Mesnevî-i Şerîf'te el-Hâfıd

Mevlânâ, Hâfıd (alçaltan) ismini her zaman karşıtı olan Râfi' (yükselten) ile bir çift olarak işler. Konuk'un şerhinde bu iki isim, âlemde işlerin görünmesini sağlayan ilâhî işleyişin iki yüzü olarak görünür.

Hâfıd ile Râfi' olmasa âlemde hiçbir iş zâhir olmaz. Şerhin asıl teması, alçaltma ile yükseltmenin birlikte âlemi döndürmesidir. Cilt 11 bunu açıkça koyar:

"Hâfıd, alçak edici ve Râfi' yükseltici demektir, ikisi de esmâ-i ilâhiyyedendir. Ya'ni, bu fâil-i mutlak olan Hak Teâlâ hazretleri alçaltıcı ve yükselticidir. Bu iki ismin fa'âliyeti olmasa bu âlem-i sûrette hiçbir iş zâhir olmaz." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 11)

Demek alçaltan da yükselten de tek fâil olan Hak'tır. Şerh bunu görünen bir misalle bağlar: arzın alçaltılmasını ve göğün yükseltilmesini gör; bu ikisi olmadan âlemin devranı kurulmaz. Yeryüzü aşağıda, gök yukarıda durur; bu düzen, Hâfıd ile Râfi' isimlerinin birlikte işlemesindendir. İki zıt isim birbirini tamamlar; biri olmadan öteki görünmez.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Hâfıd

İbn Arabî, Hâfıd ismini zıt isimler düzeni içinde okur: Hâfıd celâlî (kahır yüzlü) bir isimdir, karşılığı olan Râfi' ise daha geniş ve daha kâmildir; kul, dar olan isimden geniş olana çağrılır.

Hâfıd celâlî ve dardır; kul karşıtı olan geniş isme çağrılır. Kelime-i Nûhiyye şerhi, mazhar olunan ismin kulu nasıl sevk ettiğini anlatır:

"Hâfıd veya Müntakim ve Mudil isimlerinin mazharı olan kimse, bu isimlerin mukabili olan Râfi' ve Rahîm ve Hâdî isimlerine davet olunur. Zira evvelki isimler sonrakilerden daha dar ve daha hususîdir. Aynı zamanda celâlîdirler. Sonrakiler ise evvelkilerden daha vâsi ve daha kâmildir." (Kelime-i Nûhiyye)

Demek alçaltan, intikam alan, dalâlete düşüren isimler dar ve celâlîdir; kul bunlara mazhar olsa da asıl çağrı, onların geniş ve rahmet yüzlü karşıtlarınadır: Hâfıd'ı yaşayan Râfi'ye, kahrı tadan rahmete davet olunur. İsimler arasındaki bu açıklık, sülûkün yönünü gösterir: daralan yerden genişe, alçaltandan yükseltene.

Her ismin bir zıddı vardır. Kelime-i İsmâiliyye şerhi, Hâfıd'ı bu zıtlık düzeninin bir halkası olarak sayar: "Mâni' (engelleyen), Mu'tî (veren); ve Muhyî (dirilten), Mümît (öldüren); ve Hâfıd (alçaltan) ve Râfi' (yükselten)." Esmâ böyle çiftler hâlinde işler; her celâlî isim bir cemâlî isimle dengelenir. Hâfıd, bu düzende yükseltmenin anlam kazandığı zemini kurar.

Terzibaba Külliyatında el-Hâfıd

Terzibaba, bu ismi yine Râfi' ile çift olarak ve aynı "iş ancak bu ikisiyle zâhir olur" hükmüyle okur.

Bu Kirdigâr Hâfıd ve Râfi'dir. Zâriyât Sûresi şerhi, alçaltma ile yükseltmeyi Hakk'ın fâilliğine bağlar:

"Bu Kirdigâr Hâfıd ve Râfi'dir. Bu ikisiz hiç iş zâhir olmaz... bu fâil-i mutlak olan Hak Teâlâ hazretleri alçaltıcı ve yükselticidir. Arza mensûb hafdı ve göğün ref'ini gör. Bu ikisiz onun devrânı yoktur, ey filân!" (Zâriyât Sûresi)

Kirdigâr (yaratıp düzenleyen) olan Hak, hem alçaltır hem yükseltir; arzın aşağıda, göğün yukarıda tutulması bu iki ismin eseridir. Terzibaba'nın bu okuyuşu, Hâfıd'ı tek başına bir kahır ismi gibi bırakmaz; onu âlemin dönüşünü kuran düzenin yarısı olarak gösterir. Alçalan bir yer olmadan yükselen bir yer de anlam taşımaz.

Değerlendirme

Hâfıd, kendisine boyun eğmeyeni alçaltan, celâlî yüzü olan bir isimdir; üç kaynak da onu daima karşıtı Râfi' (yükselten) ile bir çift olarak okur. Mesnevî ve Terzibaba, bu iki ismin işleyişi olmadan âlemde hiçbir işin zâhir olmayacağını, arzın alçalıp göğün yükselmesinin bunların eseri olduğunu söyler. Füsûs ise alçaltan ismin dar ve celâlî, yükselten ismin geniş ve kâmil olduğunu; kulun daima alçaltandan yükseltene, kahırdan rahmete çağrıldığını gösterir. Ortak hüküm şudur: Hâfıd tek başına bir kahır değil, yükseltmenin anlam kazandığı zemini kuran zıt isimdir; alçalan yer olmadan yükselen yer de olmaz. Bu ismi karşıtı rafi ile, celâlî yönü itibâriyle kahhar ve muntakim ile, davet olunduğu rahmet yüzü itibâriyle hadi ile birlikte okumak gerekir.