Cem'o ve Fark'o kitabına göre Cem ne anlam taşır?

"Cem'o ve Fark'o" kitabında "Cem" kavramı, tasavvufî sülûkun temel mertebelerinden biri olan cem makâmını temsil eder. Lugat anlamıyla "toplama, bir araya getirme" demek olan cem, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, yani bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Kitapta "Cem'o" karakteri, bu birleştirme ve birleme çabasının sembolüdür. O, "bütün bunları cem etmeye/birlemeye çalışan" kişidir¹. Bu durum, sâlikin dışsal farklılıkların ötesinde, her şeyin ardındaki ilâhî birliği idrâk etme gayretini yansıtır.

Cem makâmı, sâlikin sülûkunda kritik bir geçiş noktasıdır; öncesinde "fark" (kesret farkındalığı) gelirken, sonrasında "cem'-i fark" (cem ile farkın birleşimi) makâmı yer alır. Kitapta "Fark'o" karakteri, "Cem'o"nun bu birleştirme çabasına karşıt olarak konumlandırılır. "Fark'o", "tamamen (Fark/kesret/inkâr) âlemine ve çoklukların içine girip onlara karışıp kaybolup gitmiş" bir zihniyeti temsil eder¹. Bu karşıtlık, tasavvuftaki fark-cem ikiliğini somutlaştırır. Cem makâmında sâlik, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; her şeyin aslında Hakk'ın tecellîsi olduğunu müşâhede eder. "Cem'o"nun "Selam" ifadesindeki "yalvarma ve niyaz"² da bu birliğe yönelişin, Hakk'a teslimiyetin bir tezahürü olarak yorumlanabilir. "Cem'o"nun "Sultan" ifadesinin makamını belli etme isteği³ de, ilâhî birliğin ve kudretin idrâkine yönelik bir arayışı ifade eder.