Mesnevî-i Şerîf'te el-Mübdi'
Mevlânâ, Mübdi' ismini yaratışın en saf hâli olarak işler: örneksiz, dayanaksız, âletsiz var etmek. Konuk'un şerhi bu ismi hem âlemin yokluktan çıkışına, hem de o çıkışın her an yenilenişine bağlar.
Asılsız, örneksiz fer'i çıkaran isim. Şerhin merkez teması, ibdâ'ın (örneksiz îcâd) kendisidir. Cilt 9 bunu açık koyar:
"Hak, Mübdi' olarak geldi ve Mübdi' o kimsedir ki, aslı ve dayanağı olmayan fer'i ortaya çıkarır. 'İbdâ'', daha önce örneği olmayan bir şeyi icat etmektir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 9)
Demek Mübdi', elinde bir örnek, bir kalıp, bir âlet olmadan var edendir: "inşâ araçları ve gereçleri olmaksızın bu gördüğümüz fer'î eşyâyı çıkarır." Aynı cilt bunu vücûd öğretisine bağlar: "asıl olan Hakk'ın vücûd-i hakîkîsidir; gördüğümüz eşyânın vücûd-i izâfîleri o asl-ı hakîkînin fer'idir." Eşyâ, kendi başına duran bir kök değil; Mübdi'in örneksiz çıkardığı birer daldır.
Cemâl isimlerinin kadehinden biri. Cilt 9, Mübdi'i bir cemâl öbeği içinde sayar: ruhlara "Elestü bi-rabbiküm" diye hitâb eden Hak, yeryüzüne "Mübdi', Musavvir, Bedî' ve Fettâh gibi esmâ-i cemâliyyesi ile tecellî" eder. Çorak toprağı dirilten, ona sûret veren bu cemâl isimleridir; Mübdi' bu öbeğin ilkidir — önce var eder, sonra Musavvir şekil verir, Bedî' benzersiz kılar. Cilt 9 bu isimleri birer kadehe benzetir: "kenz-i mahfî olan cemâl-i ilâhî" o kadehlerden toprağa dökülür; gördüğümüz âlem, o gizli güzelliğin kadehlerinden taşan bir damladır.
Âlemin her an var ve yok oluşu. Cilt 8, Mübdi'in yaratışını tek seferlik bir iş değil, sürekli bir yenilenme sayar: "Âlem-i şehâdet, esmâ-i ilâhiyye muktezâsından olarak ale'd-devâm mevcûd ve ma'dûm olur." Bir cennet ehli "her zaman yeni bir sûret ve yeni bir cemâl" gördüğü için bıkkınlık duymaz; çünkü bıkmak, aynı şeyi tekrar görmekten doğar. Mübdi' her an örneksiz yeni bir zuhûr çıkardığı için, varlık hiç eskimez — her ân yeni bir ibdâ'dır.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Mübdi'
İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Mübdi', varlığı zuhûra çıkaran isimler arasında sayılır; fakat Terzibaba'nın Füsûs derslerinde asıl ağırlık, kulun kendi Mübdi'ini tanımasına — "marifet-i Mübdi"ye verilir.
Varlık veren isimler bölüğü. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet dersi, isimleri âlemle münâsebetine göre ikiye ayırır: "Mûcid, Muhyî, Mübdi', Rahmân, Musavvir, Hâlık, Kayyûm ve benzeri isimler, varlıkların vücûd bulmasını, mazharların zuhûrunu îcâb ettirir." Demek Mübdi', âlemi geri alan celâl isimlerinin karşısında, varlığı ortaya çıkaran cemâl bölüğündendir.
Marifet-i Mübdi' — kaynağını bilmek. Füsûs derslerinin asıl üzerinde durduğu tema, rûhun kendisini var edeni tanımasıdır. Fusûs Mukaddimesi bu bilgiyi üçe ayırır:
"Vücût, mertebe-i vahidiyetten mertebe-i rûh'a tenezzül ettiği vakit üç marifet hâsıl oldu: biri marifet-i nefs, yani kendi zâtını ve hakikatini bilmek; diğeri marifet-i Mübdi', yani kendisinin mûcidini bilmek; üçüncüsü mûcidine karşı fakr ve ihtiyâcını bilmek." (TB. Fusûs Mukaddimesi)
Demek rûh, dünyâya inerken üç bilgiyle iner: kendini bilmek, kendini var edeni (Mübdi') bilmek, ve o var edene muhtaç olduğunu bilmek. Marifet-i Mübdi', "nereden geldiğini, başlangıcını bilmek"tir. Kelime-i Âdemiyye aynı sırayı koyar: önce nefsini tanı, sonra "kendini meydana getireni" tanı, sonra ona fakrını anla. Mübdi'i tanımak, varlığının bir kökü olduğunu ve o köke muhtaç olduğunu kabûl etmektir.
