Mesnevî-i Şerîf'te es-Selâm
Konuk'un şerhinde Selâm, gündelik bir selâmlaşmadan öte, noksanlardan ve ayıplardan emin olan bir ism-i ilâhî olarak işlenir; bu isim kâmil kuldan taşıp âleme selâmet saçar.
Selâm, noksanlardan emin olandır. Cilt 5, ismin asıl anlamını koyar ve onu esmâ-i ilâhiyyeden sayar:
"'Selâm' noksanlardan ve ayıplardan emin olan demektir; ve 'Selâm' esmâ-i ilâhiyyedendir. O kalb-i kâmil, ehl-i âlem üzerine cebr-i ilâhî cihetinden değil, ihtiyâr cihetinden, Hakk'ın Selâm ism-i şerîfinin ahkâm ve âsârını ızhâr için selâmetler saçar ve atâ eder." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5)
Demek Selâm önce Hakk'ın her noksandan berî oluşunu anlatır; sonra bu isim kâmil kalpte tecellî edince, o kalp âleme zorla değil isteyerek selâmet dağıtır. Kâmil insanın çevresine huzur vermesi, üzerinde Selâm isminin iz bırakmasındandır.
Hakk'ın selâmı tama'sızdır. Cilt 6, insanların selâmı ile Selâm isminden gelen selâmı ayırır:
"Ey birâder, ben hâss ve âmdan tama'sız bir selâm işitmemişim ve's-selâm! Ehl-i dünyânın havâssından ve avâmından selâm verenlerin hepsi, bir menfaat istihsâli fikriyle selâm veriyorlar. Selâm-ı Hakk'ın gayri." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6)
İnsanların verdiği selâmda çoğu zaman bir beklenti, bir menfaat fikri saklıdır. Hakk'ın selâmı ise karşılıksızdır; hiçbir tama' taşımaz. Selâm isminin gerçek mazharı, selâmı bir alışveriş gibi değil, karşılıksız bir atâ olarak verendir.
Rahîm olan Rab perdesiz selâm verir. Cilt 10, Yâsîn'in "Selâmün kavlen min Rabbin Rahîm" (36/58) âyetini şerh ederken selâmı kulun varış yerine bağlar: "Rahîm olan Rab tarafından sana, bu cennet içinde perdesiz ve vâsıtasız selâm gelsin." Sâlik tabiat cehenneminden kurtulup kalp cennetine girince, tecellî-i zâtî nûru onu kaplar ve Selâm sahibi olan Hak'tan kula aracısız bir selâm ulaşır. Bu, Selâm isminin son meyvesidir: kulun perdesiz huzura kavuşması.
Füsûsu'l-Hikem'de es-Selâm
İbn Arabî'nin derslerinde Selâm müstakil bir fasıl başlığı değildir; fakat Hakk'ın kuldaki tecellîsi olarak bir-iki yerde geçer.
Hak, kulun lisânıyla kendi nefsine selâm eder. Kelime-i Yahyâviyye, Îsâ'nın (a.s.) kendi üzerine selâm edişini iki mertebeden okur:
"Cenâb-ı Îsâ, kurb-i nevâfil mertebesine göre lisân-ı Hak'la kendi nefsi üzerine selâm eder. Veyâhud kurb-i ferâiz mertebesine göre, Îsâ'nın mazhariyetinde müteayyin olan Hak Teâlâ, lisân-ı Îsâ ile kendi nefsine selâm eder." (Kelime-i Yahyâviyye)
Demek selâm veren ile selâm verilen, derinde tek bir hakikattir. Kurbun bir yüzünde kul Hakk'ın diliyle konuşur; öbür yüzünde Hak, kulun diliyle kendi zâtına selâm eder. Selâm, kul ile Hak arasındaki perdenin kalktığı yerde söylenen sözdür.
Enbiyânın ayân-ı sâbitesine selâm rahmet-i rahîmiyye iledir. Fusûs Mukaddimesi, peygamberlerin asıllarını anarken Selâm'ı rahmetle birlikte koyar: "Enbiyânın ayân-ı sâbiteleri rahmet-i rahîmiyye ile merhûm olup, mazhar oldukları ism-i hâs iktizâsınca, vâhidiyet mertebesinde ilâhî ihsanlar kendilerine def'aten nâzil olur." Peygamberlerin değişmez asılları (ayân-ı sâbite) daha en başta rahmet ve selâmetle örtülmüştür; onlara gelen "aleyhimü's-selâm" hitabı, bu aslî selâmetin dildeki yankısıdır.
Terzibaba Külliyatında es-Selâm
Terzibaba'nın eserlerinde Selâm, en yüksek esmâ kaynaklarından biri olarak ele alınır; İslâm, teslim, müslüman kelimelerinin hep bu isme dayandığı söylenir.
