Tuhfetu'l-Uşşâkî

Tuhfetu'l-Uşşâkî, Uşşâkî tarikatının manevi esaslarını ve uygulamalarını detaylandıran bir rehber niteliğindedir. Eserin temel amacı, Uşşâkî sâliklerine tarikatın adap ve erkanını öğretmek, manevi makamları ve hakikatleri açıklamaktır^s.7. Kitap, "aşıklara hediyeler" anlamına gelen ismiyle, tarikatın ruhani yolculuğunda ilerleyenlere yönelik bir kılavuzdur^s.3. Abdullah Salahaddin Uşşâkî'nin kudsi himmetleriyle varid olan icazet erkanına ait taç, şeyh, mürşid, post ve ayin-i zikir gibi konularda hakikatleri ve rumuzları açıklama niyetiyle yazılmıştır^s.48. Eserde, zikir meclislerinde uygulanan "huu" zikri gibi pratikler ve mürşidin eline su dökme gibi ritüeller de yer almaktadır^s.30. Ayrıca, sâlikin nefs-i mutmainne makamına ulaştığında hırka giydirilmesi ve Uşşâkî sâliklerinin saçlarını tıraş etmeleri gibi tarikatın kendine özgü uygulamalarına da değinilir; bu uygulamaların her birinde acayip işaretler bulunduğu belirtilir^s.40. Kitapta, peygamberlerin kalpleri (Kulûb-u Enbiya) üzere tertip olunan hakikatler ve Cenab-ı Pir Salahaddin Uşşâkî Efendimiz'in "fefhem" (hemen anla) ifadesiyle kamil akıl sahiplerine hitap ettiği vurgulanır^s.38. Eser, İslam, İman, İhsan, İkan gibi temel İslami kavramların yanı sıra, Sure-i Rahman, Kelime-i Tevhid, Sure-i Feth, Sure-i Yusuf ve Cibril gibi konuları da farklı yönleriyle ele almaktadır^s.72. Bu yönleriyle Tuhfetu'l-Uşşâkî, Uşşâkî tarikatının hem teorik hem de pratik yönlerini kapsayan kapsamlı bir eserdir.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 3, 7, 30, 38, 40, 48, 72

"Tuhfetu'l-Uşşâkî" ifadesi, Arapça kökenli iki kelimenin birleşiminden oluşur: "Tuhfe" ve "Uşşâkî". "Tuhfe", hediye, armağan anlamına gelirken; "Uşşâkî", Uşşâkî tarikatına mensup olanları veya âşıkları ifade eder. Dolayısıyla, eserin adı "Aşıklara Hediyeler" veya "Uşşâkîlere Hediyeler" şeklinde tercüme edilebilir^{s.1, s.3, s.7}. Bu eser, Uşşâkî tarikatının önemli şahsiyetlerinden Şeyh Abdullah Salahaddin-i Uşşâkî Hazretleri tarafından yazılmıştır^{s.1, s.5}. Kitabın içeriği, Uşşâkî tarikatının âdâb ve erkânına, yani tarikatın kurallarına ve manevi yolculuğun inceliklerine dair bilgiler sunmaktadır^s.7. Eser, Necdet Ardıç tarafından günümüz insanlarının anlayabileceği bir dile uyarlanarak sadeleştirilmiştir ve "İrfan Sofrası Tasavvuf Serisi"nin sekizinci kitabı olarak yayımlanmıştır^{s.1, s.3}. Necdet Ardıç, bu sadeleştirme çalışmasını merhum Nusret Tura Hazretleri'nin isteği üzerine yaptığını belirtmektedir^s.3. Kitap, yazarı Abdullah Salahaddin-i Uşşâkî Hazretleri'ne ve emeği geçen herkese manevi hasılatın ulaşması niyazıyla sunulmuştur^s.5.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 1, 3, 5, 7

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve sâlikin başlangıçtan vâsıllığa kadar geçtiği yolun bütününü kapsar^K1. Bu manevî yolculukta mürid, mürşidinin rehberliğinde ilerler^vikipedi. Klasik tasavvufta dört ana seyrden bahsedilir: Birincisi Seyr ilallâh (Allah'a sefer), sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yönelmesidir; bu mücâhede ve tezkiye ile başlar^K1. İkincisi Seyr fillâh (Allah'ta sefer), sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur; burada sâlik mârifet kademelerinde ilerler^s.56. Üçüncüsü Seyr maallâh (Allah'la sefer), sâlikin Hak'la beraber yaptığı yolculuktur; fenâ-bekâ silsilesinde Hak'la kâim olarak halka dönmesidir^K1. Dördüncüsü ise Seyr anillâh / billâh (Allah'tan sefer), sâlikin halk içinde Hak'ı temsil etmesi, mürşid olma ve halkı Hak'a çağırma makâmıdır; bu son seyr mürşidlerin makâmıdır^K1.

