Esmâ 71
الْمُقْتَدِر
Muktedir
MÜKTEDİR'dir zuhura çıkarmaya,İcadını sahraya yaymaya,Bir uçtan bir uca kayıp akmaya,Bütün bunlara bakmaya MÜKTEDİR'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Her Şeye Fiilen Güç Yetiren
Mânâ. el-Muktedir, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "bir işi gerçekleştirmeye fiilen güç yetiren" ve "kudreti eylemleriyle apaçık sabit olan" demektir. Bu isim, Allah'ın kudret sıfatının sadece potansiyel bir güç olmadığını, aynı zamanda fiiliyata dökülen, evreni ve içindekileri dilediği gibi şekillendiren etkin bir kudret olduğunu vurgular. Halîmî gibi âlimler, ismin bu eylem odaklı yönüne dikkat çekerek onu hem zâtî hem de fiilî sıfatlar grubunda değerlendirir.
Etimoloji. İsim, Arapça "gücü yetmek, ölçü ile yapmak, planlamak" anlamlarına gelen kadr (kudret) kökünün "iftiâl" kalıbından türemiştir. Bu yapı, kök anlama bir fiil ve etkinlik mânası katar.
Kādir, Kadîr ve Muktedir Nüansı. Kudret kökünden türeyen Kādir, Kadîr ve Muktedir isimleri arasında anlam derinliği açısından bir sıralama olduğu kabul edilir. Arap dilinde bir kelimedeki harf sayısı arttıkça mânasının da güçlenmesi kaidesince, bu üç isimden en kapsamlısı el-Muktedir'dir.
- Kādir ve Kadîr, Allah'ın kudret sahibi olduğunu ifade ederken, el-Muktedir bu kudretin fiilen gerçekleştiğini ve eyleme döküldüğünü belirtir. Halîmî'ye göre ilk ikisi zâtî bir sıfatı tanımlarken, Muktedir bu sıfatın fiilî bir tecellisini, yani kudretin kullanılışını gösterir.
- Hattâbî, Kādir ve Kadîr isimlerinde kudretin kullanılacağı alanlarda bir tür sınırlama ihtimali olabilecekken, Muktedir isminde böyle bir durumun söz konusu olmadığını belirtir.
- Ebû Bekir İbnü'l-Arabî ise bu sıralamanın bir zenginlikten ziyade "ihtisas" (özgülenme) ifade ettiğini savunur. Ona göre el-Muktedir, kudretin sadece ve sadece Allah'a özgü bir sıfat olduğunu, insanın sahip olduğu gücün ise kendinden menkul olmayıp Allah tarafından verilmiş geçici bir emanet olduğunu kanıtlar.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Muktedir. el-Muktedir ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a izâfe edilerek dört âyette geçmektedir. İsim ayrıca, Ebû Hüreyre'den rivayet edilen ve Tirmizî'nin "Da'avât" bölümünde yer alan 99 ismin sıralandığı esmâ-i hüsnâ listesinde de bulunmaktadır.
Anlamca yakın isimler. Kādir, Kavî, Cebbâr, Azîz, Kahhâr.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Muktedir, Allah'ın zâtî-sübûtî sıfatlarından olan kudretin en kâmil ifadesidir. Bu isim, O'nun her şeye gücünün yettiğini ve bu gücü dilediği gibi kullandığını gösterir. Ancak bu mutlak kudret, keyfilik veya zorbalık anlamına gelmez. Nitekim Abdülkerîm el-Kuşeyrî, Allah'ın her şeye güç yetirdiğini fakat çoğu zaman icraata geçmeyip bağışladığını, her şeyi bildiğini ancak acele ve öfkeyle muamele etmediğini belirterek ilâhî kudretin rahmet ve hikmetle iç içe olduğuna işaret eder. Bu ismi idrak eden bir mü'min, kendi gücünün ve imkânlarının sınırlı ve Allah tarafından verilmiş birer emanet olduğunu anlar. Hayatın zorlukları karşısında kendi acziyetini kabul ederken, her şeye gücü yeten bir Rabbe dayanmanın getirdiği güven ve teslimiyeti yaşar. Bu bilinç, kişiyi kibirden arındırır, tevazuya ve yalnızca Allah'a sığınmaya yöneltir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Muktedir" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 234 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
Kitapta bu isme ayrılan bölüm kısadır (başlık, kısa anlam ve dörtlük); tamamı kitapta okunabilir.
