Mesnevî-i Şerîf'te et-Tevvâb

Mevlânâ, Tevvâb ismini kuru bir lügat tarifi olarak değil, sâlikin başına gelen bir kurtuluş hikâyesi olarak işler. Konuk'un şerhinde bu isim, hep bir tuzak ve o tuzaktan âzâd ediliş etrafında döner.

Tevvâb, lütfuyla âzâd eden isimdir. Şerhin merkezindeki tema, Tevvâb'ın "Latif" sıfatıyla birlikte anılmasıdır; tövbenin kabulü bir hesap değil, bir lütuftur. Cilt 6, sâlikin nefse esir düşüşünü ve oradan kurtarılışını anlatır:

"Ey sâlik, birçok def'alar terk-i ihtiyât ile huzûzât-ı dünyeviyye hırsı tuzağına düşmüşsün. Rûhunun boğazını kesmek için şeytan kasabının eline teslim etmişsin. Yine seni Latif olan o Tevvâb âzâd etti; tövbeyi kabul etti ve sizi mesrûr etti." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6)

Demek kul kendini şeytanın eline teslim etmiş, neredeyse boğazlanacakken Tevvâb araya girip onu salıvermiştir. Burada tövbe eden önce kul gibi görünse de, asıl "dönen" Hakk'tır: kulu cezalandırmaktan vazgeçip ona dönen O'dur.

Tevvâb "çokça dönen" demektir. Konuk ismin kalıbını da açıklar; Tevvâb, mübâlağa (anlamı pekiştirme) ile ism-i fâil (yapanı bildiren isim) olup "ziyâde rücû edici" yani çokça dönen mânâsınadır: "Tevvâb, esmâ-i ilâhiyedendir... Murâd, Hak Teâlâ hazretlerinin kullarının günâhlarından dolayı muâhezelerinden vazgeçmesidir." Yani isim bir kerelik bir affı değil, kul her düştüğünde tekrar tekrar dönen bir rahmeti anlatır. Kulun bozulan tövbesi bile O'nun dönüşünü tüketmez.

Tevvâb düğümü açar, ama yüzünü geri çevirme der. Cilt 6, kurtuluştan sonra bir uyarı koyar; affın ardından gelen edep, bir daha o tuzağa dönmemektir:

"Tekrar size Tevvâb o düğümü açtı, dedi: 'Uyanık ol, kaç, yüzünü bu tarafa çevirme!'" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6)

Tevvâb tutulduğun düğümü kereminden çözer; fakat bu kurtuluşun şükrü, "aslâ o nefis ve şeytan tuzağının dânesi olan huzûzât-ı nefsâniyye tarafına meyl ve rağbetin olmamaktır." Tövbenin kabulü, geçmişin silinmesiyle değil, geriye bakmamakla tamamlanır.

Füsûsu'l-Hikem'de et-Tevvâb

İbn Arabî, Tevvâb'ı Kelime-i Âdemiyye'de bir niyâz dili içinde anar; insanın kendi beşerî acziyle Hakk'ın affı arasındaki ilişkiyi bir duâya çevirir.

Tevvâb, beşeri kuşatan mağfiret kapısıdır. Âdem'in hakikatini anlatan fasıl, insanın Hakk'ı tam bilemeyişini bir özür ve sığınma diliyle koyar:

"Yaratılmışların sığınması senin mağfiretinledir. Seni vasfedenler sıfatından âciz kaldılar. Ey Tevvâb, bize hakikî tevbe ihsan et; çünkü biz beşeriz. Biz seni hakkıyla bilemedik." (Kelime-i Âdemiyye)

Burada tövbe sıradan bir günah pişmanlığından öteye geçer: kul, "seni hakkıyla bilemedik" diyerek mârifetteki kusurundan tövbe eder. İnsanın asıl eksiği bir fiil değil, Hakk'ı tam tanıyamayışıdır; Tevvâb bu eksiği örten isimdir. Üstelik hakikî tövbe bile kuldan değil, yine Hakk'tandır — onun için "bize hakikî tevbe ihsan et" diye istenir. Tövbe, kulun başardığı bir iş değil, Tevvâb'ın ihsan ettiği bir hâldir.

Terzibaba Külliyatında et-Tevvâb

Terzibaba'nın eserlerinde Tevvâb, hem bir esmâ tarifi, hem nefsin bir makamı, hem de diğer rahmet isimleriyle birlikte okunan bir terbiye ismi olarak görünür.

Tevvâb, nefs-i levvâme ile tövbe-i nasûhun ismidir. Külliyat, tövbeyi bir nefis mertebesine bağlar; kendini kınayan nefis (nefs-i levvâme), pişmanlığı ve nasûh tövbesini doğurur. Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri dersinde Tevvâb, gaffâr ve gafûrla aynı âilede sayılır: "raûf, sabûr, tevvâb ve vâsi' isimleriyle de mânâ yakınlığı içindedir." Yani Tevvâb tek başına değil, affeden ve sabreden isimlerle bir kuşak oluşturur; hepsi kulun dönüşüne kapı açar.

Tövbe dil, kalp ve bedenle olur. Bakara Dosyası, Tevvâb ismini sâlikin günlük ameline indirir ve tövbeyi sadece bir söz değil, bir kararlılık olarak tarif eder:

"Ya Tevvâb: 'Ey kullarının günahlarını bağışlayan ve tevbelerini kabul eden.' Kulların, hata işledikten sonra bir daha hataya düşmemek için karar vermeleri, azimli olmaları, bu yolda çalışmaları tevbedir. Dil ile, kalp ile, beden ile tevbe edilir." (Bakara Dosyası)

Demek tövbe yalnız ağızdan "tövbe ettim" demek değil; bir daha düşmeme azmiyle bütün varlığı işin içine katmaktır — tıpkı Mesnevî'nin "yüzünü bu tarafa çevirme" uyarısı gibi.

Tevvâb, Hamîd ile birlikte terbiye yönünü öne çıkarır. Câsiye Sûresi şerhi, ismin başka esmâ ile beraber kullanıldığında nasıl renk aldığını gösterir: Hakîm ismi "Hamîd ve Tevvâb isimleriyle birlikte geçtiğinde... rahmet, mağfiret ve terbiye boyutunu öne çıkarır." Tevvâb burada hikmetin celâl yönünü değil, rahmet ve terbiye yönünü temsil eder; affın da bir terbiye olduğunu hatırlatır.

Değerlendirme

Üç kaynak Tevvâb'ı bir bütün hâlinde açar. Mesnevî onu lütufla âzâd eden, kul her düştüğünde "çokça dönen", düğümü çözüp "yüzünü çevirme" diyen isim olarak işler. Füsûs, tövbeyi bir fiil pişmanlığından mârifet tövbesine yükseltir: kul "seni hakkıyla bilemedik" diye niyâz eder, hakikî tövbeyi bile Tevvâb'dan ister. Terzibaba külliyatı ise ismi nefs-i levvâmeye, dil-kalp-beden tövbesine ve rahmet-terbiye âilesine bağlar. Hepsinin ortak hükmü şudur: Tevvâb, kulun dönüşünden önce dönen, affı bir hesap değil bir ihsan olarak veren ve her düşüşte kapıyı yeniden açan isimdir. Bu ismi gaffar, gafur ve rauf ile birlikte; rahmet ve terbiye yönünü ise rahim ile okumak gerekir.