er-Reşîd

er-Reşîd — Bütün işleri isabetli ve doğru yolu gösteren

Mânâ. er-Reşîd, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup O'na nispet edildiğinde iki temel anlam taşır: 1) Bütün işleri ve tasarrufları, kimsenin yol göstermesine ihtiyaç duymadan, daima isabetli, hedefine ulaşan ve hikmetli olan. 2) Varlıklara doğru yolu gösteren, onları yaratılış amaçlarına uygun şekilde yönlendiren (irşad eden).

İslâm âlimleri, ismin bu iki yönüne dikkat çeker. İlk anlamıyla er-Reşîd, fiillerinin daima hakka ve amaca isabet ettiğini ifade eder. İkinci anlamıyla ise "mürşid" (irşad eden) mânasına gelir ve her bir varlığa kendi yapısı ve gayesi doğrultusunda yol gösterdiğini, gelişimini sağladığını belirtir.

Etimoloji. İsim, Arapça ر-ش-د (r-ş-d) kökünden gelen ve "doğru yolu bulup onda sebat etmek" anlamındaki rüşd (reşed, reşâd) mastarına dayanır. Sıfat formu olan reşîd ise sözlükte "doğru yolda bulunan, doğru ile yanlışı ayırt edebilecek olgunluğa erişen" demektir.

Kur'an-ı Kerîm'de er-Reşîd. "Reşîd" ismi Kur'an-ı Kerîm'de geçmekle birlikte, doğrudan Allah'a nispet edilen bir sıfat (ism-i hüsnâ) olarak yer almaz. Ancak Tirmizî'nin esmâ-i hüsnâ listesinde bulunur. Kur'an'da ismin kökünü oluşturan rüşd ve reşed kavramları Allah'a izafe edilmiştir:

• Rüşd kavramı bir âyette (Enbiyâ 21/51), reşed kavramı ise üç âyette (Kehf 18/10, 24; Cin 72/10) Allah'a nispet edilir.
• Ayrıca Kehf sûresinin 17. âyetinde geçen "...Allah kimi yoldan saptırırsa artık öylesini doğru yola yöneltecek birini (mürşid) bulamazsın" ifadesiyle "irşad eden" anlamı dolaylı olarak Allah'a atfedilmiştir.
• Hucurât sûresi 7-8. âyetlerde ise imanı sevip küfürden nefret eden kimselerin rüşd (doğru yol) üzere olduğu belirtilerek bu durum Allah'ın bir lütfu olarak sunulur.

Anlamca yakın isimler. er-Reşîd, birinci anlamı olan "bütün işleri isabetli ve hikmetli olan" yönüyle Hakîm ismine, ikinci anlamı olan "doğru yolu gösteren" yönüyle de Hâdî ismine yakındır.

İtikadî çerçeve ve kula yansıması. er-Reşîd ismi, Allah'ın tüm kâinatı bir nizam ve amaç doğrultusunda yönettiğini gösterir. Ancak irade sahibi olan insan bu ilâhî irşada uymakta veya ondan yüz çevirmekte serbest bırakılmıştır. Allah, insanın fıtratına iyilik ve kötülük potansiyelini yerleştirmiş (Şems 91/8), peygamberler ve vahiyle doğru yolu göstermiştir. Bu ismi idrak eden mü'min, aklın ve iradenin en doğru kullanımının (rüşd), Allah'ın gösterdiği yola teslim olmakla mümkün olduğunu anlar. Elindekilerin emanet olduğunu, asıl başarının O'nun irşadına uymakla kazanılacağını bilir. Bu bilinç, Hz. Peygamber'in şu duasında somutlaşır: "Allah'ım! Bana rüşdümü (doğruyu seçme ve yapma yeteneğimi) ilham et ve beni nefsimin şerrinden koru!"

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Reşîd" maddesi · Gazzâlî, el-Maḳṣadü’l-esnâ · Hattâbî, Şeʾnü’d-duʿâʾ.