Kelime-i Şîsiyye

Kelime-i Şîsiyye, Hz. Şît (a.s.)'ın taayyünüyle zuhur eden ve "nefes-i Rahmânî" hasebiyle ortaya çıkan bir hikmettir^s.3. Bu kavram, ilâhî isimlerin zât-ı ahadiyyette sıkışmış hâllerinden, Hak'ın nefes-i Rahmânîsiyle teneffüs ettirilerek âleme yayılmasını ifade eder. Bu durum, "atâullah" ve "hibetullah" yani Allah'ın ihsanı ve hibesi manasına gelir ve bu sebeple "Hikmet-i Nefsiyye" olarak adlandırılır^s.3. Cenâb-ı Âdem'in icmâlî taayyününden sonra, Hak Teâlâ'nın mutlak vücudunun a'yân-ı sâbite üzerine inbisâtı (yayılması) olan nefes-i Rahmânî ile bu icmâli tafsil etme muradını yansıtır^s.3.

Kelime-i Şîsiyye aynı zamanda "velâyet-i hâssa-i Muhammediyye" ile de ilişkilidir. Bu velâyet, tüm ilâhî isim ve sıfatları kapsayan, vücûbî ve imkânî tüm hakikatlerin feyz kaynağı olan ilâhî mertebedir. Buna "mişkât-ı hâtem-i velâyet" denir ve Hâtem-i enbiyânın bâtını, yani makâm-ı mahmûd olarak kabul edilir^s.166. Hakikat-i Muhammediyye, zât-ı ahadiyyenin celâli altında müstehlek olan ilâhî isimlerin zuhuruna şefaat eder. Rahman ismi, tüm ilâhî isimleri kapsadığından, bu şefaat diğer isimler üzerine öncelik kazanır^s.231.

Vücûd-ı mutlak-ı Hak, zât-ı ahadiyyesi itibarıyla doğrudan atâ ve ihsan etmez; çünkü atâ, sıfat ve isimlerin gereğidir. Bu mertebede Hak, tüm sıfat ve isimlerden zuhurdan müstağnidir; tüm sıfat ve isimleri zât-ı ahadiyyetinde mündemiç ve müstehlektir^s.6. Ancak Hak, ilminde peydâ olan isimsel sûretlere, nefes-i Rahmânîsiyle inbisat ederek, yani letafet mertebesinden kesafet mertebesine tenezzül etmek suretiyle vücud verir^s.6. Bu tenezzül ve takayyüd, a'yân-ı sâbite hasebiyledir ve âlem-i kevnde her mazhara gelen atâyâ, kendi ism-i hâssının istidadına göredir. Bu isimsel tecellilere "feyz-i mukaddes" denir^s.367.

Kaynaklar: Kelime-i Şîsiyye — s. 3, 6, 166, 231, 367

Hz. Şît (a.s.), Hz. Âdem'in oğlu olarak bilinir ve Fusûsu'l-Hikem'de kendisine ayrılan "Kelime-i Şîsiyye" bölümünde "Hikmet-i Nefsiyye" veya "Hikmet-i Nefthiyye" ile anılır^vikipedi. Bu hikmet, ilâhî nefes ve atâ kavramlarını merkeze alır. Hz. Şît'in bu bölümde yer almasının ana sebebi, onun "hibe çocuk" olmasıdır; yani ilâhî bir bağış ve atâ olarak dünyaya gelmesi, varlığın imkânsızdan vâcibe dönüşümünün bir sembolü olarak kabul edilir^vikipedi.

Kelime-i Şîsiyye bölümü, varlığın dönüşümünü ve Hakk'ın kudretinin tecellîlerini somut örneklerle açıklar. Örneğin, lâl rengi ile yeşil boyanın karışımından deniz renginde koyu bir mavi renk elde edilmesi gibi, dış varlığı olmayan bir şeyin nasıl ortaya çıktığı anlatılır^s.340. Bu durum, buzun hem imkânsızın hem de vâcibin (varlığı zorunlu olanın) ortaya çıkarıcısı olmasıyla ilişkilendirilir. Muhakkik (gerçeği araştıran) kişi, mümkünün nereden mümküne dönüştüğünü bu yolla idrâk eder^s.340.

