TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)

Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180), İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserinin anlaşılmasına yönelik bir giriş ve açıklama metnidir. Fusûsu'l-Hikem, tasavvuf metafiziğinin en kıymetli eseri olup, her biri bir peygambere ait bir hikmeti içeren 27 Fass'tan oluşur^K1. Bu mukaddime, özellikle İsmail Fassı'nın içeriğine değinerek, her varlığın kendi isminin tecellisini ve zuhurunu nasıl ortaya koyduğunu izah eder (TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180), s.115). İsmail Fassı, "Hikmet-i Aliyye" olarak adlandırılır ve saîd olmanın sırrını, her kulun özel Rabbi olan "Rabb-ı hâs" kavramını, mârifet-i Rabbâniyye'yi ve teslim-rıza eksenindeki hakikatleri ele alır (İsmail Fassı). Mukaddime, "ayn"ın (varlığın) vücudunun ancak Rabbi ile kaim olduğunu ve "ayn"ın daima mevcut olduğunu belirtir. Bu durum, rubûbiyyetin (Rablık hakikatinin) daima bâtıl olmayacağını, yani Rablık hakikati olan vücudun mutlak vücud olduğunu ifade eder (TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180), s.105). Bu açıklamalar, Fusûsu'l-Hikem'in temel kavramlarından olan ilâhî isimlerin tecellileri ve varlığın Hak ile olan ilişkisi gibi derin tasavvufî meseleleri aydınlatmayı amaçlar.

Kaynaklar: K1, s. 26

Necdet Ardıç, tasavvufî ilmi vehb (Hakk'ın hibe yoluyla verdiği ilim), kesb (çalışılarak kazanılan ilim) ve nakil (muhtelif eserlerden, Mesnevi-i Şerif, İnsan-ı Kâmil, Fusûsu'l-Hikem ve sohbetlerden müşahede ile toplanan ilim) olmak üzere farklı kaynaklardan edindiğini belirtir^s.190. Onun riyasetindeki tasavvuf serisi içinde, Abdürrezzak Tek gibi müellifler Sâd, Câsiye ve Vâkı'a sûreleri tefsirlerini kaleme alırken, Terzi Oğlu Cem Cemâlî ise Mü'minûn ve Zümer sûreleri tefsirlerini yazmıştır (Abdürrezzak Tek Wiki, Terzi Oğlu Cem Cemâlî Wiki). Bu durum, Necdet Ardıç'ın bir ekol oluşturduğunu ve çevresinde bir ilim ve irfan halkası bulunduğunu göstermektedir.

Necdet Ardıç'ın eserleri arasında Necdet Divanı, Hacc Divanı, İrfan Mektebi, Hakk Yolu’nun Seyr Defteri ve Lübb’ül Lübb Özün Özü gibi önemli çalışmalar bulunmaktadır^s.189. Ayrıca, A'yan-ı Sabite Kaza ve Kader isimli kitabında da derinlemesine bilgiler sunduğunu belirtir^s.189. Onun tasavvuf anlayışı, Resulullah (s.a.v.) ile kemalatına ulaşan İslam dininin, Âdem'den (a.s.) Resul'e (s.a.v.) kadar tüm mertebeleri ihtiva ettiğini vurgular^s.5. Bu mertebelerin bilinmesi, Allah'ın değişik mertebelerden ilim vermesinin anlaşılması için temel bir gereklilik olarak sunulur^s.5.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 5, 189, 190

A'yân-ı Sâbite, tasavvufî düşüncede varlıkların yaratılmadan önceki ilâhî ilimdeki sabit hakikatleridir. Bu hakikatler, "ilâhî sûretler" (suver-i ilâhiyye) olarak da adlandırılır ve henüz dış dünyada varlık kazanmamış olsalar da, her şeyin özündeki "programı" veya "kimlik bilgisi"ni oluştururlar^s.160. Bu program ezelîdir ve Cenâb-ı Hakk'ın ilminde her bir varlık için mevcuttur^s.160.

