminin, ehli sünnet ve'l cemaat anlayışından bağımsız düşünülemeyeceği belirtilir. Kitap, tasavvufu "bireysellikten kurtulup, Ulûhiyyet'e ulaşmak" olarak tanımlar ve gerçek tasavvufun bu olduğunu vurgular (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.110). Ancak bu hedefe ulaşabilmek için, ehli sünnet ve'l cemaat anlayışının sunduğu temel bilgilerin edinilmesi gerektiği ifade edilir.

Eser, ruh ilminin ancak tasavvuf çalışmaları yapan kimseler tarafından bilinebileceğini, zira bunun elle tutulur bir bilgi olmayıp müşahede ile yaşanan bir bilgi olduğunu belirtir (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.21). Bu durum, kitabın tasavvufun derinliklerine inmek isteyenler için bir rehber olduğunu gösterse de, ehli sünnet ve'l cemaat anlayışının bu derinliklere ulaşmada bir ön koşul olarak sunulması, kitabın hitap ettiği kitlenin sadece tasavvuf ehli ile sınırlı olmadığını ortaya koyar. Dolayısıyla, kitap, tasavvufun bâtınî yönlerini anlamak isteyenlerin yanı sıra, İslami ilimlerin temelini oluşturan ehli sünnet prensiplerini de kavramak isteyen geniş bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Kitabın farklı mahallerde ve değişik kimselere yapılan sohbetlerden derlenmiş olması (Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31), s.2), konuların farklı seviyelerden insanlara aktarılma gayretini de yansıtır.

Kulun kendindeki makam, sâlikin manevî yolculuğunda ulaştığı ve istikrar kazandığı bir mertebedir. Bu makam, "makâm-ı mahmûd" olarak da ifade edilir ve kulun gecenin bir vaktinde kalkıp çalışması neticesinde ulaşacağı bir seviyedir^s.4. Bu makam, kulun dışarıda arayacağı bir şey değil, kendi özünde var olan bir hakikattir. Hakikat-i Muhammediyye'nin şuaları, kulun varlığında bir makam, bir varlık ortaya çıkarır. Kul, kendi içindeki perdeleri aştığında, bu hakikat kendi aynasında yansımaya başlar ve kul için bir güneş olur^s.4.

Tasavvufî açıdan makam, hâlden farklı olarak süreklilik ve istikrar gösterir. Hâl gelip geçici iken, makam sâlikin üzerinde yerleşen ve ondan ayrılmayan bir durumdur. Makam, sâlikin kendi gayreti (kesb) ile elde ettiği bir mevki olup, ilahî bir bağış (mevhibe) olan hâlin kulun günlük yaşamına yerleşmiş şeklidir^K1. Bu bağlamda, kalbin "telvin" makamından "temkin" makamına geçişi önemlidir. Telvin, renklenme ve dönme halini ifade ederken, temkin tecrübe kazanma ve bir işin hakikatine ulaşma anlamına gelir^s.18.

Kulun bu makama ulaşması, Hakk'ın varlığında kendi gerçek kimliğini bulmasıyla mümkündür. Bu vuslat, kulun kendi nefsini aşmasıyla gerçekleşir; zira nefs, gizli bir şekilde kendi ulûhiyetini ilan ederek bu vuslata engel teşkil edebilir^s.111. Kulun kendi fiillerini halk etme meselesi de bu makamın idrakinde önemli bir yer tutar. Mutezile'nin "kul fiilinin halıkıdır" görüşü, Allah'ın hükümranlığını kaldırma tehlikesi taşırken^s.99, Cebriye'nin "kul fiilini yapmak mecburiyetindedir" görüşü ise kulun sorumluluğunu ortadan kaldırır^s.100. Ehl-i Sünnet'in yaklaşımı ise, hem Hakk'ın hem de kulun fiildeki rolünü dengeleyerek, Hakk'ın ismindeki kulun fiilini vurgular^s.102. Bu, kulun kendi iradesiyle (ihtiyar) ilahî esmâların tecellilerini yönlendirebilme sorumluluğunu da içerir; örneğin, Mudill esmâsından gelen bir kaderi, Hadi esmâsına doğru çevirebilme imkânı gibi^s.92.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler — s. 4, 18, 92, 99, 100, 102, 111 · K1, s. 162

