Ucüb
Ucüb, kişinin yaptığı ibadet, ilim veya hâlden dolayı nefsine paye biçmesi, amelleri kendine mal etmesidir. Kalbin en derininde gizlenen, sinsi bir iç kibirdir.
Ucüb, sâlikin yürüdüğü yolda ayağının altındaki en gizli, en sinsi kaygan zemindir. O, kişinin yaptığı ibadete, bildiği ilme, tattığı hâle bakıp, içinden kendine bir paye biçmesi, nefsine bir aferin çekmesidir. Kibir gibi dışa vurmaz; kalbin en derin köşesinde, fısıltıyla konuşan bir şeytandır. Ameli işleyenin değil, işletenin Hak olduğunu unuttuğu an başlar. Kişinin kendi fiillerini, kendi varlığını görmeye başlaması, Vücûd-ı Mutlak olan Cenâb-ı Hakk'ı bir anlığına perdelere sarmasıdır. Bu marazın aslını, nasıl bir zehir olduğunu ve sâlikin hayatına nasıl sızdığını anlamak, panzehirini bulmanın ilk adımıdır. Bu yolda bize ışık tutan ise evvelâ Cenâb-ı Hakk'ın kelâmı, sonra o kelâmın mânâ deryasında yol alan Hz. Mevlânâ gibi kâmil zâtların irfanıdır.
Bu Kavram'in Geçtiği Eserler

Terzibaba - Necdet Ardıç
16x“Emmâre mertebesinde yer alan kibir [kendini başkasından üstün görme] sıfatının levvâmedeki uzantısı ucub [kendini, nefsini beğenme] vasfıdır. Kendini üstün görme (kibir) zahire yönelik, kendini beğenme (ucub) ise batına yönelik bir tavırdır.”
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1)

Ahmet Avni Konuk
13x“Renkli libaslardan ve güzel kokulardan ve süslü mekânlardan iftihâr etmek, çocukların sevinmesi ve aldanması eseridir. Zîrâ renkli esvâb giyip, gü- zel koku sürünmek ve müzeyyen evlerde oturmak ile iftihâr etmek ucüb ve kibir alâmetidir; ve ucüb ve kibir ise çocukların işidir. İnsanın kıymeti bunlar ile değildir, ancak ilim ve irfân iledir; ilim ve irfân ise ucbü ve kibri izâle eder.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Ahmed Avni Konuk
12x“Meselâ tevâzu' makbûl bir sıfattır; fakat çok mütevâzı' kimseler vardır ki, zâhirde bu tevâzu'u ile halk nazarında i'tibâr kazanmak ve yükselmek isterler. Halbuki bu tevâzu'un altında kötü ahlâk olan kibir ve ucub gizlidir. Eğer bir kimse i'tibâr etmese veyâ hakāret nazarıyla baksa, müteessir olup, kalbi gamlanır.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Ahmet Avni Konuk
11x“Mâdemki o fakîhin cânı harâret-i garîziyyeden mütevellid olan rûh-ı hayvânî mertebesinden henüz nûr-ı ilâhî olan rûh-ı izâfi mertebesine terakkî etmemiştir ve rûh-ı hayvânî ile yakıcı bir ateş mesâbesinde kibir ve hased ve ucüb gibi birtakım sıfât-ı nefsâniyye ile muttasıftır; binâenaleyh ateş cinsinden olan bu rûh-ı hayvânîye kabuklar mesâbesinde olan elfâzdan başkasını hangi ârif tevdî edebilir?”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

Ahmed Avni Konuk
9x“Ankaravî hazretleri "kara şeytan" ta'bîrine güzel bir vecih beyân buyur- muşlardır: "Küfür ve ma'sıyet tarafına da'vet eden kara şeytandır; ve tâat ve ibâdâta da'vet edip mağrûr eden şeytan beyaz şeytandır." Fakat bahis, şeyh-i mukallid bahsi olup onu tarîk-ı Hak'ta ucüb ve gurûra sevk eden beyaz şey- tan olmak îcâb eder. Fakîre lâyih olan budur ki, buradaki "kara şeytan" ta'bî- ri, "zulmânî olan şeytan" ma'nâsında...”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Ahmet Avni Konuk
7x“Ya'ni, hüner ve ma'lûmât sahibi olan kimse eğer vücûdu nâdir ve nefis olan tâifeden olsa bile ona az muhabbet et ve bu hu-sûsta İblîs'den ibret al! Zîrâ böyle bir kimsenin nefsinde kibir ve ucüb olmak muhakkaktır. Nitekim İblîs, ilm ü hünerde yektâ olduğu hâlde kibir ve ucü-bünden dolayı Âdem'e baş eğmedi ve bu husûsta emr-i ilâhîye muhalefet et-ti ve matrûd oldu.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11

