Hz. İshâk (a.s.)

Hz. İshâk (a.s.), Hakk'ın dostu Hz. İbrâhîm'in müjdelenen oğlu ve peygamberlik silsilesinin önemli bir halkasıdır. İbn Arabî geleneğinde, Kelime-i İshâkiyye'de mündemiç Hikmet-i Hakkiyye ile anılır ki bu, hakikat ilminin derinliklerine işaret eder. Terzibaba Hazretleri'nin öğretisinde, kendisinin ve soyunun tenzih ve teşbih dengesini temsil etmesiyle müstesna bir yere sahiptir. Dijital kütüphanemizde, onun hakikat ilmindeki izlerini süren pek çok kıymetli kaynak bulunmaktadır.

Kur'ân-ı Kerîm'deki Yeri

Hz. İshâk (a.s.)'ın ismi Kur'ân-ı Kerîm'de birçok sûrede zikredilir. Özellikle Bakara Sûresi ve Zâriyât Sûresi gibi sûrelerde, yaşlılıklarında Hz. İbrâhîm'e müjdelenen bir evlat olarak karşımıza çıkar. Onun doğumu, ilâhî bir lütuf ve kudretin tecellisidir. Kur'ân'da kurban kıssası bağlamında zikredilen "gulâm"ın İshâk (a.s.) olduğu yönünde bazı görüşler bulunmakla birlikte, İslâmî kaynakların çoğunda bu çocuğun Hz. İsmâil (a.s.) olduğu belirtilir. Batılı kaynaklarda ise kurban edilecek çocuğun İshâk (a.s.) olduğu yazılıdır. Terzibaba geleneğinde ise bu husus, zebhin İshâk (a.s.) mı yoksa İsmâil (a.s.) mı olduğundan ziyade, yaşanan imtihanın ve teslimiyetin hakikatine odaklanmayı gerektirir.

Kur'ân-ı Kerîm'de isim belirtilmeksizin ifade edilen bu kıssanın tasavvufî iç okuması, zâhirî bir tartışmanın ötesinde, ilâhî takdire tam bir teslimiyetin ve nefsin kurban edilmesinin sembolüdür.

Füsûsu'l-Hikem'deki Fassı ve Hikmeti

Muhyiddin İbnü'l-Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde Hz. İshâk (a.s.)'a "Kelime-i İshâkiyye'de mündemiç Hikmet-i Hakkiyye'nin Beyânında Olan Fass"ı tahsis etmiştir. Bu fass, hikmet-i hakkiyye yani hakikat ilminin kendisiyle ilişkilidir. İbn Arabî, ma'nâ-yı ilmî-i küllî olan ümmü'l-kitâbdan, âlemin kalbi mesâbesinde olan levh-i mahfûz âlemine nâzil olan hakikat bilgisini Hz. İshâk (a.s.)'ın şahsiyetinde açıklar. Bu, ilâhî hakikatlerin, evrensel bilgi kaynağından kalpler âlemine nasıl indiğini ve orada nasıl tecelli ettiğini gösteren derin bir işarettir.

Terzibaba Geleneğinde Hz. İshâk (a.s.)

Terzibaba Hazretleri'nin öğretisinde Hz. İshâk (a.s.), özellikle TB. Kelime-i İshâkiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç adlı eserde detaylıca ele alınır. Terzibaba, İbn Arabî'nin bu fassını şerh ederken, Hz. İshâk (a.s.)'ın soyundan gelen peygamberlerin, tenzih ve teşbih dengesini temsil ettiğini vurgular. Bu husus, Terzibaba için son derece mühimdir.

Terzibaba, Hz. İbrâhîm (a.s.)'ın diğer oğlu Hz. İsmâil (a.s.)'ın soyundan gelen peygamberlerin ise daha ziyade teşbih cihetini temsil ettiğine işaret eder. Bu iki soy arasındaki fark, Hakk'ı hem aşkın (tenzih) hem de yaratılışta mevcut (teşbih) görme arasındaki hassas dengeyi anlamak için bir anahtardır.