Necdet Ardıç'ın "Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler" adlı eserinde yer alan sohbetlerin, okuyucuya tekrarlanıyor gibi gelmesinin birkaç nedeni bulunmaktadır. Öncelikle, bu sohbetler değişik mahallerde ve farklı kimselere yapıldığı için, aynı konuların farklı dinleyici kitlelerine aktarılması bir eğitim gereği olarak görülmüştür^s.2. Bu durum, tasavvufî eğitimin doğasında bulunan, bilginin farklı seviyelerdeki sâliklere uygun biçimde sunulması prensibiyle örtüşür. İkinci olarak, her ne kadar konular benzer olsa da, aynı mevzunun değişik zamanlarda değişik mertebeleri itibarıyla ele alınması, her sohbetin kendine ait bir özellik taşımasını sağlar. Yani, yüzeysel bir bakış açısıyla tekrar gibi görünen durumlar, aslında konunun farklı cephelerden ve çok boyutlu olarak anlatılmasıdır^{s.2, s.3}. Bu, tasavvufta bilginin sadece zâhirî değil, bâtınî boyutlarının da idrak edilmesine yönelik bir çabadır. Sohbetlerin bu şekilde sunulması, dinleyicilerin veya okuyucuların konularla hem-dem olmalarını ve fikir bereketi sağlamalarını hedefler^s.3. Dolayısıyla, bu tekrarlar, bilginin pekiştirilmesi, derinleştirilmesi ve farklı idrak seviyelerine hitap etmesi amacıyla yapılan bilinçli bir eğitim metodunun parçasıdır.

Kaynaklar: Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler — s. 2, 3

İnsandaki Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa kavramları, tasavvufta Hz. Peygamber'in mîrâc hadisesinin sembolik bir okuması olarak ele alınır. Mîrâc, lugatte "çıkış aleti, merdiven" anlamına gelir ve Hz. Peygamber'in Mescid-i Aksâ'dan göklere yükselmesini ifade eder^K1. Tasavvufta ise bu yolculuk, sâlikin kendi iç âleminde yaşadığı manevî urûcları, yani "mîrâc-ı sagîr"i temsil eder^K1.

Mescid-i Haram'ın Anlamı: Kaynaklara göre Mescid-i Haram, "zât mertebesi, akl-ı evvel, akl-ı küll mertebesi" olarak açıklanır^s.34. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın mutlak ve biricik varlığını, tüm sıfat ve isimlerden münezzeh olan özünü ifade eder. İnsanda bu mertebe, kişinin kendi özündeki ilâhî hakikate işaret eder. Eğer Hz. Peygamber Mescid-i Haram'da kalsaydı, zaten mîrâcta olduğundan mîrâc hadisesine gerek kalmazdı, bu da zât mertebesinin en yüksek makam olduğunu gösterir^s.34.

Mescid-i Aksa'nın Anlamı: Mescid-i Aksa ise "sıfât mertebesi ve esmâ mertebesi" olarak tanımlanır^s.34. Lugatte "en uzak" anlamına gelen Aksa, Kâbe-i Şerif'e göre en uzak mesafedeki mübarek ibadet yeridir^s.34. Tasavvufta bu, zât mertebesinden sıfât ve esmâ mertebelerine tenezzülü, yani ilâhî isim ve sıfatların zuhur ettiği bu dünya âlemini temsil eder. İçinde bulunduğumuz dünya, bu anlamda bir Mescid-i Aksa hükmündedir^s.34. İnsan, bu dünyayı kendi yaşantısına göre ya "esfel-i sâfilîn" (en aşağı mertebe) ya da "Mescid-i Aksa" ve hatta "Mescid-i Haram" yapabilir^s.36.

İki Mertebe Arasındaki İlişki: Hz. Peygamber'in Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya yürütülmesi, zât mertebesinden sıfât ve esmâ mertebelerine bir tenezzülü ifade eder^s.34. Bu, aynı zamanda insanın kendi varlığında ilâhî hakikatleri idrak etme yolculuğudur. Kişi, kendi nefsâniyetinden sıyrılarak ruhaniyetini keşfettiğinde, ilâhî güçler ve mertebeler kendisinde tecellî etmeye başlar^s.13. Bu yolculuk, Hakîkat-i Muhammediyye'nin bilinmesi ve şeriat ahkâmının tatbik edilmesiyle başlar, ardından tarîkat mertebesine ulaşılır^s.54.

Kaynaklar: K1, s. 276 · Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler — s. 13, 34, 36, 54