A'yân-ı Sâbite, Hazerât-ı Hamse tasnifinde vâhidiyyet mertebesinde yer alır ve taayyün-i sânî olarak kabul edilir^K1. Bu mertebe, ahadiyyet mertebesinden sonra gelir ve varlıkların isim ve sıfatlarla belirginleşmeye başladığı aşamadır. A'yân-ı Sâbite'nin en önemli özelliklerinden biri, "mec'ûl" yani "yapılmış" olmamasıdır. Zira onlar, ilâhî isimlerin ilmî sûretlerinden ibaret oldukları için haricî vücutları yoktur ve bu nedenle bir tesir veya etkiyi kabul etmezler; zâtî işlerden ibarettirler^{s.10, 70, 160}. Bu durum, insanın kendi yüceliğini idrak etmesi açısından önemli bir husustur^s.160.

Her bir ayn-ı sâbite, kendi zâtına ait kabiliyetini (isti'dâd) göstererek Hak'tan kendi varlığını ve zuhurunu talep eder. Bu talep, "lisân-ı isti'dâd" (kabiliyet dili) ile gerçekleşir ve Hak Teâlâ'nın "kün" (ol) emri bu istek üzerine verilir^s.21. Bu bağlamda, Hakk'ın iradesi, ilmine ve ilmi de malum olan A'yân-ı Sâbite'ye tabi olur^s.168. A'yân-ı Sâbite'nin istidat ve kabiliyetleri de mec'ûl değildir, yani yaratılmış değildirler; bunlar Zât'ın gereği olup, illetleri yalnızca Zâtullah'ın vücududur^s.184. Bu kavram, kader bahsinde de merkezi bir rol oynar ve her insanın çabasının yolu, onun A'yân-ı Sâbitesinde ezelden belirlenmiştir^s.141.

Kaynaklar: K1-156, TB. Fusûs Mukaddimesi, s. 21, 141, 160 · TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 10, 70, 160, 168, 184 · K1, s. 156

Necdet Ardıç, günümüz Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden biri olarak tasavvufî irfan geleneğini modern döneme taşıyan müstesna bir şahsiyettir (Wiki: Necdet Ardıç (Terzibaba)). Eserleri ve sohbetleriyle tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma gayesi gütmektedir. Bu durum, eserlerinin tasavvufa yeni başlayanlar da dahil olmak üzere farklı seviyelerdeki okuyuculara hitap edebileceği ihtimalini düşündürmektedir. Özellikle "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" adlı eseri, nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel bir eser olarak tanımlanmaktadır (Wiki: İrfan Mektebi (Hakk Yolu)). Bir eserin "temel" olarak nitelendirilmesi, konunun esaslarını ve başlangıç prensiplerini içerdiği anlamına gelebilir.

Kaynaklarda doğrudan "yeni başlayanlar için uygundur" şeklinde bir ifade yer almasa da, Necdet Ardıç'ın tasavvufu geniş kitlelere ulaştırma çabası ve "İrfan Mektebi (Hakk Yolu)" eserinin "nefs mertebelerini ve Hakk yolunu anlatan temel eser" olması, bu eserin tasavvufa giriş yapmak isteyenler için bir başlangıç noktası olabileceği çıkarımını desteklemektedir. Ayrıca, kendisinin "Kur'an Sure Tefsirleri" gibi eserleri de bulunmaktadır^vikipedi, bu da tasavvufî kavramların Kur'anî temellerini anlamak isteyenler için faydalı olabileceğini düşündürür. Ancak, kaynaklar bu eserlerin pedagojik yaklaşımı veya zorluk seviyesi hakkında detaylı bilgi sunmamaktadır.

Kaynaklar: Vikipedi: Kur'an Sure Tefsirleri

Kazâ ve kader konusu, tasavvufta insanın içinde bulunduğu yaşam mertebelerine göre değerlendirilen bir ilim ve yaşantı olarak kabul edilir^s.142. Bu bağlamda, kazâ insanın programının toplu halini ifade ederken, kader bu programın miktar miktar, bölüm bölüm zuhura çıkmasını anlatır^s.146. Her an, yaşanan saatlerin, dakikaların ve saniyelerin geçişi bir kader olarak nitelendirilir^s.146.