Seyr-i sülûkun aşamaları arasında ruhun tevhidle urûcu, Elest hitabı ile cezbelenmesi ve fenâfillâhta ruhların esmâ mertebelerinde seyr etmesi yer alır^s.56. Bu yolculukta sâlikin yedi tur ve yedi letâif mertebesini geçmesi gerekir^s.67. Bu mertebeler sırasıyla vahdet-i ef'âl, vahdet-i esmâ, vahdet-i sıfât mükaşefesi ve vahdet-i vücûd muayenesidir^s.67. Seyr-i sülûkun tahsilinde acele etmemek, telkin olunmayan esmâyı zikretmemek ve her esmanın kendine has işareti zuhur etmedikçe zikri değiştirmemek önemlidir^s.22. Ayrıca seyr-i sülûkun üç temel şartı az yemek, az uyumak ve az konuşmaktır^s.29. Sülûk ehli, yirmi sekiz menzilde seyr-i sülûk sahibi olarak eski beşeriyet ahlakını değiştirip yeni ve temiz ahlaka ulaşmayı hedefler^s.52. Seyr-i sülûk ile bu makamlara gelmeyen kimsenin vahdet-i vücûdu idrak etmesi söz ve akıl ile mümkün değildir^s.67.

Kaynaklar: K1, s. 265 · Vikipedi: Seyr-i Süluk · K1-265, Tuhfetu'l-Uşşâkî, s. 56 · Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 22, 29, 52, 56, 67

Tasavvufta şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet, sâlikin manevi yolculuğundaki aşamaları temsil eden mertebelerdir. Bu dört mertebe, tevhidin farklı seviyelerini ifade eder^s.26.

Şeriat, bu yolculuğun ilk basamağıdır ve zahiri kuralları, fiilleri ve dış görünüşü düzenleyen hükümleri içerir^s.4. Ancak şeriat, sadece dış kurallardan ibaret değildir; tüm mertebeleri kapsayan geniş bir anlamı vardır ve aklın özü, hakikatin kendisidir^s.39. Kitap ve sünnet ile amel etmek şeriattir ve bu amel olmadan hakikat ilmi hasıl olmaz^s.40. Şeriat makamı, yokluk makamına işaret eder^s.54.

Tarikat, şeriatın ardından gelen ikinci mertebedir. Bu, Hakk'a ulaşma yoluna girme, mürşidle bağ kurma, virdler çekme ve nefis duvarlarını parça parça delme sürecidir^s.1. Tarikat makamı, paklık makamına işaret eder^s.54.

Hakikat, sülûkun üçüncü mertebesidir. Bu kademede Hakk'ın bizzat müşâhede edildiği, eşyanın hakiki yüzünün açıldığı belirtilir^K1. Hakikat, şeriatın tasdiki ve tarikatın meyvesidir^K1. Sâlikin kendini tanımasıyla başlayan bir süreçtir^s.1. Hakikat makamı, vuslat makamına işaret eder^s.54.

Mârifet, sülûkun kemâli ve son noktasıdır. Bu mertebede sâlik, Hakk'ı bilfiil tanır ve vâsıllığın kemâline ulaşır^K1. Mârifet, ilmin müşâhede ile yaşanmış hâlidir ve hakk'el-yakîn ile aynı kademede yer alır^K1. Mârifet makamı, müşâhede ve vahdet makamına işaret eder; burada sâlik, vahdet vücudu hasıl eder^{s.54, s.67}. Şeyh-i Ekber'e göre, velinin şeriat hududu haricinde söylediği kelam, makam-ı kurb-u velayet ve künhü mârifet itibariyle zuhur eder^s.34.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 1, 4, 26, 34, 39, 40, 54, 67 · K1-164, Tuhfetu'l-Uşşâkî, s. 1 · K1, s. 164, 240

Mürşide teslimiyet, tasavvufî sülûkun temel taşlarından biridir ve sâlikin manevî gelişiminde merkezi bir rol oynar. Bu teslimiyet, sâlikin kendi nefsanî arzularından ve benliğinden sıyrılarak, mürşidin rehberliğinde Hakk'a yönelmesini sağlar. "Mürşide teslimiyet" kavramı, sâlikin mürşidinin kemaline tam bir itaatle vasıflanması olarak tanımlanır^s.53. Bu durum, sâlikin mürşid huzurunda "gassal elindeki meyyit gibi" olmasını, yani kendi iradesini tamamen mürşidine bırakmasını gerektirir^s.21. Mürşid, bu teslimiyet sayesinde sâlik üzerinde tasarruf edebilir, onu "velayet suyuyla yıkayarak" "gayriyyet", "hades ve hudüs" gibi sonradan meydana gelen kirlerden ve benlikten kaynaklanan kusurlardan temizler^s.21.