Terzibaba Külliyatında el-Mübdi'
Terzibaba, Mübdi'i hem rûhun kaynağını tanıması, hem de varlığın kesintisiz yenilenmesi olarak işler; "marifet-i Mübdi"yi sülûkün temel bilgisi sayar.
Aczin idrâki, irfâna açılan kapı. İnsân-ı Kâmil, marifet-i Mübdi'i kulun acziyle birlikte okur:
"İlmî mevcûdiyetinden rûha tenezzül ettiği zaman kendisinde üç marifet meydana geldi: marifet-i nefs, marifet-i Mübdi', ve kendini var edene karşı aczini idrâk etmesi. Aczimizi idrâk ettiğimizde... nefsimizin O'nun nefsinden olduğunu anlamak sûretiyle çok yüksek bir irfâna ulaşırız." (İnsân-ı Kâmil, Cilt 5)
Demek Mübdi'i tanımak, soğuk bir bilgi değil; kendi aczini görüp varlığının O'ndan olduğunu anlamaktır. Terzibaba bunu marifetin zirvesine bağlar: kaynağını bilen, kendinin O'nsuz hiçbir şey olmadığını da bilir.
Rahmân'ın kendine öğrettiği ilk bilgiler. Tasavvuf İzâhları, marifet-i Mübdi'i tenezzül silsilesine yerleştirir: "Rahmân'ın marifetinde hâsıl olan birinci marifet, marifet-i nefs — Rahmân kendi nefsinin ne olduğunu evvelâ ta'lîm etti. İkincisi, kendi zâtının hakikatini bilmek: marifet-i Mübdi'; evvelâ kendini bilmek, sonra kendisini meydana getireni bilmek." Demek bu üç marifet yalnız kulun değil, rahmaniyet mertebesinin kendi inişinde de yaşanan bir sıradır: önce kendini, sonra kaynağını tanımak.
Her şeyin kaynağı, başkası yok. Necdet Divânı, ismin özünü bir mısra ile koyar:
"MÜBDİ'dir her şeyin kaynağı ondan, yoktur başka gelenler daha sondan... Her şeyin kaynağı MÜBDİ'dir ancak." (Necdet Divânı)
Divân, Mübdi'i hemen Muîd ve Muhyî ile birlikte anar: Mübdi' ilk kaynak, Muîd varlığı sürekli yenileyen, Muhyî hayat veren. Demek var etmek tek bir an değil; Mübdi'in çıkardığını Muîd durmadan tâzeler. Vahiy ve Cebrâîl dersi bu üç marifeti en sade diliyle özetler: "Marifet-i nefs: kendini tanıma. Marifet-i Mübdi': kaynağını bilmek. Kendini var edene fakr ve ihtiyâcını bilmek."
Değerlendirme
Üç kaynak Mübdi'i iki yüzüyle birleştirir: âlemi örneksiz var eden isim, ve kulun tanıması gereken kaynak. Mesnevî onu asılsız-dayanaksız-âletsiz var eden cemâl ismi olarak açar; Musavvir ve Bedî' ile bir öbekte sayar; yaratışı tek seferlik değil, âlemin her an mevcûd ve ma'dûm oluşuyla yenilenen bir iş kılar. Füsûs ve Terzibaba külliyatı ise ağırlığı "marifet-i Mübdi"ye verir: rûh dünyâya inerken kendini bilmek, kaynağını (Mübdi') bilmek ve o kaynağa muhtaç olduğunu bilmek üzere üç marifetle iner; Mübdi'i tanımak, kendi aczini idrâk edip varlığının O'ndan olduğunu görmektir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Mübdi' her şeyin örneksiz çıktığı tek kaynaktır; o kaynağı tanımak, varlığının bir başlangıcı ve sürekli muhtaç olduğu bir asıl bulunduğunu kabûl etmektir. Bu ismi varlığı yenileyen muid ve hayat veren muhyi ile birlikte; sûret veren yönünü ise el-Musavvir ile okumak gerekir.