Mesnevî-i Şerîf'te el-Kâdir
Mevlânâ, Kâdir ismini soyut bir kudret tarifi olarak değil, çoğu kez kulun aczi karşısında beliren bir hâl olarak işler. Konuk'un şerhinde isim, "gücü yeten" yönüyle olduğu kadar, kulun "gücü yetmeyen" hâliyle de açılır.
Kudret mertebesi, gurûrla düşülen bir makamdır. Cilt 10, Hârût kıssasıyla Kâdir vasfının melekî bir mertebe oluşunu ve nasıl yitirildiğini gösterir:
"Melik, kâdir ve mutasarrıf ve sâhib mânâsınadır. Yani Hârût, mertebe itibâriyle göğün kâdir ve mutasarrıf olan meleklerinden idi. Mahzâ gururları üzerine vâki olan bir itâbdan dolayı böyle âlem-i süfliye muallak oldu ve asıldı." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 10)
Demek "kâdir ve mutasarrıf olmak" — tasarruf gücüne sâhip olmak — bir verilmiş mertebedir; o mertebeyi kendinden bilen, gurûra düşen baş aşağı asılır. Kudret kulun mülkü değil, emânetidir.
Hak, kulun göz yaşına karşı 'kâdir olmaz'. Cilt 9, ismin en ince yüzünü açar: kudretin zirvesinde olan Hak, bir yerde kendi rahmetiyle âdetâ kayıtlanır:
"Yâ Rab, ben bilirim ki senin indinde göz yaşının kadr ü kıymeti vardır. Ben arzın göz yaşıyla berâber olan yalvarmasını dinlememeye kâdir olmadım. Âh ü zârı senin indinde çok kadr tuttu, ben onun hukûkunu terk etmeye kâdir olmadım." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 9)
Burada "kâdir olmadım" sözü acizlik değil; rahmetin kahrı geçmesidir. Mutlak kudret sâhibi, yalvaranı geri çevirmeye "gücü yetmez" — çünkü kendi rahmetini kendi üstüne yazmıştır. Aynı cilt bunu emrin sağlamlığına da bağlar: "Hiçbir kere, o yüce emrini gevşek ve dolaşık yapmaya kâdir değilim." Kudret, ilâhî emri zaafa uğratmaz; o emir dâimâ muhkemdir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Kâdir
İbn Arabî, Kâdir ismini Üzeyr (a.s.) kıssası üzerinden, kader sırrıyla iç içe işler. Üzeyr'in "ölüler nasıl dirilir?" sorusu, kudret ile kaderin nasıl tek elde toplandığını açar.
Kudret her şeyde hâzırdır; kaderi seyretmek ise Kâdir'e mahsustur. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye, kulun acziyle Hakk'ın kudretini yan yana koyar:
"Böyle bir mevki-i aczde bulunanda fiil ve te'sîr olamaz. Binâenaleyh kâdir-i mutlak, kudreti ile her şeyde hâzırdır ve kudretini her şeyde müşâhede eder." (TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye)
Demek Kâdir-i mutlak, kudretini dışarıdan bir şeye uygulamaz; her şeyde zâten hâzırdır, her zerrede kendi kudretini görür. Üzeyr'in talebi de buydu: kaderin kudretle nasıl bağlandığını zevkan — yaşayarak — görmek. Fasıl bunu bir misalle açar: "Ömrü boyunca bal yememiş olana onu târif ile anlatmak mümkin değildir; zîrâ lezzet, vicdânî keyfiyettendir." Kaderin kudretle birleşmesi de anlatılmaz, ancak yaşanır. Bu yaşama ise "kudretin kader olarak tâyin olunmuşa taallukunun zevkan müşâhedesidir ki, yine Kâdir-i mutlaka mahsûs olmuş bulunur." Yani kaderin işleyişini kudret cihetinden seyretmek, ancak Hakk'ın bildirmesiyle olur.
