Kelime-i Nûhiyye

Kelime-i Nûhiyye'nin merkezinde Hikmet-i Sübbûhiyye bulunur. "Sübbûh" kelimesi, mübâlağa yoluyla "tesbih" anlamına gelir ve Allah'ı imkânsız hükümlerden tenzih etmeyi ifade eder^{s.3, s.4}. Nûh (a.s.)'ın bu hikmetle ilişkilendirilmesinin sebebi, onun ulu'l-azm peygamberlerin ilki olması ve risâletinin temelinde ümmetini Hakk'ın birliğine davet etmesi, O'nu ortak ve benzerden uzak tutmasıdır^{s.2, s.4}. Risâlet, ikilik (isneyniyet) üzerine kurulu olup, halkın kesret ve mukayyedâtın hükümlerine aldanarak her birini müstakil bir vücud sanan gözlerini tevhîd-i Hakk'a açmayı amaçlar. Bu açılış, eşyanın hilkatinden maksûd olan ma'rifet ve bunun neticesi olan ibâdet ve ubûdiyetin husûle gelmesini sağlar. Bu da ancak mukayyedât-ı mütekessireden yüz çevirip, vücûd-ı vâhid-i Hakk'a teveccüh ile mümkündür^s.4.

Kelime-i Nûhiyye, aynı zamanda, "cevâmi'-i kelim" ve hikmetlerin verildiği kâmil insanı da konu edinir. Bu kâmil insan, dâirevî bir hareketle seyrini tamamlar; onun seyrinin ne evveli ne de âhiri vardır, zira seyri küllün muhîtidir ve Allah'tan Allah'a ve Allah'dadır^s.439. Bu makamda olanlara "cevâmi'-i kelim" ve hikmetler ihsan edilir^{s.434, s.439}. Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'in "Bana cevâmi'-i kelim i'tâ olundu" buyurması, bu makamdan haber vermektedir^s.439. "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (Şûrâ, 42/11) ayet-i kerimesi, hem benzerliğin ispatını hem de reddini içerir ve bu durum, cevâmi'-i kelimin bir tezahürü olarak yorumlanır^{s.253, s.254}. Zâlim-i Muhammedîler, Hak'ın mutlak vechinde kendi vehmî enâniyetlerinden fânî olmuşlar, ebeden Hakk'ın müşâhedesinde olup nefislerini bilmezler. Nûh (a.s.)'ın esrârına vâkıf olmak isteyenler, rûhen felek-i Şems'e urûc etmelidirler, zira Kelime-i Nûhiyye'ye ait hikem ve maârif ancak rûhu felek-i Şems'e terakkî eden kimselere münkeşif olur^s.574.

Kaynaklar: Kelime-i Nûhiyye — s. 2, 3, 4, 253, 254, 434, 439, 574

Sübbûhî hikmet, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin üçüncü Fass'ı olan Nuhiyye Fassı'nda^K1 ele alınır ve "Hikmet-i Sübbûhiyye" adını taşır^K1. "Sübbûh" kelimesi, mübâlağa yoluyla "tesbih" anlamına gelir^{s.1, 2, 3, 4, 5, 6}. Tesbih ise, Allah'ı imkânsız hükümlerden ve yaratılmışlara ait noksanlıklardan uzak tutmak, O'nun birliğini ve aşkınlığını ikrar etmektir^{s.1, 2, 3, 4, 5, 6}. Bu hikmetin Nûh (a.s.) ile ilişkilendirilmesinin temel sebebi, Nûh (a.s.)'ın ulu'l-azm peygamberlerin ilki olmasıdır^{s.1, 2, 3, 4, 5, 6}. Peygamberliğin en birinci hükmü, ümmeti Hakk'ın birliğine davet etmek ve O'nu ortak ve benzerden münezzeh tutmaktır^{s.1, 2, 3, 4, 5, 6}. Dolayısıyla Nûh (a.s.)'ın risaleti, Allah'ı tenzih etme ve tevhid inancını yerleştirme üzerine kuruludur. Bu bağlamda, Nûh (a.s.)'a verilen "cevâmi'-i kelim" (özlü sözler) ve hikmetler, ilâhî hakikatleri ve rabbânî hikmetleri kapsar^{s.432, 433, 434, 442, 443}. Nûh (a.s.)'ın kavminin işledikleri hatalar yüzünden "Allah bilgisi denizlerinde boğulmaları" (Nûh, 71/25) ve bu durumun "hayret" olarak nitelendirilmesi, Sübbûhî hikmetin zıddı olan gaflet ve şirk halini ifade eder^{s.432, 433, 434}. Bu hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak, her şeyin bir nizam ve gâye üzere yaratılmış olmasını da içerir^K1. Sübbûhî hikmet, sâlikin Hak'ın hükmünü görmeye çalışması ve eşyanın ardındaki gâye ve illeti bilmesiyle ilmî hikmet mertebesine ulaşmasını sağlar^K1.

