Altı Peygamber (Cilt 3)

Necdet Ardıç'ın "Altı Peygamber" serisinin üçüncü cildi, "Hz. İBRÂHÎM-Halîlûllah (a.s.)" başlığını taşımaktadır (Altı Peygamber (Cilt 3), s.1). Bu kitap, serinin genel amacı doğrultusunda, altı ulü'l-azm peygamberden biri olan Hz. İbrâhim'in hayatını ve mânevî mertebesini tasavvufî bir perspektifle inceler (Altı Peygamber (Cilt 3), s.2). Yazar, peygamberlerin hayat hikâyelerinin sadece geçmişe ait olaylar olmadığını, aksine sâlikler için birer örnek ve yol gösterici olduğunu belirtir; onların geçtikleri yolların, bizlerin de "Mi'râc"larımız için birer irfan yolu olabileceğini vurgular (Altı Peygamber (Cilt 3), s.21).

Kitap, özellikle Hz. İbrâhim mertebesinin "Tevhid idrakine doğru yol almağa başlamak" özelliğini öne çıkarır (Altı Peygamber (Cilt 3), s.29). Bu mertebede yapılacak zikir olarak "lâ fâile illâllah" kelimesi tavsiye edilir ve ilgili âyetlerin okunması gerektiği belirtilir (Altı Peygamber (Cilt 3), s.11). Yazar, önceki ciltlerde Nûhiyyet mertebesini izah ettiğini hatırlatarak, bu ciltte İbrâhîm Halîlûllah mertebesini açıklamaya çalıştığını ifade eder (Altı Peygamber (Cilt 3), s.10). Kur'ân-ı Kerîm'de Hz. İbrâhim'den "Âle İbrâhîm" (İbrâhim ailesi) olarak bahsedilmesinin, konuyu daha genişlettiğine dikkat çeker (Altı Peygamber (Cilt 3), s.10). Ayrıca, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) insanlık âlemine getirdiği üç yeni mertebeden biri olan "Tevhid-i zat" kavramına da değinilir (Altı Peygamber (Cilt 3), s.3). Kitap, Cenâb-ı Hakk'ın izniyle bu peygamber seyirlerine devam etme gayretini dile getirir ve gelecek ciltlerde Hz. Mûsâ'nın mertebesine yer verileceğini belirtir (Altı Peygamber (Cilt 3), s.7, s.8). Yazar, eserini Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) ve Ehl-i Beyt'in ruhlarına, altı peygamberin ruhlarına ve onların varislerinin ruhlarına ithaf ettiğini ifade eder (Altı Peygamber (Cilt 3), s.5).

"Altı Peygamber" adlı eserin yazarı, kaynaklarda açıkça belirtilmemiştir. Ancak, metin içinde yer alan ifadelerden yazarın kimliğine dair bazı çıkarımlar yapmak mümkündür. Yazar, okuyucularına hitap ederken "Muhterem okuyucularım"^s.6 ifadesini kullanmakta ve kitabın okunma şekline dair tavsiyelerde bulunmaktadır. Bu tavsiyeler, nefsaniyetten, zan ve hayalden arınarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumayı içermektedir^s.6. Bu durum, yazarın tasavvufî bir bakış açısına sahip olduğunu ve okuyucularından da benzer bir manevi hazırlık beklediğini göstermektedir.

Yazar, eserinde kendi yazdığı başka kitaplara da atıfta bulunmaktadır. Örneğin, "İrfan Mektebi"^{s.69, s.77, s.97}, "İrfan Mektebi ve Şerhi"^s.25 ve "Salât" ile "On Üç ve Hakikat-i İlâhiyye"^s.72 isimli eserlerinden bahsetmektedir. Bu durum, yazarın birden fazla tasavvufî eser kaleme almış, kendi ekolü ve terminolojisi olan bir müellif olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca, yazarın eserinin manevi hasılasını Hz. Muhammed (s.a.v.), Ehl-i Beyt ve altı peygamberin ruhlarına ithaf etmesi^s.5, onun tasavvufî geleneğe bağlılığını ve manevi bir silsileye aidiyetini ortaya koymaktadır. Kitabın sonunda yer alan "Gayret bizden muvaffakiyet Hakk'tandır"^s.117 ifadesi de tasavvufî teslimiyet anlayışını yansıtmaktadır.