Ahmet Avni Konuk
6x“"Gâz", müteaddid ma'nâsı vardır. Burada "makas" ma'nâsı münasibdir. Ya'nî, zeyrekliği ve zekâveti hevâ-yı nefsin ve ucüb ve gurûrun tuzağı ve Hakk'ın gayrına tama' ve Hak ile kul arasındaki râbıtayı kesen makas bil! Binâenaleyh pâk-bâz, ya'nî hulûs-i tâm ile Hakk'a müteveccih olan kimse, acabâ bu zekâveti niçin istesin?”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

Ahmet Avni Konuk
6x“Ya'ni, kazın hırsı yemek ve içmekten ve cimâ' etmek şehvetinden ve ar- zusundan münbaisdir. Riyâsette ise bu hırslar mevcûd olmakla beraber ha- sed ve kibir ve ucüb ve hodperestlik gibi birçok sıfât-ı nefsâniyye daha var- dır. Binâenaleyh o tâvusun hırsı kazın hırsından yirmi derece daha fazladır.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

Ahmed Avni Konuk
4x“"Nûr-i akıl", cevher-i akıldan nefs-i hayvâniyye şuâının in'ikâsıyla kalbe hâsıl olan nûrdur. Bunun illeti ve marazı "nefs-i gazabiyye"dir ki bu nefsin şânı, teâlî ve tekebbür ve ucübdür. Bu nefsin bir ateşi vardır ki kalbi yakar ve ondan kalb üzerinde bir duman çıkar, akıl ile kalb arasına hâil olur; ve binnetîce nefs-i hayvâniyyeden akıla ve akıldan kalbe vârid olan madde-i nûr munkatı' olur.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4
Muhyiddin İbnü'l-Arabi
4x“Hakk Subhânehu ve Teâlâ’nın tecellîsi bunun hilâfınadır. Ve diğer bir farkı daha budur ki: Tecellî-i rûhâniyyetten gurûr ve pindâr zâhir olur. Ve ucub ve varlık ziyâdeleşir. Ve talebde noksân olur. Ve havf ve niyâz azalır. Yaʻnî kendisinin mürşid-i kâmil olduğunu ve bir mürşide ihtiyâcı kalmadığını ve binâenaleyh maksûdu olan tecelliyât-ı Rabbâniyye hâsıl olduğundan kümmelîn-i evliyâullah sırasına geçtiğini...”
TEDBIRAT I ILAHIYYE