Kaynaklar: K1, s. 26, 197 · Kelime-i Nûhiyye — s. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 432, 433, 434, 442, 443

Hz. Nuh'un kavmi, onun davetini işitmezlikten gelmiş ve kendilerine vacip olan icabetten kaçınmışlardır^s.202. Onlar, Nuh (a.s.)'ın bağışlama ve örtmeye yönelik davetini, görünüşte bir örtme olarak anlamışlardır. Bu sebeple parmaklarını kulaklarına tıkamış, işitmelerini örtmüş ve elbiselerine bürünerek bedenlerini gizlemişlerdir^s.256. Bu davranışlar, Nuh (a.s.)'ın davet ettiği örtmenin şekli olarak yorumlanmıştır^s.256. Nuh (a.s.)'ın daveti, Furkan'ın (hak ile batılı ayıran kitabın) emir ve kınamasını içeriyordu; ancak kavmi, Furkan lisanıyla bu davete icabet etmemiştir^s.202. Nuh (a.s.), kavmini geceleyin davet etmiştir, çünkü onların akılları ve ruhani tesirleri sebebiyle gaybda idiler^s.236. Nuh kavminin Kur'an'a yatkınlıkları olup da Nuh (a.s.) onlara cem makamını gösteren bir ayetin benzerini getirseydi, icabet edeceklerdi^s.241. Ancak onlar, hataları sebebiyle boğulmuş ve ateşe sokulmuşlardır; Allah'tan başka kendileri için yardımcı bulamamışlardır^{s.443, 9}. Nuh (a.s.), zalimlere ancak helaklerinin artırılması için dua etmiştir^s.546. Nuh kavmi, taştan ve ağaçtan yaptıkları putlarda ilahlık hayal edip onlara ibadet ettikleri için, ilahlığı ait olduğu yerin dışına koymakla zalim olmuşlardır^s.423-424. Bu durum, Hz. Nuh'un tenzih ve tesbih mertebelerinin temsilcisi olarak (Hz. Nuh (a.s.) Wiki) tebliğ ettiği tevhidin, kavmi tarafından nasıl yanlış anlaşıldığını ve reddedildiğini göstermektedir.

Kaynaklar: Kelime-i Nûhiyye — s. 202, 236, 241, 256, 423, 424 · Nuh, 71/25; Kelime-i Nûhiyye — s. 9, 443 · Nuh, 71/28; Kelime-i Nûhiyye — s. 546

Tasavvufta tesbih, sadece dille yapılan bir zikir olmanın ötesinde, tüm varoluşun Hakk'ı övgüyle anmasıdır. Bu anlayışa göre, kâinattaki her şey, kendi varoluş biçimiyle Allah'ı tesbih eder. Nitekim "Hiçbir şey yoktur ki O'nu tesbih etmesin" ayeti, bu evrensel tesbihin temelini oluşturur^s.147. Ancak insanlar, âlemdeki şekillerden olan şeyleri kuşatamadıkları için, bu varlıkların tesbihini idrak edemezler^s.122. İnsanın görünen şeklinin ruhuna ve nefsine övgüde bulunması gibi, Yüce Allah da âlem şeklini, Hakk'ın hamdi ile tesbih eden kılmıştır^s.122.

Tesbih kavramı, Hakk'ın zâtının hem tenzihi hem de teşbihi kapsayan bir hakikat olduğunu gösterir. Tenzih, Allah'ı yaratılmışlara benzemekten uzak tutmak; teşbih ise O'nun yaratılmışlardaki tecellilerini görmektir. Bu iki ilahi oluş, Zâhir ve Bâtın isimleri aracılığıyla birbirine bağıntılıdır ve Hakk'ın zâtına ait halleridir^s.190. Bu sebeple, Hakk'ın varlığı hem tenzihi hem de teşbihi kapsar^s.190. Sâlikin bu dengeyi anlaması önemlidir: eğer halkın varlığını ispat ederek Allah'ın varlığını ikinci bir varlık olarak kabul ederse, bu sırf teşbih olur ve şirkle sonuçlanır; bu tür bir teşbihten sakınmak gerekir^s.165-166. Hz. Nuh (a.s.)'ın tenzih ve tesbih mertebelerinin temsilcisi olması, bu iki kavramın tasavvuftaki merkeziyetini vurgular (Hz. Nuh (a.s.) Wiki). Tesbih, aynı zamanda sâlikin kalbinin Hak ile halk arasındaki dengeyi kurduğu bâtınî mîzân ile de ilişkilidir; bu, her amelde ve her halde Hak'ın hükmü mîzânına çekilme idrakidir (Mîzân, K1-101).

