Mesnevî-i Şerîf'te el-Kuddûs
Mevlânâ, Kuddûs ismini tesbîh bahsinde işler; Konuk'un şerhi bu ismin hem "temizlenmiş" hem "temizleyen" iki yüzünü açar.
Kuddûs hem temizleyen hem temizlenmiştir. Cilt 9 şerhi, ismin gramerden gelen iki anlamını net koyar:
"'Kuddûs', mübâlağa ma'nâsını beyân eden bir isimdir, hem ism-i fâ'il ve hem de ism-i mef'ûl ma'nâsında isti'mâl olunur. İsm-i mef'ûl ma'nâsında isti'mâl olunduğu vakit, 'noksandan son derece münezzeh ve pâk' demek olur. İsm-i fâ'il ma'nâsına gelince 'mübâlağa ile temizleyici' demektir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 9)
Demek Kuddûs yalnız "noksandan uzak" olan değil, aynı zamanda "temizleyen"dir. Bu ayrım önemli: ism-i mef'ûl yönü Hakk'ın zâtını her eksiklikten yüce tutar; ism-i fâ'il yönü ise O'nun başkasını arındıran fiilini anlatır. Şârih, Mesnevî'nin o yerinde ismi ikinci anlamda, yani "temizleyici" olarak okur.
Su murdarı temizler, Kuddûs suyu temizler. Cilt 9, ismin bu fâ'il yönünü somut bir misalle bağlar. Bölümün başlığı şudur: "Suyun bütün murdarlıkları temizlemesi ve Hak Teâlâ'nın tekrar suyu murdarlıktan temizlemesi." Su her kiri yıkayıp kendi kirlenir; sonra Hak o suyu buharlandırıp yağmurla yeniden temiz kılar. Temizleyenin bir üstünde, temizleyeni de temizleyen bir Kuddûs vardır; arınma zinciri en sonunda O'na dayanır.
Tesbîh ruhun gıdâsıdır. Cilt 9, Kuddûs zikrini meleklerin ve sâlikin gıdâsı sayar:
"'Tesbih', Hak Teâlâ'yı her türlü nekâyıstan temizlik ile yâd etmek ma'nâsınadır; ve şerîatte bu nevi' yâda mahsûs olmak üzere Sübbûh ve Kuddûs gibi kelimeler vardır... bu nevi' zikir rûhun gıdâsıdır. Nitekim melâike dahi bu zikirden gıdâ ve kuvvet bulurlar. Ya'ni, 'Ey sâlik, cismâniyetinden rûhâniyetine yüz çevir!'" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 9)
Kuddûs demek, Hakk'ı her noksandan tenzîh ederek anmaktır; bu anış bedeni değil rûhu besler. Melekler bu zikirle kuvvet bulur, sâlike de aynı yol gösterilir: cismâniyetten yüz çevirip rûhâniyete dön.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Kuddûs
İbn Arabî, Kuddûs'ü tenzîh (Hakk'ı eksiklikten arındırma) bahsinin en şiddetli ismi olarak koyar; Terzibaba'nın Kelime-i İdrîsiyye dersi bunu açar.
Takdîs, Hakk'ı kemâl sananın bile ötesine atmaktır. Kelime-i İdrîsiyye, ismin sözlük ve terim anlamını verir:
"'Kuddûs', 'mukaddes' ma'nâsına 'takdîs'ten müştakktır; ma'nâ-yı lugavîsi 'tathîr'dir. Ve ıstılâhta 'Hakk'ı, imkân ve ihtiyâcdan ve nekāyis-i kevniyyeden ve kendinin gayrı bulunan mevcûdâta nisbeten kemâl addolunan kemâlâttan... tathîrdir'." (TB. Kelime-i İdrîsiyye)
Burada takdîs üç kattan arındırır: imkân ve ihtiyaçtan, yaratılmışa ait eksikliklerden, ve hatta kulun "kemâl" sandığı şeylerden. Yani biz neyi mükemmellik sayıyorsak, Hakk'ı ondan da tenzîh etmek gerekir; çünkü O'nun zâtı, akıl ve hayâlin idrâk ettiği her kemâlin üstündedir.
Kuddûs, Sübbûh'tan daha hastır. Kelime-i İdrîsiyye, iki yakın tesbîh ismini birbirinden ayırır:
"'Kuddûs', keyfiyet ve kemmiyet i'tibâriyle 'Sübbûh'dan ehasstır. Zîrâ onda pek şiddet ve kesretle zâtı tenzîh ma'nâsı vardır." (TB. Kelime-i İdrîsiyye)
Her iki isim de tenzîh ister, fakat Kuddûs daha özeldir; tenzîhi daha şiddetli ve daha yoğundur. Sübbûh tenzîhin geniş alanını gösterir, Kuddûs onun en keskin ucudur.