Kaynaklar: Altı Peygamber — s. 5, 6, 25, 69, 72, 77, 97, 117 · Altı Peyıgamber — s. 6

Halîlullâh makâmı, tasavvufta Hz. İbrâhîm'e mahsus kılınmış, dostluğun en derin ve içli hâlini temsil eden bir mertebedir^K1. Bu makâm, klasik tasnifte peygamberlere verilen üç temel makâmdan biri olup, Hz. Mûsâ'nın kelîmullâh (Allah ile konuşan) ve Hz. Muhammed'in habîbullâh (Allah'ın sevgilisi) unvanlarıyla birlikte anılır^K1. Hullet, muhabbetten daha içli ve mârifetten daha samimi bir bağ olarak tanımlanır^K1.

Hullet ile mahbûbiyyet arasındaki temel fark, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin ifadesiyle açıklanır: "Halîl Hak'la içiçe oturur, mahbûb Hak'ın yanına oturur"^K1. Bu, mahbûbiyyetin sevenin sevilenden 'öte' kalması, yani Hak'ın kulu 'mahbûb' edinmesi durumunu ifade ederken; hullet, sevenin sevdiğine 'karışması', dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesi hâlidir^K1. Hz. İbrâhîm'in bu makâma erişmesi, En'âm Sûresi'ndeki yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek yüzünü gökleri ve yeri yaratana çevirmesiyle başlar^K1. Sâffât Sûresi'ndeki Hz. İsmâîl'i kurban etme imtihanı ise hulletin kemâli olarak görülür^K1. İbn Arabî, İbrâhîmiyye Fassı'nda hulletin iki vechini açar: sâlikin Hak'a dostluğu ve Hak'ın sâlike dostluğu^K1. Hz. İbrâhîm'in oğulları Hz. İshâk ve Hz. İsmâîl de onun hikmet-i hakkiyye ve hikmet-i aliyye gibi farklı hikmet ve makâmlarıyla anılırlar^vikipedi.

Kaynaklar: K1, s. 102, 398 · Vikipedi: Hz. İshâk, Hz. İsmâîl

"Küntü kenzen mahfiyyen fe ahbebtü en u'rafe fe halektül halke li uğrafe bihi" kudsî hadîsi, tasavvufî düşüncede yaratılışın gayesini açıklayan temel metinlerden biridir. Necdet Ardıç, bu ifadeyi "Altı Peygamber" adlı eserinde "Gizli Hazine" başlığı altında inceler^s.14. Hadîsin ilk kısmı olan "Küntü" (Ben idim) ifadesi, Zât-ı Mutlak'ın henüz kendine bir isim vermeden evvel, isimsiz bir "ben" olarak kendini bildirmesini ifade eder^s.8. Bu, Allah'ın mutlak ve sınırsız varlığının, henüz tecellî etmemiş, gizli ve tanımlanamaz hâline işaret eder.

"Kenzen mahfiyyen" (gizli bir hazine) kısmı ise, Allah'ın âmaiyyetinin, yani henüz hiçbir şeyin yaratılmadığı, her şeyin O'nun ilminde gizli olduğu o mutlak gayb hâlinin hakikatini bildirir^s.8. Bu hazine, tüm varoluş potansiyelini içinde barındıran, ancak henüz açığa çıkmamış ilahî hakikatleri temsil eder.

Hadîsin devamındaki "fe ahbebtü en u'rafe" (sevdim-arzu ettim ki bilineyim) ifadesi, bu gizli hazinenin açığa çıkışının, yani yaratılışın temelinde yatan ilahî sevgi ve bilinme arzusunu ortaya koyar^s.8. Allah, kendi kemâlini ve güzelliğini müşâhede etmek ve bilinmek için bu arzuyu taşımıştır. Son olarak "fe halektül halke li uğrafe bihi" (bu halkı, onunla bilinmekliğim için halkettim) cümlesi, yaratılışın nihai gayesini açıklar. Buna göre, tüm âlem ve içindeki varlıklar, Allah'ın gizli hazinesini açığa çıkarmak ve O'nun bilinirliğini sağlamak için yaratılmıştır^s.8. Bu, tasavvufta vahdet-i vücud doktrininin temelini oluşturan, varlığın Allah'ın tecellîlerinden ibaret olduğu anlayışına zemin hazırlar.

Kaynaklar: Altı Peygamber — s. 8, 14

Seyr-i sülûk, tasavvufî hayatın tam adıdır ve müridin mürşid rehberliğinde geçtiği manevî mertebelerin tamamını ifade eder^K1. Bu yolculuk, sâlikin nefsinden, dünyadan ve mâsivâdan Hak'a yönelmesiyle başlayan "seyr ilallâh" ve Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuk olan "seyr fillâh" gibi aşamaları içerir^K1. Hz. İbrâhîm'in hayatı, seyr-i sülûkun önemli bir mertebesi olan "İbrâhîmiyyet mertebesi" olarak kabul edilir^s.21.