Kaynaklar: Kelime-i Nûhiyye — s. 122, 147, 165, 166, 190

Tasavvufî anlayışta, varlık âlemindeki her şey, Cenâb-ı Hakk'ın isimlerinin ve sıfatlarının birer tecellîsidir. Bu tecellîler, bir yandan varlığın zenginliğini ve çeşitliliğini (çokluğu) gösterirken, diğer yandan da bu çokluğun ardındaki tek ve mutlak varlığa, yani Allah'a işaret eder. 'Çokluklara aldanmak', bu işaretleri doğru okuyamamak, kesreti vahdetten ayrı görmek ve bu ayrılıkta takılıp kalmaktır. Bu aldanışın temelinde, kişinin kendi nefsini merkeze alması yatar. Nitekim ucüb, kişinin kendi ameline, ilmine veya hâline karşı içten içe hayranlık duyup kendini büyük görmesidir^vikipedi. Bu durum, kişinin kendi varlığını Hak'tan bağımsız bir güç olarak algılamasına ve dolayısıyla çokluk içinde kaybolmasına neden olur.

Benzer şekilde, riyâ da çokluklara aldanmanın bir tezahürüdür. Riyâ, amelin ihlâstan sapması, niyetin Hak yerine halka yönelmesi demektir^K1. Kişi, amellerini Allah rızası için değil de insanların beğenisini kazanmak için yaptığında, Hak'tan yüz çevirip halkın çokluğuna ve onların takdirine aldanmış olur. Bu, amelin hakikatini bozan ve kalbi Hak'tan uzaklaştıran bir hastalıktır. Kelime-i Nûhiyye'de bahsedilen "nefsine zulmeden" kimse, hakiki bir olanı birtakım itibarlar ile çoğaltıp bu çoklukta birliği müşâhede eder^s.419. Bu ifade, çokluklara aldanmanın farklı bir boyutunu ortaya koyar; kişi birliği müşâhede etse bile, çoklukların itibarına takılıp kalabilir. Hak Teâlâ'nın isimleri, kemallerini gözlemlemek için aynalar, mazharlar ve eserler talep ettiğinde, mutlak varlık olan Hak, ahadiyet mertebesinden vâhidiyet mertebesine iner^s.462-465. Bu iniş, çokluğun ortaya çıkışını ifade eder. Çokluklara aldanmamak, bu vâhidiyet mertebesindeki birliği müşâhede edebilmekle mümkündür.

Kaynaklar: Vikipedi: Ucüb · K1, s. 3 · Kelime-i Nûhiyye — s. 419, 462, 465

Muhyiddîn İbn Arabî, tasavvuf tarihinde "Şeyh-i Ekber" olarak bilinen, tasavvuf metafiziğinin zirve isimlerinden biridir^vikipedi. Onun eserleri, tasavvufî bilginin en kapsamlı ve derinlikli kaynakları arasında gösterilir. İbn Arabî'nin en kıymetli eseri kabul edilen Fusûsu'l-Hikem, "Hikmetlerin Yüzükleri" veya "Hikmet Cevherleri" anlamına gelir ve 27 Fass'tan (bölüm) oluşur^K1. Her bir Fass, Âdemiyye (Hikmet-i İlâhî) ve Şîsiyye (Hikmet-i Nefthiyye) gibi farklı peygamberlere ait bir hikmeti temsil eder^K1. Bu eser, Hz. Peygamber'in İbn Arabî'ye rüya yoluyla yazdırdığı, ilhamî bir tezahür olarak kabul edilir^K1.

İbn Arabî'nin diğer büyük eseri ise Fütûhât-ı Mekkiyyedir. "Mekkî Fetihler" anlamına gelen bu eser, 560 bâbdan oluşan ve tasavvuf metafiziğinin ansiklopedik kaynağı olarak nitelendirilen kapsamlı bir çalışmadır^K1. İbn Arabî, bu eseri Mekke'de Kâbe'yi tavaf ederken aldığı manevî açılımlar (fetihler) sayesinde yazdığını belirtir^K1. Eserin asıl mesnedi onun şahsî müşâhedeleri olmakla birlikte, dayanağı Kur'ân ve sünnettir^K1. Fütûhât-ı Mekkiyye, ibadet, ahlak, kozmoloji, velayet hiyerarşisi, esmâü'l-hüsnâ gibi tasavvufî bilginin tüm dallarını işler^K1. İbn Arabî, Hakîm Tirmizî'nin sorularına cevap vermek amacıyla el-Cevâbü'l-müstakîm ammâ seele anhü et-Tirmizî el-Hakîm adlı bir eser de telif etmiş ve bu cevaplara Fütûhât-ı Mekkiyye'de de yer vermiştir^s.305. O, mülkün halifelik mülkü olduğunu ve varlığın aslen Hakk'a ait olduğunu ifade etmiştir^s.299.