Cilt 1 kitabının tamamını okuFüsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Muktedir
Mesnevî şerhlerinde el-Muktedir ismi, Kamer Sûresi’nde geçen “Melîk-i Muktedir” ifadesiyle birlikte ele alınır. Bu ifadenin geçtiği âyet, Hakk’ın katındaki “sıdk makamı”nı, yani doğruluk ve sadakat sahiplerinin O’na en yakın olduğu mertebeyi tarif eder.
"Mak'ad-i sıdk", sıdkın oturacağı ve karar edeceği yer demektir. Bundan murâd huzûr-ı ilâhîdir. Nitekim âyet-i kerîmede sûre-i Kamer'de فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (Kamer, 54/55) ya'ni "Şah-ı muktedir olan Hakk'ın indinde sıdkın oturacağı yerdedirler" buyrulur.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Bir şerhte bu yakınlığa lâyık olanların peygamberler ve onların vârisleri olan velîler olduğu belirtilir. Onların, her şeye gücü yeten mutlak hükümdar olan Hakk’a mahrem olmaları, cansız putlara tapanların durumuyla karşılaştırılarak anlatılır.
Mesnevî şerhinin 2. cildinde kâmillerin bu sıdk makamındaki mevkii şöyle beyan edilir:
Kâmillerin makāmı mekânî değildir; onların makāmı, âlem-i sûretin ve hattâ sâha-i esîriyye olan, âlem-i halânın fevkındedir. Onlar sûre-i Kamer'de vaki' [...] âyet-i kerîmesinde beyân buyrulduğu üzere muktedir, mutasarrıf olan Hakk'ın indinde, makām-ı sıdkda sâkindirler.
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Terzibaba Külliyatında el-Muktedir
Hûd Sûresi tefsirinde el-Muktedir ismi, el-Kadir isminin bir neticesi ve “iktidarın sahibi” olarak açıklanır. Her şeye gücü yeten el-Kadir’in tecellisi karşısında her şey boyun eğerken, el-Muktedir ismi karşısında insana düşen nasibin teslimiyet olduğu ifade edilir.
El-Kadir isminin karşısında her şey boyun eğmiştir. El-Muktedir ismi el-Kadir isminin neticesi olup, iktidarın sahibi anlamına gelir. Her şeye güç yetirendir. İnsanın nasibi ise teslimiyettir.
— Hûd Sûresi
Benzer şekilde, bir yerden bir yere gitmek anlamındaki “tayy-i mekân” da Hakk’ın “Kâdir ve Muktedir” isimleriyle bir şeyi dilediği yerde yeniden zuhur ettirmesi olarak yorumlanır.
Kamer Sûresi tefsirinde ise yine Kur’an’daki “Melîk-i Muktedir” ifadesine dikkat çekilir. Bu ifadenin işaret ettiği “sıdk makamı”nın, insân-ı kâmilin makamı olduğu belirtilir. Öyle ki, o makamdaki bir kâmili tavaf eden kişi, aslında onun beşerî suretini değil, onda gizlenmiş olan Melîk-i Muktedir’i tavaf etmiş olur.
Ve onlann makamı, “Melîk-i Muktedir” olan Hakk’ın indinde “mak’ad-ı sıdk” olduğundan, onları tavâf eden, onların sûret-i beşeriyyesini değil, onlarda muhtefî olan Melık-i Muktedir’i tavâf etmiş olurlar. Binâenaleyh bu sözü ancak “mak’ad-ı sıdk’’ta olan kâmiller söyleyebilirler. Zîrâ bu söz onlann hâl ve zevklerinin iktizâsıdır.
— Kamer Sûresi
Değerlendirme
Hem Mesnevî şerhlerinde hem de Terzibaba’nın eserlerinde el-Muktedir ismi, genellikle Kamer Sûresi’nde geçen “Melîk-i Muktedir” (güçlü ve iktidar sahibi hükümdar) tamlaması üzerinden ele alınır. Bu ifade, Hakk’a yakınlığın en ileri derecesi olan ve “sıdk makamı” olarak anılan bir mertebeye işaret eder. Külliyattaki izahlar, Muktedir isminin Kadîr isminin neticesi ve iktidar sahibi anlamında olduğunu, kul için ise teslimiyetin kaldığını gösterir. Bu ismi iktidar ve kudret yönüyle kadir ve melik ile birlikte okumak gerekir.