Mürşide teslimiyetin önemi, sâlikin sülûk yolunda karşılaşacağı nefs tuzaklarını tek başına aşamayacak olmasından kaynaklanır. Mürşid, sâlikin nefsini dışarıdan görerek, sâlikin kendi göremediği oyunları fark eder ve ona gösterir^K1. Bu nedenle, mürşidi olmayanın şeyhinin şeytan olduğu ifade edilir^K1. Teslimiyet, sâlikin mürşidine duyduğu derin muhabbetle de beslenir; bu muhabbet, sülûkun itici gücü ve mücâhedenin tatlandırıcısıdır^K1. Mürşide teslimiyet, sâlikin mürşidine "selamün aleyküm" demesinin dahi caiz görülmediği bir tazim seviyesini içerir; zira bu, tazime aykırı kabul edilir ve mürşidin sözüne, zahirde hata gibi görünse bile, itiraz edilmez^s.20. Bu, Hızır (a.s.) ile Musa (a.s.) arasındaki muameleye benzetilir^s.20. Sonuç olarak, mürşide teslimiyet, sâlikin manevî arınma ve kemale erme sürecinde vazgeçilmez bir adımdır.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 20, 21, 53 · K1, s. 63, 247

Zikrin faydaları, tasavvufî sülûkün temel taşlarından biri olarak çeşitli veçheleriyle açıklanmıştır. Öncelikle, zikir, sâlikin gafletten uyanmasına ve şeytanın uzaklaştırılmasına yardımcı olur. Özellikle cehrî zikir, yani açıkça yapılan zikir, bu hususta daha faziletli kabul edilir; zira ilahî farzların açıkça ilanı, gizli zikirden daha üstün görülür ve gafilleri uyandırma, şeytanı tard etme gibi meziyetleri barındırır^s.24.

Zikir, aynı zamanda kalbin Hakk'a bağlanmasını temin eder. Sâlikin, mürşidi vasıtasıyla kalbini Hakk'a rapt etmesi, mürşidini ilahî feyzin kapısı bilerek o kapıdan feyz alması zikrin şartlarından biridir^s.29. Bu durum, sâlikin her an Hakk'ın nazarında olduğunu düşünmesini sağlar.

Zikrin bir diğer önemli faydası, daimî zikir hâline ulaşmaktır. Hangi tarikattan olursa olsun, sâlikin hiçbir hâlde zikirden gafil olmaması gerektiği vurgulanır. Ayet-i kerimelerde belirtildiği üzere, Cenâb-ı Hakk'ı ayakta, oturmakta, sağlıkta, hastalıkta, gecede, gündüzde, karada, denizde, gizlide, açıkta, sükûnda ve harekette her hâlde çokça zikretmek emredilmiştir^{s.25, s.11}. Bu daimî zikir hâli, kulun Hak'tan rızâsının bir göstergesi olup, cennete götüren amellerin temelini oluşturur^K1.

Zikir meclisleri de büyük faydalar barındırır. Hadis-i Şerif'te, "Cennet bahçelerine uğrarsanız meyvelerinden yiyip lezzet alınız" buyurulmuş, Eshab-ı kiramın "Cennet bahçeleri nedir?" sorusuna karşılık, Peygamber Efendimiz "zikir halkalarıdır" cevabını vermiştir. Bu, zikir meclislerinin manevî lezzetlere ve feyze vesile olduğunu gösterir^s.55.

Son olarak, zikir, sâlikin Hakk'ın çokluk ile zuhuru (kesiyr-i fehmül Hakk) mertebesine ulaşmasına işaret eder. Esmâ zikirlerinin çeşitleriyle yapılan zikir, gizli mertebede bir seyrandır ve bu, sâlikin manevî ilerlemesinde önemli bir adımdır^s.60. Ancak, sâlikin telkin olunmadığı esmaları zikretmemesi ve her esmanın kendine has işareti zuhur etmedikçe zikri değiştirmemesi gerektiği de belirtilmiştir^s.22.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 11, 22, 24, 25, 29, 55, 60 · K1, s. 119

Necdet Ardıç'ın "Tuhfetu'l-Uşşâkî" adlı eseri, belirli bir okuyucu kitlesini hedef almaktadır. Öncelikle, yazar okuyucularından "ön yargılı ve şartlanmış, dar çerçeveli bir anlayış içerisinde okuma"malarını, aksine "ufkunu açıp genişletme"lerini ve "dünyevi veya siyasi bir anlayışla değerlendirme"memelerini istemektedir^s.4. Bu ifade, eserin tasavvufî konulara açık, zihinsel esnekliğe sahip ve dünyevi kaygılardan arınmış bir yaklaşım beklediğini göstermektedir.