Ahmet Avni Konuk
3x“Zîrâ Rehnümâ-ı Ma'rifet nâmındaki risâlede buyrulur ki: "Nefse bir sûret verilse şekli şudur: Başı kibir, gözü ucüb, ağzı hased, lisânı kizb ve gıybet, kulağı nisyân, göğsü hıkd ve kîn, karnı şehvet ve bühtân, elleri hıyânet ve sirkat, ayakları emel, kalbi gaflet, rûhu küfürdür.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Ahmed Avni Konuk
3x“Nefsin sıfatları çoktur ve her sıfatın bir dili vardır ve her dilin de muhtelif beyânları vardır. Meselâ "hased" sıfatının dili ve "kibir" sıfatının dili ve "ucüb" ve "hırs" sıfatlarının dilleri başkadır. Meselâ hased dilini kullandığı vakit, senin ni'metinin zevâlini murâd ederek zâhirde muhikk nasîhatlar eder.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Ahmed Avni Konuk
2x“Kuşluk vaktinde güneş yükselip harâreti şiddet peydâ edince, gübre yığınında nasıl bir taaffün peydâ olursa; bu hâlin zuhûrunda da İblîs'in enâniyet gübresi taaffün ederek, mâhiyyeti zâhir oldu. İşte insan da böyledir; çok kimselerin ucub ve enâniyetleri nefislerinde gizlidir; bir muharrik olmadıkça mütevâzi' ve nâzik görünürler. Vaktâki bir muharrikin tahrîki ile imtihân-ı ilâhî vâki' olunca, derhal o ucub ve...”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Ahmed Avni Konuk
2x“Ve eğer bu dîvlerden ve perilerden baş çekerlerse, melekler hepsini çenbere çekerler. Ve eğer kuvâ-yı şeheviyye ve gazabiyye ve vehmiyye ve ucüb ve kibir ve hased gibi şeytanlar ve periler, bu kalb Mescid-i Aksa'sının i'mârından baş çekerler ve imtina' ederlerse, melekler idâdında olan insân-ı kâmilin kuvâsı onları çenbere ve bukağıya çekerler.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Terzibaba - Necdet Ardıç
2x““Ayaz”, Sultan Mahmûd-i Gaznevî’nin bir Türk bendesinin adıdır ki, pâdişâh onu küçüklüğünde âilesinden alıp sarayına getirmiş ve pek zekî ve edîb olduğundan onu kendine özel sohbet arkadaşlığı etmişti. Ayaz nâil olduğu bu devlet ve saâdete aldanmamak ve kendisine ucüb ve kibir ânz olmamak için, saraya gelmezden evvel giydiği bir post ile çarığı dâimâ nazarında bulundurmak üzere bir odaya sakladı.”
Târık Sûresi

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Kefen vechi için altın ata!" “Pendâşten”, zannetmek ve tasavvur etmek ve ucüb ve tekebbür etmek ma’nâlarınadır (Burhan). Burada “tasavvur etmek” ma’nâsı münâsibdir. “Vech”, burada kendisiyle ihtiyaç bertaraf edilmiş olan şeye derler (Gıyâsü’l- Lügat).”
Sayfa 107

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Zîrâ Rehnümâ-ı Ma’rifet nâmındaki risâlede buyrulur ki: “Nefse bir sûret verilse şekli şudur: Başı kibir, gözü ucüb, ağzı hased, lisânı kizb ve gıybet, kulağı nisyân, göğsü hıkd ve kîn, karnı şehvet ve bühtân, elleri hıyânet ve sirkat, ayakları emel, kalbi gaflet, rûhu küfürdür.”
Sayfa 171

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Riyazata başladıklarında, onlara ruhani sıfatlar belirir, aydınlanıp gözlerine görünür. Ancak burhanı görmeye yakın olmadıkları zaman, o kişilerin içine ucub (kendini beğenme) ve gurur girer. Görülen bu şeylerin ne olduğunu bilemeyince, onu keramet zannederler.”
Bakara Dosyası

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Bunun dışında nefislerini daha iyi tanımaları ve seyirlerinde yardımcı olması için kardeşlerimizden gelen talep üzerine nefsin olumsuz sıfatlarını (kibir, ucub, gazab vb) anlatan sohbetlerim oldu, pandemi sebebiyle sohbet edemediğimizden bunları yazılı olarak kendilerine verdim.”
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)

Terzibaba - Necdet Ardıç
“) "Nefis, 'bimâ âtâkum' ile şımarırken, “âtâ” edenin Hakk olduğunu unutur. Bu, 'şirk-i hafî' (gizli şirk)dir."[97] Nefsin “ucub” kendini beğenmesi ve “fehur” övünmesi “ene” ben varım demesinden kaynaklanmaktadır. Ve ilahi benlik karşısında varlık iddiasında olduğu için Allah (c.”
Hadîd Sûresi

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Sınanma musibet olursa sabır, nimet olursa şükürle karşılık verilir. İmtihanın çoğu insanlarla olan ilişkiden doğar. Riya, kibir, ucub, yalan, su-i zan, gıybet ile aldanma sebepleridir. Ne ile imtihan olduğumuzu bilmek için uyanıklık şarttır.”
Hûd Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
“Nitekim insanlar, çoğu zaman sebepleri terk edenler hakkında hüsn-i zanda bulunarak onları yüksek bir mertebede görürler. Bu ise sâliki ucub ve riyâ gibi âfetlere sürükleyebilir. Dolayısıyla bu aşamada sebeplere sarılmak, aynı zamanda nefsin bu tür hastalıklarından korunmaya da vesile olur.”
Mücâdele Sûresi