Selâm, insanın en büyük esmâ kaynağıdır. Bakara Sûresi şerhi ismi varlığın köküne bağlar:
"İnsan varlığının en büyük esmâ-i ilâhiyye kaynağı 'Selâm' ismidir; onun için İslâm, onun için teslim, onun için müslüman oradan kaynaklanıyor. Günlük namazda tahiyyatların içinde selâm veriliyor; bunlar sayıldığında doksan dört selâm vardır, beş vakit namazın selâmetiyle birlikte doksan dokuz olur." (Bakara Sûresi Şerhi)
Demek İslâm da teslim de müslümanlık da aynı kökten — selâmetten — gelir; üçü de Selâm isminin insandaki izleridir. Namazın içine serpilmiş selâmlar, kulun gün boyunca bu isimle yoğrulması içindir.
Selâm, kendinde olmaktır. Bi'smi Has, Selâm dersi ismin kuldaki tecellîsini sade bir ölçüyle koyar:
"Selâm'ın bir başka ifâdesi de kendinde olmaktır; kendinde olan kişi de selâmette olur. Allah'ın isimlerinden olan Selâm, kulunda tecellî ettiğinde o kul birimsel benliğinden uzaklaşmış, Hak varlığı ile gerçek selâmetine ulaşmıştır. İşte o kul görünümündeki zuhûr, her varlığa selâmet ve huzur kaynağı olmuştur." (Bi'smi Has, Selâm)
Burada selâmet, kişinin dağınıklıktan toplanıp "kendinde" durmasıdır. Birimsel benlik silinip Hak varlığı öne çıkınca kul gerçek selâmete erer; ve o kul, çevresindeki her varlık için bir huzur kaynağına döner — tıpkı Mesnevî'nin "selâmet saçan kalb-i kâmil"i gibi.
Selâm, Dârü's-Selâm'a ulaşanların karşılığıdır. Vâkı'a Sûresi şerhi, selâmı bir hayat tarzına bağlar: "İlâhî isim ve sıfatları seyreden bu şühûd ehli, Dârü's-Selâm'a ve Allah'ın cemâl ve celâl huzuruna ulaşmışlardır. Her birine, Selâm ism-i şerîfinin sahibi olan Allah'tan selâm vardır. Bu selâm, dünyada iken kimseye zarar vermemiş, hasetten uzak durmuş, nefislerine karşı Hak ile yaşamış olmalarının karşılığıdır." Demek Selâm hem bir varış yeridir (Dârü's-Selâm), hem de oraya kimseye zarar vermeden, hasetsiz yaşayarak gelmenin ödülüdür.
Selâm, Cemâl ile gelir. Bendeki Terzi Babam (Cilt 2), selâmı cemâl-celâl ayrımına yerleştirir: "Bu 'El'i görürsen, Cemâl ile senin selâmın olur. Görmeyip arkanı dönersen 'Lâ' hükmüne girer ve Celâl ile selâmsız kalırsın." Selâm, Hakk'ı görüş yönüyle — cemâl ile — gelir; yüz çevirip celâle düşen, selâmdan nasipsiz kalır. Vâkı'a şerhindeki Dârü's-Selâm'a giren şühûd ehli, işte bu cemâl yüzünü görenlerdir.
Değerlendirme
Üç kaynak Selâm'ı "noksandan emin olan" ve "selâmet veren" ekseninde birleştirir. Mesnevî onu esmâ-i ilâhiyyeden sayar; Hakk'ın her ayıptan berî oluşunu, kâmil kalpten âleme isteyerek saçılan selâmeti ve tama'sız, karşılıksız selâmı anlatır. Füsûs, selâmı kul ile Hakk'ın perdesiz buluştuğu yerde — Hakk'ın kul diliyle kendi nefsine selâm edişinde — gösterir ve peygamberlerin aslî selâmetini rahmet-i rahîmiyye ile bağlar. Terzibaba külliyatı Selâm'ı insanın en büyük esmâ kaynağı sayar: İslâm, teslim ve müslümanlığın kökü; "kendinde olmak" yani birimsel benlikten kurtulup Hak varlığında selâmete ermek; ve Dârü's-Selâm'a, cemâl huzuruna varmanın karşılığı. Hepsinin ortak hükmü şudur: Selâm yalnız bir selâmlaşma değil, kulu noksanlardan kurtarıp huzura erdiren ve oradan her varlığa selâmet taşıran bir ism-i ilâhîdir. Bu ismi mumin (emniyet veren) ile birlikte; cemâl yönüyle rahim, huzura erişin son hâliyle ise kuddus ile okumak gerekir.