Eserin hitap ettiği bir diğer kesim ise tasavvufî terimlere aşina olan kimselerdir. Yazar, "konuyla ilgili olan kimseler bu terimlere aşinadır. Böylelikle ifade edilmeye çalışılan manalar daha kolay anlaşılabilinir" diyerek, tasavvuf literatürüne vakıf olanların eserdeki derin anlamları daha rahat kavrayabileceğini belirtir^s.5. Bu durum, eserin tasavvufa yeni başlayanlardan ziyade, belirli bir bilgi birikimine sahip olanlara yönelik olduğunu düşündürmektedir.

Ayrıca, eser Vahdet-i Vücut gibi hassas konuları ele alırken, bu meseleleri "akıl mertebesi ile idrak olunur zanniyle hata etmişlerdir" diyerek, sadece akıl yoluyla anlamaya çalışanları uyarmaktadır^s.61. Bu da eserin, tasavvufî hakikatlerin idrakinde aklın sınırlarını bilen ve keşif, zevk gibi manevi yollara kıymet veren okuyuculara seslendiğini gösterir. İmam-ı Şa'rani'nin "Her kim ilmi işareti 'ibare'den (cümle, metin) tahsil etmek isterse 'muhali' (olmayacak bir şey'i) talep etmiş olur" sözü de bu yaklaşımı destekler niteliktedir^s.26.

Son olarak, eser şeriat ve hakikat dengesine vurgu yaparak, "Her kim şeriat ile amel ederse, edeplenmiş olur, hem kim edeplenmiş olursa, vasıl olur" ve "Her kim hakikati, şeriatsız iddia ederse, iddiası 'sahih' (geçerli) değildir" ifadeleriyle, tasavvuf yolunda şeriata bağlılığı esas alan okuyucuları hedeflemektedir^{s.40, s.39}. Bu bağlamda, evliyaullahın hallerini ve manevi mertebelerini takdir eden, onların sözlerine itimat eden kimseler de eserin muhatapları arasındadır^s.28.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 4, 5, 26, 28, 39, 40, 61

Necdet Ardıç, Uşşâkî tarikatının günümüzdeki önemli temsilcilerinden biridir ve tasavvufî irfanı modern döneme aktaran müstesna bir şahsiyet olarak kabul edilir. "Terzi Baba" olarak da bilinen Ardıç, eserleri ve sohbetleri aracılığıyla tasavvufî bilgiyi geniş kitlelere ulaştırmayı hedeflemiştir. Onun çalışmaları arasında İrfan Mektebi (Hakk Yolu) ve Fusûsu'l-Hikem şerhi gibi önemli eserler bulunmaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - Wiki).

Ardıç'ın tasavvufî mirası, Abdullah Salahaddin-i Uşşakî Hazretleri'nin "Aşıklar Yolunun Adabı" isimli risalesini Tuhfetu'l-Uşşâkî adıyla sadeleştirerek günümüz okuyucusuna sunmasıyla da pekişmiştir. Bu eser, "Aşıklar Yolunun Adabı"nın tercümesi olup, Necdet Ardıç tarafından "günümüzde okunabilecek hale getirilip sadeleştirilmiştir"^s.1-2. Ardıç, bu eserde şeriatı "cümle makamları toplayan" ve "ilm-i zahiran"dan ibaret olmayan bir hakikat olarak tanımlarken, tarikatı ise "yoldur, başlanır gidilmeye" ve "gönülden Muhabbetullah akıp gelmeye" vesile olan bir süreç olarak açıklar^s.2.

Necdet Ardıç'ın tasavvuf serisi içinde, Abdürrezzak Tek'in Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirleri ile Terzi Oğlu Cem Cemâlî'nin Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirleri gibi eserler de yer almaktadır (Abdürrezzak Tek - Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî - Wiki). Bu durum, onun etrafında bir ilim ve irfan ekolü oluşturduğunu göstermektedir. Ardıç, eserlerinde Kur'an ve Hadis'i temel kaynak olarak belirtmiş, vehbî (Hakk'ın hibe yoluyla verdiği) ve kesbî (çalışılarak kazanılan) ilimlerin yanı sıra nakil yoluyla elde edilen bilgileri de kullanmıştır^s.72. Onun diğer çalışmaları arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, Lübb'ül Lüb, Özün Özü ve Salat – Namaz ve Ezan-ı Muhammedî'de bazı hakikatler gibi eserler de bulunmaktadır^s.6.

Kaynaklar: Tuhfetu'l-Uşşâkî — s. 1, 2, 6, 72