Mesnevî-i Şerîf'te el-Bâsıt
Mevlânâ, Bâsıt ismini neredeyse her yerde celâlî çifti Kâbız (sıkan, tutan) ile birlikte anar; genişletmek ve daraltmak, âlemi döndüren iki karşılıklı eldir. Konuk'un şerhi bu ikiliyi hem kâinatın zıt isimler üzerine kuruluşu, hem de kulun iç hâllerinin gel-giti olarak işler.
Âlem, Bâsıt ile Kâbız gibi karşılıklı isimler üzerine kuruludur. Şerhin en yaygın teması, varlığın zıt esmâdan doğuşudur. Cilt 12:
"Esmâ-i ilâhiyye Kâbız ve Bâsıt ve Dârr ve Nâfi' ve Mâni' ve Mu'tî ve Hâdî ve Mudill gibi mütekâbil ve mütezâdd idi; binâenaleyh bu âlem-i mezâhirde dahi zıdların vücûdu zâhir oldu ve iyiler ve kötüler peydâ oldu." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 12)
Demek âlemdeki bütün zıtlıklar — darlık-genişlik, fayda-zarar, men-bağış — ilâhî isimlerin karşılıklı oluşundan doğar. Bâsıt genişletir, Kâbız tutar; ikisi olmadan ne çokluk ne de oluş kurulurdu. Zâriyât Sûresi aynı hükmü tekrar eder: dünya Hakk'ın fiillerinin tecellîgâhıdır, fiillerin menşei esmâdır, esmâ ise birbirine zıttır ve bu isimlerin hükmünün zuhûru aslâ durmaz (ta'tîl kabûl etmez).
Neşe Bâsıt'ın, gam Kâbız'ın gereğidir; kalp ikisi arasında döner. Cilt 8, bu zıtlığı doğrudan kulun iç hâline indirir:
"Neşe, Bâsıt ve gam, Kâbız isimlerinin gereğidir. Ve her birinin hükmünün sonu dam kenarı gibidir. Bâsıt isminin hükmünün sonundan, Kâbız ismi hükmünün dairesine düşüş meydana gelir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 8)
Demek içteki ferahlık ile sıkıntı tesadüf değil; biri Bâsıt'ın, öbürü Kâbız'ın hükmüdür. Genişliğin sonu bir dam kenarı gibidir: oradan insan darlığın dairesine düşer. Her isim tecellîsi bir başka türlü bağış getirir — "Kâbız isminin te'siri başka, Bâsıt isminin te'siri yine başkadır" (Cilt 3); bu tecellîler kesintisiz sürdüğünden, sâlikin hâli de durmadan değişir.
İnsân-ı kâmilde karşılıklı isimlerin hükmü birden zâhir olur. Cilt 7, Bâsıt'ı kemâl mertebesine taşır: "İnsân-ı kâmil bütün esmâ ve sıfât-ı ilâhiyyenin mazharı olduğundan, onda Kâbız ve Bâsıt ve Mâni' ve Mu'tî ve Hâfid ve Râfi' gibi esmâ-i mütekâbilenin ahkâmı da zâhir olur." Demek kâmil insan, ne yalnız genişleyen ne yalnız daralan; iki zıt ismi birden taşıyıp dengeleyendir. Onun zuhûr ve ihticâbı (görünüp gizlenmesi) doğrudan Bâsıt ve Kâbız'ın iktizâsındandır.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Bâsıt
İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Bâsıt, her ismin kendine has bir "haz"zı olduğu ve bütün isimlerin Hayy'de birleştiği bahsinde işlenir.
Bâsıt'ın hazzı Kâbız'da yoktur; her isim ayrı bir tat taşır. Fusûs Mukaddimesi, isimlerin birbirine indirgenemeyişini koyar:
"Mâni' ismindeki haz Mu'tî isminde ve Kābız ismindeki haz Bâsıt isminde yoktur; ve kābil-i taksîm olmayan o ayn-ı vâhide Hayy ismiyle de müsemmâ olduğundan, her bir ismin bu isimde de alâ-tarîki'l-müşâa iştirâkleri vardır." (TB. Fusûs Mukaddimesi)
Demek her isim kendine mahsus bir lezzet, bir hüküm taşır; Bâsıt'ın genişletme hazzı Kâbız'ın tutma hazzına benzemez. İsimler ayrı ayrı tatlardır; fakat bölünmeyen tek bir aynda, Hayy isminde, hepsi ortaktır. Genişlik ile darlık zâhirde zıt görünse de, dirilten tek hayatın içinde buluşurlar. Aynı mukaddime, şehâdet mertebesinde zâtın cisimlerle zuhûr ettiğini ve bu sûretlerin bölünüp ayrışmaya, kırılıp birleşmeye kābil olduğunu söyler — Bâsıt'ın genişlettiği âlem işte bu ayrışıp birleşen sûretler âlemidir.