Terzibaba, kurban kıssası bağlamında, kurban edilecek çocuğun İshâk (a.s.) mı yoksa İsmâil (a.s.) mı olduğu tartışmasının zâhirî bir mesele olduğunu belirtir:

"Gerçi burada İshak (a.s.) ile İsmail (a.s.) arasında bir ihtilaf var ama o bizim için mühim değildir, zebhin İshak mı İsmail mi olduğu mühim değildir. Burada çocuğun olması mühimdir." (TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet — Terzibaba - Necdet Ardıç)

Bu ifade, olayın özünün, yani ilâhî emre koşulsuz teslimiyetin ve nefsin kurban edilmesinin asıl hikmet olduğunu gösterir. Salik için önemli olan, bu kıssadan alınacak ibrettir; ilâhî iradeye karşı tam bir teslimiyet hâli.

Hz. İshâk (a.s.)'ın annesi Sâre'nin ilerleyen yaşta hamile kalması ve buna şaşırması, ef'âl-i ilâhiyyenin tüm veçhini kapladığını gösteren bir işarettir. Bu durum, salikin ilerleyen yaşlarda da ilâhî lütuflara mazhar olabileceğine, Hakk'ın dilediği zaman dilediğini tecelli ettirebileceğine delildir.

Terzibaba'nın bu yaklaşımları, Hz. İshâk (a.s.)'ı sadece tarihî bir peygamber olarak değil, aynı zamanda tasavvuf yolundaki sâlikler için tenzih ve teşbih dengesinin, ilâhî iradeye teslimiyetin ve hikmet-i hakkiyyenin tecellîsinin bir modeli olarak sunar. O, Hakk'ın ilmî hakikatlerinin tecellî ettiği bir kelimedir.

Kavramlar Ağında Hz. İshâk (a.s.)

Hz. İshâk (a.s.)'ın tasavvufî öğretideki yeri, özellikle hikmet kavramıyla derin bir ilişki içindedir. O, hikmet-i hakkiyyenin tecellî ettiği bir peygamberdir. Bu hikmet, varlığın ve Hakk'ın hakikatini kuşatan derin bilgiyi ifade eder. Ayrıca, Hz. İshâk (a.s.)'ın soyu üzerinden vurgulanan tenzih ve teşbih dengesi, tasavvufun temel direklerinden biridir. Tenzih, Hakk'ı yaratılışın ötesinde, münezzeh ve aşkın görmeyi; teşbih ise Hakk'ın tüm varoluşta tecelli ettiğini idrak etmeyi ifade eder. Bu iki kanadı bir arada tutmak, Muhammedî mîzanın gereğidir. Kurban kıssasındaki imtihan ise teslimiyet ve nefsin kurban edilmesi kavramlarını canlı bir şekilde önümüze serer.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Sen Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi'nde Hz. İshâk (a.s.) hakkında derinlemesine bilgi bulabileceğiniz başlıca kaynaklar şunlardır:

• TB. Kelime-i İshâkiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İshâk (a.s.)'a tahsis edilen hikmet-i hakkiyyenin Terzibaba tarafından şerh edildiği temel eserdir.
• Kelime-i İshâkiyye — Muhyiddin İbnü'l-Arabi: İbn Arabî'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserindeki ilgili fassın orijinal metnini sunar.
• Sohbet Arası Sohbetler CD 10 (2002) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Terzibaba'nın sohbetlerinde İshâk fassına yaptığı atıfları içerir.
• TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet — Terzibaba - Necdet Ardıç: Kurban kıssası bağlamında İshâk (a.s.) ve İsmâil (a.s.) arasındaki farkın tasavvufî yorumunu sunar.
• Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İshâk (a.s.)'ın soyundan gelen peygamberlerin tenzih ve teşbih yolunu temsil ettiğine dair önemli bir bölüm içerir.
• Zâriyât Sûresi — Murat Derûni: Hz. İshâk (a.s.)'ın doğumu müjdesinin tasavvufî yorumunu barındırır.

Değerlendirme

Hz. İshâk (a.s.), Terzibaba Hazretleri'nin öğretisinde, yalnızca bir peygamber silsilesinin atası olmanın ötesinde, hikmet-i hakkiyyenin ve tenzih-teşbih dengesinin canlı bir temsilcisidir. Onun kıssası ve soyundan gelenlerin yolu, sâlike Hakk'ı hem aşkın hem de içkin olarak idrak etmenin önemini, ilâhî takdire tam teslimiyetin derinliğini fısıldar. Bu yönleriyle Hz. İshâk (a.s.), irfan yolunda ilerleyen her müridin kendi içindeki hakikat arayışına ışık tutan bir rehberdir.