Ehl-i sünnet vel cemaat akidesinde kader iki türlüdür: Kazâ-yı mübrem (kazâ-yı mutlak) ve kazâ-yı muallâk (boşta olan, kesin olmayan hüküm)^s.146. Kazâ-yı mutlaktan insan sorumlu değildir, çünkü bu Hakk'ın isteği istikametinde gerçekleşir^s.148. Cenâb-ı Hakk'ın insanlar üzerindeki kazâ-yı mutlak hali değiştirilemez^s.147. Ancak kazâ-yı muallâk olan kaderden, yani boşta olan bölümlerden insan sorumludur^s.146.

Kazâ, a'yân-ı sâbitenin yapılmamış istidadına bağlı iken, kader her bir "ayn"ın mertebelerinin tümünde açığa çıkacak mec'ûl (yapılmış) istidadına bağlıdır^s.23. Bu durum, kader sırrının a'yân-ı sâbiteden her bir aynın vücutta zâtî, sıfâtî ve fiilî olarak ancak aslî kabiliyetinin ve zâtî istidadının özelliği kadar açığa çıkması esasına dayandığını gösterir^s.23. Bu gayri mec'ûl istidat ve kabiliyetler, kazâ ve kader bahsinin özel halleri ve kaynak meseleleridir^s.183. Arifler ve irfan ehli, kazâ ve kader hükümlerini zâhiri ve bâtını ile birlikte yaşayarak bu hakikati en güzel şekilde izah edenlerdir^s.150.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 23, 142, 146, 147, 148, 150, 183

Eserde "kendini bilmek" vurgusu, insanın hakikatini idrâk etmesi ve bu idrâk neticesinde Hakk'ı tanıması üzerine kuruludur. Kişi, kendisini bilmediği takdirde edindiği tüm bilgilerin hayâl hânesine yazıldığını ve aslî bir karşılığı olmadığını anlar^s.151. Bu durum, kişinin kendi hakikatine girmesine engel olur ve onu nefsi bir benliğe sürükler^s.2. Oysa tasavvufî sülûkun gayesi, kişinin kendi varlığının izâfî olduğunu, hiçbir şeyin sahibi olmadığını ve her şeyin kendisine verilmiş bir isimden ibaret olduğunu anlamasıdır^s.155. Bu anlayış, sâlikin kendisini gerçek mânâda tanımaya yaklaşmasını sağlar.

Kendini bilmek, aynı zamanda Hakk'ın zuhûruna mahal olma meselesiyle de yakından ilişkilidir. Bir sanatkârın sıfatlarının bilinmesi için eser ortaya koyması gerektiği gibi^s.86, insan da Hakk'ın esmâ ve sıfatlarının tecellî ettiği bir mazhardır. Sâlik, kendisinden sâdır olan fiillerin kendine ait olmadığını, Rabb'inin o fiili kendisi aracılığıyla işlediğini idrâk ettiğinde^s.113, kendi noksanlıklarını nefsine, kemâlâtı ise Hakk'a nisbet eder^s.81. Bu, kişinin "Ben ondan hayırlıyım" diyerek kendisini ayrı görme vehminden kurtulmasını sağlar^s.68. Nihayetinde, kendini bilmek, kişinin Hakk'taki yerini ve varlık vücudunun hakikatini anlamasına, cehaletin zeval bulmasına ve hakikatlerin gönlünde açılmasına vesile olur^s.7. Bu idrâk, kalpte tecellî eden muhabbet ve ünsiyet gibi hâllerle^K2 kişinin Rabb'ini daha iyi tanımasını sağlar^s.174.

Kaynaklar: TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 2, 7, 68, 81, 86, 113, 151, 155, 174 · K2

İblis'in hakikati gibi konuların tasavvufta işlenmesinin temel gayesi, insanın kendi hakikatini ve âlemin işleyişindeki ilâhî sırları keşfetmektir. Bu konular, özellikle Hakikat-i Muhammediye'nin^vikipedi kapsayıcılığını ve insanın Emânet Âyeti^vikipedi ile yüklenmiş olduğu sorumluluğu anlamak için birer mihenk taşıdır.