Kaynaklar: Vikipedi: Muhyiddin İbn Arabi · K1, s. 26, 296 · Kelime-i Nûhiyye — s. 299, 305

Necdet Ardıç'ın "Kelime-i Nûhiyye" eseri, tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan bir mürşidin kaleminden çıktığı için (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki), tasavvuf yolunda ilerlemek isteyen geniş bir kitleye hitap eder. Eserin temel odak noktası, Hakk'ın varlığının ve isimlerinin tecellilerini anlamaktır. Kaynaklarda belirtildiği üzere, Hak, sonsuz isimleriyle görünmek için eserlere ihtiyaç duyar ve bu eserlerin şekilleri öncelikle Hak'ın ilminde ilahi hayaller olarak belirir^{s.185, 186, 187, 188, 189}. Bu nedenle, varlığın bu incelikten yoğunluğa doğru tenezzül mertebelerini idrak etmek isteyenler için eser bir rehber niteliğindedir.

Eser, özellikle kendi nefsini tanıma ve bu yolla Hak'a ulaşma gayretinde olan sâlikler için önemlidir. "Sizden kim, onu gördüğünü hayal ederse, o şeyi görmemiştir. Kim de kendi nefsini gördüğünü bilirse, o arif olmuştur" ifadeleri^{s.262, 263}, eserin arif olma yolunda nefs idrakinin merkeziyetini vurguladığını gösterir. Bu bağlamda, tasavvufî bir keşif ve mükâşefe arayışında olanlar, yani Hak'tan kalbine inen doğrudan idrakleri tecrübe etmek isteyenler için eser kıymetli bilgiler sunar (Mükâşefe K1-50). Ayrıca, insan ruhunun bu görünen âlemden göçtüğünde berzah âleminde nasıl bir kalıba büründüğünü merak edenler için de berzah âlemi hakkında açıklamalar içerir^{s.507, 508}. Necdet Ardıç'ın genel olarak tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma misyonu göz önüne alındığında (Necdet Ardıç (Terzibaba) Wiki), "Kelime-i Nûhiyye" de bu yolda ilerlemek isteyen herkes için bir kaynak teşkil eder.

Kaynaklar: Kelime-i Nûhiyye — s. 185, 186, 187, 188, 189, 262, 263, 507, 508

'İkilik' veya 'tesniye', tasavvufî düşüncede tevhidin zıddı olarak kabul edilen bir hâldir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın mutlak birliğine rağmen, yaratılmışların ayrı birer varlık olarak görülmesi ve bu ayrılığın Allah'ın sıfatlarına da teşmil edilmesiyle meydana gelir. Örneğin, "O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir" (Hûd, 11/24) ayeti gibi ifadeler işitildiğinde, avamın zihnine ilk anda gelen anlam, Hakk'ın işiticilik ve görücülükte halka ortak olmasıdır^{s.180, 182}. Oysa bu tür bir anlayış, Hakk ile halk arasında bir benzerlik (müşâbehet) ve ikilik (tesniye) vehmetmektir. Bu durum, "O'nun misli bir misil yoktur" ifadesinin bile yanlış anlaşılmasıyla ortaya çıkabilir; zira bu ifade, önce bir benzer ispat edip sonra onu reddetmek gibi bir ikilik isnadına yol açabilir^s.181.

Peygamberlerin gönderiliş gayelerinden biri, bu ikilik perdesini kaldırarak insanları Hakk'ın birliğine yöneltmektir. Zira peygamberlik, halkın çokluklara ve sınırlamalara aldanıp her birini bağımsız birer varlık sanması durumunda, onların gözlerini Hakk'ın tek varlığına açmak üzere ikilik üzerine kuruludur^s.1-2. Eşyanın yaratılışından maksat olan ma'rifet ve bu ma'rifetin neticesi olan ibadet ve kulluk, ancak bu çok sayıdaki sınırlamalardan yüz çevirip Hakk'ın tek varlığına yönelmekle gerçekleşir^s.2. Bu nedenle, tasavvufî sülûkun temel hedeflerinden biri, bu ikilik vehminden kurtularak mutlak tevhide ulaşmaktır.

Kaynaklar: Kelime-i Nûhiyye — s. 1, 2, 180, 181, 182