Hz. İbrâhîm'in seyr-i sülûku, özellikle "Halîlullâh" (Allah'ın dostu) lakabıyla anılan hullet makâmına ulaşmasıyla ilişkilendirilir^s.10. Hullet, Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının, dostluğun en samimi hâlinin adıdır; kalbin bütün gözeneklerine kadar dostluğun nüfûz ettiği bir hâldir^K1. Hz. İbrâhîm'in yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek yüzünü gökleri ve yeri yaratana çevirmesi (En'âm 76-79), bu hullet makâmının başlangıcı olarak görülür^K1. Sâffât 102'de Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi ise hulletin kemâlidir^K1.

Seyr-i sülûk yolundaki bir sâlikin, Hz. İbrâhîm gibi "Tevhîd-i Ef’âl" mertebesine ulaşması, varlıklarda Hakk'ın varlığını görüp müşahede etmesi hedeflenir^s.44. Bu mertebe, insanlık tarihinde ve bireyin seyr-i sülûkunda büyük bir aşamadır ve "Hanif" anlayışının faaliyete geçmesini sağlar^s.44. Hz. İbrâhîm'in yaşadığı bu haller, seyr-i sülûk yolunda olanlar için göz önünde bulundurulması gereken özelliklerdir^s.112. Sâlikin kendi bünyesinde bu hakikatleri yaşaması ve gerçek bir mürşid-i kâmilin kontrolünde seyr-i sülûkunu tatbik etmesi gerektiği vurgulanır^s.43.

Kaynaklar: K1, s. 102, 265, 398 · Altı Peygamber — s. 21, 43, 44, 112 · K1-102, K1-398, Altı Peygamber, s. 10

Mertebe kavramı, tasavvufî sülûkun temelini oluşturur ve sâlikin mânevî gelişimini gösteren aşamaları ifade eder. Bu aşamalar, genellikle nefs mertebeleri üzerinden açıklanır. Yedi nefs mertebesi (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Mardiyye, Sâfiye/Kâmile) Kur'ân âyetlerinden istinbât edilmiştir ve her bir mertebe, sâlikin farklı hâller ve idrakler yaşamasına imkân tanır^K2. Örneğin, nefs-i emmâre mertebesinde şehvet, gazab gibi kötü huylar hâkimken, nefs-i levvâme mertebesinde vicdan uyanır ve tevbe, mücâhede gibi hâller zuhûr eder^K2.

Kitapta özel olarak ele alınan mertebelerden biri de İbrâhimiyyet mertebesidir. Bu mertebe, kişinin İlâhî varlığı ile ef'âl âleminin birleştiği, bütünleştiği ilk tevhid mertebesi olarak tanımlanır ve dostluk (hullet) mertebesidir^s.27. İbrâhim (a.s.)'ın Halil olması bu mertebeden kaynaklanır^s.27. İbrâhimiyyet mertebesi, aynı zamanda Mutmainne mertebesiyle de ilişkilendirilir ve müşahedeli bir yaşantıyı idraklere sunar^s.54. Bu mertebede, Cenâb-ı Hakk'ın kulun duasını ef'âl mertebesi itibarıyla kendisinin yaptığını bildiği ve Hakk kulağı ile işittiği bir hâl yaşanır^s.99.

Her mertebe, bir önceki mertebenin zulmeti aşılmadan tam olarak yaşanamaz^K2. Sâlikin hangi mertebenin anlayış ve idraki içinde yaşadığı, yaptığı fiillerin o mertebe itibarıyla değerlendirilmesini sağlar^s.110. Mertebeler, aynı zamanda belirli peygamberlerin öncülüğünde ve icadında ortaya çıkan özel zuhurları da ifade eder^s.13. Örneğin, Mertebe-i İbrâhimiyye'de ümmetin oluşması "Hullet-tahallül" hakikatinin faaliyete geçmesiyle açıklanır ve her bir İlâhî esmâ, bu mertebede bir varlık-kimlik oluşturarak İlâhî ümmetin bir ferdi hâline gelir^s.113.

Kaynaklar: K2 · Altı Peygamber — s. 13, 27, 54, 99, 110, 113

Necdet Ardıç'ın "Altı Peygamber" isimli eseri, tasavvufî bir bakış açısıyla peygamberlerin hayatlarını ve manevî mertebelerini ele almaktadır. Bu bağlamda, kitap öncelikle manevî gelişim arayışında olan sâlikler için bir rehber niteliği taşır. Yazar, okuyucularına kitabı okumaya başlarken "nefs’in hevasından, zan ve hayelden, gafletten soyunmaya çalışarak, saf bir gönül ve Besmele ile okumaya başlamalarını" tavsiye eder^s.6. Bu durum, eserin, sadece bilgi edinmekten öte, kalbî bir idrâk ve manevî arınma hedefleyen kişilere yönelik olduğunu gösterir.