Terzibaba Külliyatında el-Kâdir
Terzibaba'nın eserlerinde Kâdir ismi üç ayrı kapıdan girer: Kadir gecesi, "Kün" emrindeki yaratıcı kudret ve müellifin kendi "Rabb-i Hâss"ı.
Kadir gecesi, kendi kadrini bilmektir. Terzi Baba (Cilt 1), ismin "kudret" ve "kıymet" mânâlarını bir araya getirir; Kadir gecesini takvimdeki bir tarihten çıkarıp kulun iç hâline taşır:
"Kâdir gecesi ile ifâde edilen Kâdir ve kıymet bilmek, ne demek? Bu kendi varlığımızın hakikatinin kadrini ve kıymetini bilmek; onu anladığımız zaman biz Kâdir gecesini yaşamış oluyoruz. İşte o zaman insâna Kur'ân inmeye başlıyor." (Terzi Baba, Cilt 1)
Sıralama mânidârdır: Mi'rac hadisesiyle "kendi kadri kıymetini, hakikatini idrâk eden İnsân-ı Kâmil"e, kardeşi olan Kur'ân Kadir gecesinde vuslat ettirilir. Demek kendi değerini bilmek bir tür kudrettir; insan kendi hakikatini idrâk ettiğinde Kâdir ismi onda zuhûr eder.
"Kün" emri, Kâf harfine vuran kudrettir. Gülşen-i Râz Şerhi, yaratmanın doğrudan Kâdir ismiyle işleyişini bir temsille verir:
"Bir Kâdir ki bir göz açıp kapamada; bu iki âlem o 'Kün' ile zâhir olmada. Vurunca Kudret 'Kâf'ı nefes kAleme, yazıldı nakışlar yokluk levhinde. O nefesten her iki âlem peydâ oldu; ve insanın cânı o nefesten âşikâr oldu." (Gülşen-i Râz ve Şerhi)
İki âlem de, insanın cânı da, akl-ı küll de o tek nefesten zuhûr eder. Kâdir, "göz açıp kapayıncaya kadar" iki âlemi var edendir; kudreti bir vâsıtaya muhtaç değildir.
Kâdir, müellifin Rabb-i Hâssıdır. Bendeki Terzi Babam, ismin sâlikin kendi husûsî ismine nasıl dokunduğunu anlatır: "Baş tarafında da Rabb-i Hâssım olarak düşündüğüm Kâdir ismi vardı." Bu husûsî bağ bir mesûliyet de yükler; Kur'ân-ı Kerîm'de Yolculuk'ta müellif, "Ne Cenâb-ı Hakk karşısına ne de pîrimiz Abdülkâdir Geylânî Hazretlerinin karşısına 'Kâdir' ismine nasıl sahip çıktın diye çıkmak istemem" der. Bir esmâ kişinin Rabb-i Hâssı olunca, o ismin hakkını vermek bir kulluk borcuna döner.
Değerlendirme
Üç kaynak Kâdir ismini "kudret" çevresinde, fakat birbirini tamamlayan vechelerden açar. Mesnevî, kudreti kulun aczi karşısında okur: tasarruf gücü emânettir (Hârût), ve Hakk'ın rahmeti kendi kudretini kuşatır — yalvaranı geri çevirmeye "kâdir olmaz". Füsûs, kudreti kaderle birleştirir: Kâdir-i mutlak her şeyde hâzırdır, kaderin işleyişini kudret cihetinden seyretmek O'na mahsustur. Terzibaba külliyatı ismi hem "Kün" emrindeki yaratıcı kudrete, hem de kulun kendi kadrini bilmesine (Kadir gecesi) bağlar. Hepsinin ortak hükmü şudur: Kâdir yalnız "gücü yeten" değil; kudretini her zerrede hâzır kılan, o kudreti kendi rahmetiyle ölçen ve kuluna ancak emânet olarak veren isimdir. Bu ismi kavi, metin ve muktedir ile birlikte; kaderle bağını ise kader ekseninde okumak gerekir.