Mesnevî-i Şerîf'te el-Müzill

Mevlânâ, Müzill ismini cismânî âlemin esareti ve kibrin cezâsı üzerinden işler; Konuk'un şerhi zilletin nereden geldiğini açar.

Cisim, Müzill isminin mazharıdır; ruh ona esir olunca zelîl olur. Cilt 7, zilleti aşağı âlemin hükmüne bağlar:

"Cisimler, aşağı âlemdendir ve aşağı âlem 'Müzill' ism-i şerîfinin (Allah'ın zelil kılan isminin) tecellî yeridir. Eğer ruhlar, cisimlerin hükümleri altında esir olursa zelil olur." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7)

Zillet, rûhun cisme tutsak düşmesidir. İnsan bedeninin isteklerine, şehvet ve hırsına esir olduğunda, yüce âlemden gelen rûhu aşağı âlemin hükmü altında alçalır. Müzill burada keyfî bir cezâ değil; rûhun kendi yerini terk edip cisme boyun eğmesinin tabiî sonucudur.

Kibir, Müzill tecellîsini çağırır. Cilt 7, ismi somut bir misale bağlar:

"Hak Teâlâ hazretleri ona Müzill ismiyle tecellî buyurdu... Kureyş'in ekâbirinden Velîd ibnü'l-Mugîre 'Kur'ân... ancak beşer sözüdür' dedi; ve tekebbüründen îmân etmedi." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7)

Hakk'ın âyetini küçümseyip kibrinden inkâr eden kimse, kendi eliyle Müzill tecellîsini üzerine çeker. Zillet, çoğu kez büyüklenmenin karşılığıdır: "ben" diyen baş, en sonunda alçalır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Müzill

İbn Arabî, Müzill ismini "sol el" ve celâl mazharı olarak işler; mesele, zilletin de tek Zât'tan çıkan bir hak oluşudur. Terzibaba'nın Füsûs dersleri bunu açar.

Müzill, Hakk'ın "sol eli"dir. Kelime-i Âdemiyye, isimleri iki ele böler:

"Saptırma ve saptırıcı (Müzill), ve zarar verme ve zarar veren (Dârr), ve engelleme ve engelleyici (Mâni') gibi celâl sıfatlarına ve isimlerine Hakk'ın 'sol eli'... denir." (TB. Kelime-i Âdemiyye)

Müzill celâlî isimlerdendir; alçaltmak, Dârr ile Mâni' gibi, Hakk'ın "sol el"inin işidir. İnsan ise iki elle, hem celâl hem cemâl eliyle yaratıldığından, Müzill'in tecellîsini de taşır. Bu yüzden zillet, insanın hakikatine yabancı bir şey değildir; o da tek Zât'ın bir vechesidir.

Hayvan, Müzill isminin mazharıdır. Kelime-i Şîsiyye, mahlûkatı cemâl ve celâl mazharlarına ayırır: "Onların ba'zısı cemâlî ve ba'zısı celâlîdir. Meselâ hayvânât mazhar-ı Celâl'dir. Çünkü Müzill isminin mazharıdırlar." İnsan iki eli toplayan câmî' bir varlıkken, hayvan yalnız celâl yönünü, Müzill'i taşır. Demek Müzill, varlık âleminde bir mertebenin ismidir; aşağı olan, bu ismin tecellî yeridir.

Saptırmak, kuldaki bir eseri îcâd eder. Kelime-i Âdemiyye, ismin insandaki izini koyar: "Muizz ve Müzill, Mâni' ve Mu'tî... gibi kendisinin tesmiye olunduğu ne kadar isim varsa hepsi böyledir. Her bir sıfatı bizde bir sıfat-ı infiâliyyeyi ve her bir ismi bir eseri îcâd eder." Müzill ismi kulda edilgen bir hâl bırakır: alçalma, çaresizlik, kendi gücünün tükenişi. Bu eser bile Hak'tandır; kul o zilletle kendi hiçliğini tanır.

Terzibaba Külliyatında el-Müzill

Terzibaba, Müzill'i hem varlık mertebesi hem de bir terbiye aracı olarak işler.

Hayvanlar Müzill isminin mazharıdır. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi, varlıkları esmâya dağıtır:

"İnsan el-Câmi' isminin, cinler el-Latîf isminin, melekler el-Kavî isminin, hayvanlar el-Müzill isminin, bitkiler er-Rezzâk isminin, madenler de el-Azîz isminin mazharıdır... Yoksa ayrı ayrı her bir varlık esmâdan bir ismin hususi mazharıdır." (Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi, Cilt 2)

Her varlık sınıfı bir ismin altındadır; hayvan Müzill'in mazharıdır. İnsan ise bütün isimleri toplayan Câmî'nin mazharı olduğu için, içinde Müzill'i de taşır. İnsanın hayvanî yönü ne zaman ağır basarsa, o yön onu Müzill'in hükmüne yaklaştırır.

Azap mutlak kahır değil, bir ilaçtır. Mü'minûn Sûresi, Müzill'in celâlini bir şifâya bağlar:

"'Azâb', Cenâb-ı Hakk'ın Kahhâr, Müntakîm, Müzill, Kâbıd, Dârr gibi Celâlî isimlerinin tecellîsidir. Ancak... bu 'azâb' mutlak bir kahır değil, bir dâvettir, bir ilaçtır. Acı bir ilaçtır ama amacı şifâdır. Amaç kulun Rabbi'ne dönmesi için onu biraz sarsmaktır." (Mü'minûn Sûresi)

Müzill'in alçaltması bir helâk değil, bir uyandırmadır. Zillet, kulu sarsıp Rabbine döndürmek için verilen acı bir ilaçtır; amacı düşürmek değil, "ben" diyen başı eğdirip şifâya götürmektir. Celâlin sertliği altında bir cemâl gizlidir.

Hangi ismin tecellîsi altındasın? Hicr Sûresi, sâliki kendi hâlini sorgulamaya çağırır: "Bu bâblarda esmâ-i ilâhiyyemden Mu'izz (yücelten) ve Müzill (aşağı düşüren) ve Mu'tî ve Mâni' gibi hangi isimlerin tecellîsi tahtında bulunmaktadır." Sâlik her hâlinde sormalıdır: şu an beni yücelten Muizz mi, yoksa alçaltan Müzill mi tecellî ediyor? Bu soru, zilleti bir kader değil, üzerinde çalışılacak bir hâl yapar.

Değerlendirme

Üç kaynak Müzill'i bir bütün hâlinde verir. Mesnevî onu aşağı âlemin, cismin ismi yapar: ruh cisme esir olunca, yahut kul kibrinden Hakk'ı küçümseyince zelîl olur. Füsûs, Müzill'i celâlî "sol el" sayar ve hayvanı bu ismin mazharı gösterir; alçalma bile kulda Hak'tan bir eser bırakır. Terzibaba külliyatı ise Müzill'i hem varlık mertebesine (hayvan) bağlar, hem de onu bir terbiye aracı kılar: zillet mutlak bir kahır değil, kulu Rabbine döndürmek için verilen acı bir ilaçtır. Hepsinin ortak hükmü şudur: Müzill, zillete düşüren celâlî tecellîdir; fakat alçaltması keyfî bir öfke değil, "ben"i eğdirip kulu uyandıran gizli bir rahmettir. Bu ismi kahhar, celal-ve-cemal ve fena ile birlikte; zıddını ise el-Muizz ile okumak gerekir.