Kitap, özellikle Hz. İbrâhim'in hullet makâmı gibi peygamberî hakikatleri anlamak isteyenler için derinlemesine bilgiler sunar. Eserde "İbrâhimiyyet" mertebesi ve bu halin özellikleri hakkında geniş bilgiler bulunduğu belirtilmekte, hatta yazarın "İrfan Mektebi ve Şerhi" isimli kitabından ilgili bölümün buraya ilave edildiği ifade edilmektedir^s.25. Bu mertebede "Tevhid idrakine doğru yol almağa başlamak" gibi önemli bir özellikten bahsedilmesi^s.29, tevhid hakikatini derinden kavramak isteyenler için eserin kıymetli olduğunu gösterir.

Ayrıca, kitapta Hz. Muhammed (s.a.v.) ve Ehl-i Beyt'in ruhlarına manevî hasıla hediye edilmesi niyetiyle dua edilmesi^s.5, Ehl-i Beyt'e muhabbet besleyen ve onların manevî mirasına bağlılık hisseden kişiler için de eseri cazip kılmaktadır. Ehl-i Beyt kavramı tasavvufta sadece kan bağıyla değil, manevî vâris olarak da yaşar ve sâlik ehl-i beytin ahlâkıyla ahlâklandığında onların manevî evlâdı sayılır^K1. Bu bağlamda, Ehl-i Beyt'in ahlâkıyla ahlâklanma gayretinde olanlar için de kitap faydalı olabilir.

Son olarak, eserde Mesnevî-i Şerîf, İnsan-ı Kâmil ve Fusûsu'l-Hikem gibi tasavvuf klasikleriyle sohbetlerden müşahede yoluyla toplanan ilimlerin nakledilmesi^s.117, tasavvufî literatüre aşina olan ve bu eserlerin ışığında manevî bilgilerini derinleştirmek isteyen okuyucular için de değerli bir kaynak olduğunu göstermektedir.

Kaynaklar: Altı Peygamber, Cilt 3 — s. 5, 6, 25, 29, 117 · K1, s. 45

Verilen kaynaklar, Hz. İbrâhîm'in hayatındaki belirli olayları ve bu olayların tasavvufî anlamlarını açıklarken, ateşe atılma kıssasına değinmemektedir. Örneğin, Hz. İbrâhîm'in "Halîlullâh" (Allah'ın halîli, dostu) lakabını alması ve bu makâmın anlamı üzerinde durulmuştur. Nisâ 125'teki "vettehazallâhu İbrâhîme halîlâ" ayeti, Hz. İbrâhîm'in Hak ile arasındaki dostluğun her gözeneğe nüfûz ettiğini gösteren bir dayanak olarak sunulur^K1. Bu dostluk, "hullet" olarak adlandırılır ve muhabbetten daha içli, mârifetten daha samimî bir bağ olarak tanımlanır^K1.

Ayrıca, Hz. İbrâhîm'in Kâbe'nin inşâsındaki rolü de önemli bir yer tutar. Bakara 127'deki "ve iz yer-fau ibrâhîmu'l-kavâ'ide mine'l-beyti ve ismâ'îl" ayeti, Kâbe'nin inşâsının mesnedi olarak gösterilir^K1. Tasavvufta Kâbe, vahdet-i vücud'un dış sembolü ve sâlikin kalbinin iç Kâbesinin yansıması olarak yorumlanır. Hadîs-i kudsîdeki "lâ tese'unî ardî velâ semâ'î velâkin yese'unî kalbu abdiyyi'l-mü'min" ifadesi, mü'min kalbinin Hak'ı kuşatabileceğine işaret eder^K1.

Hz. İbrâhîm'in diğer oğulları ve yeğeni olan Hz. İshâk, Hz. Lût ve Hz. İsmâîl'den de bahsedilmekle birlikte, bu peygamberlerin hikmetleri ve sembolik anlamları açıklanırken dahi ateşe atılma kıssasına atıfta bulunulmamıştır (Wiki Kavram Sayfaları). Bu durum, verilen kaynakların belirli tasavvufî kavramları ve Hz. İbrâhîm'in hayatındaki belirli olayları öne çıkardığını, ancak ateşe atılma kıssasını bu çerçevede yorumlamadığını göstermektedir.

Kaynaklar: K1, s. 59, 102, 398