Bu bağlamda, şanlı bir peygamberin mucize olarak veya onun vârisi olan kâmil bir velînin keramet olarak, esintili havadan buz elde edebilmesi örneği verilir. Bu durum, onların beşerî sıfatlarından fânî olup Hak ile bâkî olmalarıyla açıklanır. Zira bu mertebeye ulaşanların kudret ve fiilleri, Hakk'ın kudreti ve fiili haline gelir^s.382. Hz. Şît'in hikmeti de bu ilâhî atâ ve varlığın dönüşümündeki Hakk'ın iradesinin tecellîsiyle yakından ilişkilidir. O, ilâhî nefesin ve bağışın bir temsili olarak, varlık mertebelerindeki bu dönüşümün ve Hakk'ın kudretinin bir işareti olarak bu bölümde ele alınmıştır.

Kaynaklar: Vikipedi: Hz. Şît · Kelime-i Şîsiyye — s. 340, 382

"Nefs" (نَفْــث) kelimesi, tasavvufî metinlerde genellikle "üflemek" fiiliyle ilişkilendirilir ve bu, özellikle hastalar üzerine okuyan ehl-i azâimin yaptığı bir eylemle somutlaştırılır^s.1. Ancak bu kelimenin tasavvufî derinliği, ilahi isimlerin Ahadiyet Zat'ında bir tür sıkışma veya hapsolma durumundan sonra, Cenâb-ı Hakk'ın Rahmânî nefesini göndermesiyle meydana gelen bir ferahlamayı anlatır^{s.2, 7, 8, 10}. Bu ilahi nefes, bir nevi ilahi ihsan ve rahatlama olarak tecelli eder. Bu "hikmet-i nefsiyye"nin Hz. Şît (a.s.) kelimesine tahsis edilmesinin özel bir sebebi vardır. Hz. Âdem (a.s.), varoluşun ilk icmâlî taayyünü (toplu belirginleşmesi) olup, onun mertebesi âlemin tüm mertebelerini kuşatır^{s.2, 7, 8, 10}. Hz. Şît (a.s.) ise, Hz. Âdem'in Hâbil'in şehadetinden duyduğu üzüntüyü dindirmek üzere Allah'tan talep ettiği ve kendisine ihsan edilen bir çocuktur; bu nedenle "hibe çocuk" olarak da anılır (Kelime-i Şîsiyye, s.7, 8, 10; Hz. Şît (a.s.) Wiki). Bu bağlamda, "nefs" kelimesi, ilahi rahmetin ve ihsanın bir tecellisi olarak, sıkıntı ve kederin giderilmesiyle ortaya çıkan ferahlamayı ve yenilenmeyi ifade eder. Bu durum, tasavvuftaki nefsin tezkiye süreçlerinden farklı olarak, ilahi bir atâ ve nefes olarak ele alınır.

Kaynaklar: Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 2, 7, 8, 10

Rahmânî nefes, vahdet-i vücud doktrininin en yoğun terimlerinden biridir ve tüm varlıkların zuhurunun kaynağı olan ilâhî soluğu anlatır^vikipedi. İbn Arabî'nin tasavvuruna göre, Hak Teâlâ kâinatı bir kez yaratıp bırakmamış, bilakis sürekli nefes vererek onu yenilemektedir^K1. Bu durum, Rahmân Sûresi 29. ayetindeki "her gün yeni bir tasarrufta" ifâdesiyle örtüşür ve Rahmânî nefesin kâinatın sürekli tazelenme anı olduğunu gösterir^K1. Hak'ın zâtında peydâ olan esmâî sûretlere, Rahmânî nefesiyle tenezzül ederek, yani letafet mertebesinden kesafet mertebesine inerek vücud vermesiyle âlem varlık kazanır^s.6. Bu nefes, "fenâ-vücud" ritmiyle işler: Hak nefes aldığında kâinat fenâ bulur (yokluk anı), nefes verdiğinde ise yeniden zuhûr eder (vücud anı). Bu döngü her an gerçekleşir ve âlem sürekli ölüp dirilir^K1. Hz. Âdem'in ilk icmâlî taayyün (toplu belirginleşme) olması ve mertebesinin âlemin bütün mertebelerini kapsaması sebebiyle, Yüce Allah bu icmâli, mutlak varlığının sabit hakikatler üzerine yayılmasından ibaret olan Rahmânî nefesi ile ayrıntılandırmak istemiştir^s.2-3. Bu nedenle, nefes gönderme anlamına gelen "nefs"e ait hikmet, "Allah vergisi" ve "Allah'ın bağışı" anlamına gelen Şîs Kelimesi'ne özel kılınmıştır^s.3. Rahmânî nefes, aynı zamanda ilâhî bir bağış ve cömertlik feyzidir^s.3. Bu bağış, bazen halis bir rahmet olarak, bazen de acı ilacın içimi gibi, içimi rahatlığı takip eden karışık bir rahmet olarak tecelli edebilir^s.239-240.

