Mesnevî-i Şerîf'te el-Mukaddim

Mukaddim ismi Mesnevî şerhinde müstakil bir derste açılmaz; Konuk yalnız sözlük cildinde tarif eder: "Mukaddim: Her şeyden önce olan; dilediğini öne alan; maddi ve mânevi nimetler verip dilediğini yükselten, öne geçiren." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 13). Bu tanım ismin iki yönünü gösterir: hem varlıkça her şeyden önde olan, hem de dilediği kulu mertebede öne çıkaran. Asıl işleniş, Muahhir ile çift okunduğu Terzibaba bölümündedir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Mukaddim

Bu esmâ Füsûs derslerinde müstakil işlenmez.

Terzibaba Külliyatında el-Mukaddim

Terzibaba, Mukaddim'i daima eşi Muahhir ile birlikte anar; biri öne alır, öteki sonraya bırakır. Tüm Şiirlerim ve Necdet Divanı'nda isim bir dörtlükle tarif edilir.

Mukaddim, dilediğini öne getiren; sırayı koyandır. Manzûme ismin işleyişini doğrudan söyler:

"MUKADDİM' Dilediğince eder takdir, / Kime ne dilerse verir takrir, / İstediğini öne getirir, / Gereğince sıra yapan MUKADDİM'dir ancak." (Tüm Şiirlerim)

Demek öne geçmek kulun kendi hesabıyla olmaz; sırayı koyan O'dur. Kimi öne alır, kimi geride kalır — bu bir takdirdir, "gereğince" yani hikmetle yapılan bir sıralama. Bir kulun mertebede yükselmesi de, bir işin önce gelmesi de bu ismin elindedir. Hemen ardından dörtlük eşini getirir: "MUAHHİR' Dilerse eder tehir... Tehir eden MUAHHİR'dir ancak." Böylece öne almakla geriye bırakmak yan yana konur; ikisi aynı tertibin iki yüzü olarak okunur.

Değerlendirme

Mukaddim, dilediğini öne alan, kulları mertebede yükselten, sırayı hikmetle koyan isimdir. Mesnevî sözlüğü onu kısa tanımıyla verir; Terzibaba ise Necdet Divanı'nın dörtlüğüyle açar — öne geçmek kulun hesabıyla değil, O'nun takdiriyledir. İsim her yerde eşi Muahhir'le birlikte anılır: öne almakla sonraya bırakmak tek iradenin iki yüzüdür. Bu ismi muahhir ile çift, sıralamanın baş ve sonunu gösteren evvel ve ahir ile birlikte okumak gerekir.