Mesnevî-i Şerîf'te el-Muahhir
Muahhir ismi Mesnevî şerhinde müstakil bir derste açılmaz; yalnız sözlük cildinde kısa tanımıyla geçer. Konuk, ismi şöyle tarif eder: "Muahhir: Her şeyden sonra yine var olan; dilediğini geri koyan; sonunda sâdece kendisi var olarak kalan." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 13). Bu tanım, ismin iki yüzünü birden gösterir: hem dilediğini geriye bırakan, hem de her şey gidince yalnız kendisi kalan. Asıl işleniş, Mukaddim ile çift okunduğu Terzibaba bölümündedir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Muahhir
Bu esmâ Füsûs derslerinde müstakil işlenmez.
Terzibaba Külliyatında el-Muahhir
Terzibaba, Muahhir'i her zaman eşi Mukaddim ile birlikte anar; ikisi bir çiftin iki ucudur. Necdet Divanı'nda isim, bir dörtlükle doğrudan tarif edilir.
Muahhir, dilediğini sonraya bırakandır. Necdet Divanı'ndaki manzûme ismin işleyişini sade bir dille koyar:
"MUAHHİR' Dilerse eder tehir, / Bazılarını sonradan verir, / Sırasıyla alacaklar gelir, / Tehir eden MUAHHİR'dir ancak." (Necdet Divanı)
Demek bir şeyin geç gelmesi, unutulması değildir. Sıra vardır; her hak sahibi alacağını sırasıyla alır. Geciken nimet, geri bırakılmış nimettir — gelmeyecek değil, vakti sonraya konmuş. Bu, kulun sabrını besleyen bir okuyuştur: gecikme, mahrumiyet değil tehirdir. Aynı dörtlük, Muahhir'i hemen Evvel ve Âhir isimlerinin yanına yerleştirir: "EVVEL'dir herşeyin evveli... AHIR'dır çünkü her şeyin sonu." Öne almak da, sonraya bırakmak da O'nun elindedir.
Muahhir, Mukaddim ile bir çifttir. İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), kemâl isimlerini sıralarken bu ikisini bitişik anar: "El-Mukaddim'ül-Muahhir." Öne alanla geriye bırakan ayrı iki güç değil, aynı tertibin iki yüzüdür. Birini öne çeken el, ötekini sona koyandır; sıralamanın tümü tek bir iradeye bağlıdır.
Değerlendirme
Muahhir, dilediğini sonraya bırakan; her şey gidince yalnız kendisi kalan isimdir. Mesnevî sözlüğü onu kısa tanımıyla verir, Terzibaba ise Necdet Divanı'nın dörtlüğüyle açar: gecikme mahrumiyet değil, sıraya konmuş tehirdir. Üç yerde de isim eşi Mukaddim'den ayrı düşünülmez — öne almakla geriye bırakmak tek iradenin iki yüzüdür. Bu ismi mukaddim ile çift, evvel ve ahir ile komşu okumak gerekir.