Kaynaklar: Vikipedi: Nefes-i Rahmani · K1, s. 218 · Kelime-i Şîsiyye — s. 2, 3, 6, 239, 240

Hz. Âdem'in temsil ettiği mertebe, tasavvuf düşüncesinde oldukça merkezi bir öneme sahiptir. O, "ilk toplu belirginleşme" (taayyün-i evvel-i icmâlî) olarak kabul edilir ve bu durum, onun mertebesinin âlemin tüm mertebelerini kapsadığını gösterir^{s.2, s.3}. Bu kapsayıcılık, Âdem'in ilâhî isimlerin tecellî ettiği bir mahal olmasıyla yakından ilişkilidir. Şîsiyye Fassı'nda geçen "nefs" (üflemek) kavramı, ilâhî zâtta hapsolup sıkılan ilâhî isimlerin, Rahmânî nefesle ferahlatılmasını ifade eder^{s.1, s.8, s.9}. Bu "nefsî hikmet"in Şîs Kelimesi'ne tahsis edilmesinin sebebi de Âdem'in bu icmâlî taayyün mertebesinde bulunmasıdır.

Hz. Âdem'in bu mertebesi, aynı zamanda "Emânet Âyeti" (Ahzâb 72) ile de bağlantılıdır. Bu ayette geçen "emânet", tasavvufî yoruma göre, insanın "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti" olmasıdır^K1. Yani insan, Allah'ın bütün isimlerini taşıyacak kapsamlı bir mahaldir. Bakara 31'deki "ona bütün isimleri öğretti" ayeti de bu durumu destekler. Âdem'in bu kapsayıcı mertebesi, onun hem âlem-i şehâdetin hem de âlem-i mânânın hakikatlerini kendinde barındırmasını sağlar^K1. Bu durum, onun yaratılmışlık gereği olan belirlenimlerinin kalktığı ve Hakk'ı müşâhede ettiği bir hâle ulaşabileceği potansiyelini de içerir^s.147. Böylece Hz. Âdem, kâinatın manevî tutamağı olan velâyet sırrının da taşıyıcısı konumundadır.

Kaynaklar: Kelime-i Şîsiyye — s. 1, 2, 3, 8, 9, 147 · K1, s. 138, 405

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin en kıymetli eseri olup, tasavvuf metafiziğinin ana metni ve şahikası kabul edilir^K1. Eser, 27 Fass'tan oluşur ve her Fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır^K1. İbn Arabî'nin bu eseri, Hz. Peygamber'in rüyâ ile yazdırdığı, vahy-i ilhâmînin bir tezahürü olarak görülür^K1. Bu denli derin ve yoğun bir metin olması sebebiyle, içerdiği binlerce hakikati ve ilahî bilgiyi herkesin kolayca idrak etmesi mümkün değildir^s.36.

Şerhler, bu ilahî bilgileri "akıllarına sığdırıp kabul edemeyenler" için bir açıklama ve kolaylaştırma aracı olarak ortaya çıkmıştır. Zira bu kabul edememe durumu, "kabiliyet eksikliğinden" kaynaklanmaktadır^s.36. Aynı zamanda, İbn Arabî'nin "misk-i ezfer" (çok güzel kokulu misk) olarak nitelendirilen zatının^s.160 son peygamberin kandilinden aldığı bu ilmi açıklaması, özel bir idrak seviyesi gerektirir^s.161. Dolayısıyla şerhler, bu "ilahî bağışları kabul edip ve âb-ı hayât gibi içip hazmedenler" için de bir derinleşme ve tasdik zemini sunar^s.36. Necdet Ardıç gibi günümüz mürşidleri de, Fusûsu'l-Hikem şerhleri ile bu irfan geleneğini modern döneme taşımaktadır (Necdet Ardıç (Terzibaba) - WIKI). Şerhler, tasavvufu tahkîk etmek isteyen sâliklere, eserin bâtınî hakikatlerine ulaşmada bir yol gösterici işlevi görür.

Kaynaklar: K1, s. 26 · Kelime-i Şîsiyye — s. 36, 160, 161