Terzibaba Külliyatında el-Bâsıt
Terzibaba, Bâsıt'ı Kâbız ile birlikte hem rızık ve kalp hâllerine, hem de sâlikin edebine bağlar.
Bâsıt ve Kâbız kalplerde de tecellî eder; sâlik ikisinde de edebini korur. Zümer Sûresi şerhi bu ikiliyi bir terbiye hâline çevirir:
"Bâsıt ve Kâbız isimleri, rızıkta olduğu gibi kalplerde de tecellî eder. Kabz hâlinde kalp daralır, bast hâlinde genişler. Hakîkî sâlik her iki hâli de Hakk'tan bilir ve ikisinde de edebini korur. Zîrâ kabz olmadan bastın kıymeti bilinmez; darlık olmadan genişliğe şükredilmez." (Zümer Sûresi)
Demek bast (genişlik) ile kabz (darlık) sâlikin başına gelen rastgele hâller değil, iki ismin kalpteki tecellîsidir. Olgun kul, ferahlığı da sıkıntıyı da Hakk'tan bilir; ikisinde de aynı edeple durur. Üstelik biri öbürünün kıymetini gösterir: darlığı tatmayan, genişliğin değerini bilemez. Bu, Mesnevî'deki "dam kenarı" benzetmesinin sohbet dilindeki karşılığıdır — fark şu ki burada gel-git bir şikâyet değil, bir terbiye sebebidir.
Celâl ve Cemâl, tek Vücûd'un iki elidir; zıtlık değil ahenktir. Mü'minûn Sûresi şerhi, bu çifti bir tevhîd deliline çevirir: "Celâl ve Cemâl isimleri birbirine düşman iki ayrı güç değil, aynı Vücûd'un iki eli gibidir. O, biriyle sıkan (Kâbıd), diğeriyle açandır (Bâsıt). Kâinattaki bu muhteşem ritim, bu zıtlıkların çatışmasından değil, tek bir Zât'ın hikmetli fiilindeki uyumundan doğar." Demek Bâsıt ile Kâbız çatışmaz; bir bedenin iki eli gibi tek irâdeye bağlıdırlar. Genişlik ve darlığın ritmi, hepsini kuşatan tek Allah'a delildir.
Bâsıt, sâlikin mertebelerini genişleten bir açılış ismidir. İnsân-ı Kâmil dersi, ismi bir niyâza bağlar: "Bu ilmî yaşantıların kapılarını 'Fettâh' ismiyle açmaya, 'Bâsıt' ismiyle genişletmeye, 'Nâfiz' ismiyle bu mertebelere nüfûz etmeye gayret etmeliyiz." Demek Bâsıt yalnız rızkı ve neşeyi değil, kulun idrâkini, kalbinin kapasitesini de genişletir; Fettâh açtığını Bâsıt ferahlatır. Bir Sâlikin Seyr Yolu hikâyesi bunu zikre bağlar: "El-Kâbız ve el-Bâsıt ism-i şerîflerinin hükmü cümle âlemde yansır; yerler, gökler bundan nasibini alır, biz de alırız; önemli olan zikrin ve virdin dâim olmasıdır." Kul, bu iki ismin gel-gitinde duraklamadan zikrini sürdürürse nasibini alır.
Değerlendirme
Üç kaynak Bâsıt'ı hep Kâbız ile çift olarak ve "zıtların tek irâdede birliği" ekseninde okur. Mesnevî onu âlemi kuran karşılıklı isimlerden biri, neşenin kaynağı ve insân-ı kâmilde dengelenip zâhir olan bir hüküm olarak açar. Füsûs, her ismin ayrı bir hazzı olduğunu — Bâsıt'ın tadının Kâbız'da bulunmadığını — ama hepsinin bölünmez tek aynda, Hayy'de ortak olduğunu gösterir. Terzibaba külliyatı ise ismi sâlikin edebine ve seyrine bağlar: bast ile kabz kalpte tecellî eder, biri öbürünün kıymetini bildirir; Celâl ile Cemâl tek Vücûd'un iki elidir; Bâsıt kulun idrâkini de genişleten bir açılış ismidir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Bâsıt yalnız "genişleten" değil, Kâbız'ın tutuşuyla bir ritim kuran, rızkı ve kalbi açıp ferahlatan, zıddıyla beraber tek irâdeye bağlı bir isimdir. Bu ismi çifti kabid ile birlikte; aynı ritimdeki kardeş çiftlerini mani–muti ve hafid–rafi ile, hepsini toplayan kökü ise hayy ile okumak gerekir.