Terzibaba Külliyatında el-Kuddûs
Terzibaba, Kuddûs ismini meleklerin kaynak ismi ve nefsin arınma esmâsı olarak işler.
Meleğin kaynak ismi Kuddûs, insanınki Câmî'dir. Çeşitli sûre derslerinde Terzibaba meleği ve insanı bu ayrımla tanımlar:
"Meleklerin kaynak isimleri, esmâ-i ilâhiyyeden 'Sübbûh' ve 'Kuddûs'tür. Halîfe İnsân'ın (gönlün) ise kaynak isimleri 'Allâh', 'Câmî' ve 'Selâm' isimleridir ki, bu şerefli isimler diğer bütün esmâ-i ilâhiyyeye hâkim olduklarından, meleklere de hâkimdirler." (Secde Sûresi)
Melek tek bir hâl üzeredir: Sübbûh ve Kuddûs ile tesbîh ve takdîs eder, o kadar. İnsan ise bütün isimleri toplayan Câmî'nin mazharı olduğundan meleğe de hâkimdir. Secde Sûresi bunu şöyle tamamlar: "Halîfe, idrâk, şuur ve irfâniyetle hayâta bakarken, melek sadece yukarıdaki iki isimle Rabb'lerini tesbîh ve takdîs eder." Kuddûs meleğin sınırı, insanın ise tek bir vechesidir.
Varlıkların tesbîhi, kendi özlerindeki programdır. Zümer Sûresi, tesbîhi soyut bir söz değil, varlığın oluş tarzı olarak okur:
"'Yusebbihûne' (tesbîh ederken): Varlıkların kendi özlerindeki program neyi gerektiriyorsa, o hâl üzere zuhûr etmeleri onların tesbîhidir. Melekler 'Subbûh' ve 'Kuddûs' esmâlarının zuhûrları olduklarından bu isimlere uygun hâlleri ortaya çıkarmaktadırlar." (Zümer Sûresi)
Demek tesbîh yalnız dille değil, hâlle olur: her varlık kendi istidâdının gereğini yerine getirince Hakk'ı tesbîh etmiş olur. Melek Kuddûs'ün hâlini yaşayarak takdîs eder; söz onun varlığının dışa vurmasıdır.
Zekât Kuddûs ismiyle malı arındırır. Zekât ve İnfâk, ismin temizleyici yönünü amele indirir: "Zekâtta Allah'ın Kuddûs ismi, sadaka da ise Rahman ismi tecellî eder. Şöyle ki malı ve nefsi temizleyip arındırma özelliği sebebiyle zekâta taalluk eden isim mutlak temizlik anlamına gelen Kuddûs ismidir." Kuddûs uzak bir tenzîh değil; cebinden çıkan zekât, malı ve nefsi arındıran bir Kuddûs tecellîsidir. Mesnevî'deki "temizleyen su" misali burada günlük amele dönüşür.
Zâtî isimler arasında Kuddûs. İnsân-ı Kâmil, Kuddûs'ü zâtî isimler bölüğüne koyar: zâtî sıfatlar kısmında "Allah, Es-Samed, El-Ahad, El-Kuddûs, El-Vahid, El-Hayy, El-Ferd..." sayılır. Demek Kuddûs celâlî ya da cemâlî değil, doğrudan zâta ait bir isimdir; tenzîhin zâtla bu kadar yakın oluşu, onun neden "Sübbûh'tan daha has" olduğunu da açıklar.
Değerlendirme
Üç kaynak Kuddûs'ü bir bütün hâlinde verir. Mesnevî onu hem "noksandan münezzeh" hem "temizleyici" iki yüzle açar; suyu bile temizleyen bir arınma kaynağı gösterir ve tesbîhi rûhun gıdâsı sayar. Füsûs, takdîsi en şiddetli tenzîh olarak koyar: Hakk'ı imkândan, eksiklikten, hatta "kemâl" sandığımız şeylerden bile arındırmak — bu yüzden Kuddûs, Sübbûh'tan daha hastır. Terzibaba külliyatı ise Kuddûs'ü meleğin kaynak ismine, varlığın hâl ile tesbîhine ve zekâtla malı arındıran günlük amele indirir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Kuddûs, Hakk'ı her noksandan ve hayâlin kurduğu her sınırdan tenzîh etmek, aynı zamanda kulu ve malı arındıran temizleyici tecellîdir. Bu ismi selam, samed ve ahad ile birlikte; cem' yönünü ise el-Câmî' ile okumak gerekir.