İblis, Cenâb-ı Hakk'ın Mudil (saptıran) isminin bir zuhur mahalli olarak kabul edilir^{s.64, 36}. Onun işi telbistir; yani iki benzer şeyi ayırt edememek, hakikatiyle aslı arasında fark görememektir^s.64. Bu durum, insanın kendi içindeki vehîm gücünün bir yansımasıdır. İblis'in "Ben ondan hayırlıyım" diyerek Âdem'e secde etmemesi, kendisini ayrı görme ve Hak'tan bağımsız bir varlık vehmetme halidir^s.68.

Oysa insan, Hakikat-i Muhammediye'nin bir mazharı olarak, âlemdeki tüm varlık ve oluşum özelliklerini kendinde barındırır. Bu demektir ki, insanda hem Hâdî (hidâyet veren) hem de Mudil isimlerinin tecellileri mevcuttur^s.69. İblis'in hakikatinin anlaşılması, insanın kendi içindeki bu zıt kutupları idrak etmesini, vehim gücünün sınırlarını ve Hak'tan ayrı görme yanılgısını fark etmesini sağlar.

Bu tür konuların tahkiki, sâlikin Hakkel Yakin^vikipedi mertebesine ulaşmasına hizmet eder. Zira bu hakikatler bilindiğinde, yani rububiyet hükümlerinin kişilerde faaliyette olduğu anlaşıldığında, nazar-ı hakikatle (hakikat gözüyle) bakıldığında, âlemde oluşan hiçbir fiile itiraz etmek muvafık olmaz^s.113. Bu idrak, rububiyetin sırrının zail olmaması için elzemdir; çünkü "bu hakikatin sırrı sensin" ve eğer bu sır yok olup gitseydi, rububiyet batıl olurdu^s.100. Dolayısıyla, İblis'in hakikati gibi derin konular, insanın kendi ilâhî hakikatini ve âlemin işleyişindeki ilâhî düzeni kavraması için vazgeçilmezdir.

Kaynaklar: Vikipedi: Hakikat-i Muhammedi, Emânet Âyeti, Hakkel Yakin · TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 36, 64, 68, 69, 100, 113

Terzi Baba'nın Fusûsu'l-Hikem şerhi, eserin karmaşık yapısını okuyucuya daha net sunma çabasıyla diğer şerhlerden ayrılır. İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'i, tasavvuf metafiziğinin en kıymetli ve yoğun metinlerinden biri olup, 27 Fass (bölüm) içerir ve her Fass bir peygambere ait bir hikmeti taşır^K1. Bu denli derin bir eserin şerhinde, metin ile şerh arasındaki ayrımın korunması büyük önem arz eder. Terzi Baba, bu ayrımı sağlamak için özel bir yöntem benimsemiştir: Avni Konuk Bey'in şerhini italik (yan) yazıyla, kendi şerh ve izahlarını ise normal yazıyla belirtir^s.4. Bu metodoloji, okuyucunun metnin aslını şerhlerden ayırt etmesini kolaylaştırarak, yanlış anlamaların önüne geçmeyi amaçlar. Eserin mukaddimesinde, bu ayrımın "Hulusi Korucu" tarafından yapıldığı ve kendisine teşekkür edildiği ifade edilir^s.4. Terzi Baba'nın şerhi, Fusûsu'l-Hikem'e karşı çıkan grupları da ele alır; bu grupların kötü fıtratları, ilimlerine mağrur olmaları, taklitçilikleri veya kısır idrakleri nedeniyle eseri reddettiklerini belirtir^s.8. Şerh, vehmî vücudu ortadan kaldırarak tevhid sırlarına ulaşmayı hedefler; zira vehim, bir olanı iki görmeye ve Hakk'ın tecellisini belirli bir mahalle sınırlamaya yol açar^{s.8, 35}. Bu şerh, İbn Arabî'nin "vahy-i ilhâmî" bir tezahür olarak görülen eserinin^K1 anlaşılmasına yönelik titiz bir gayretin ürünüdür.

Kaynaklar: K1, s. 26 · TB. Fusûs Mukaddimesi — s. 4, 8, 35