Mukaddim

Mesnevî-i Şerîf'te el-Mukaddim

Cilt 1’deki şerhte, Mesnevî’nin mânâlarının ilâhî ilhamla geldiğini desteklemek için eserin “mukaddime”sinde, yani giriş bölümünde yapılan bir açıklamaya atıf yapılır.

Bunun için, mukaddimede îzah olunduğu üzere Hind şârihlerinden Abdurrahmân Leknevî hazretleri, "Mesnevî-i Şerîf'in ma'nâları Kur'ân'dır ve fakat lafzı namazda mefrûzu'l-kırâa değildir" buyurmuşlardır. Konya Âsâr-ı Atîka Müzesi'nde mahfûz 677 târihli nüsha nihayetinde Sultan Veled hazretlerinin, mukaddimede beyân olunan ifadelerine göre, nüsha-i asliyye lafızlarının Hz. Pîr tarafından takrîr, tashîh, tezhîb ve tenkîh buyrulması, bu ictihâdın delîlidir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Cilt 3’teki bir şerhte ise “tertîb-i mukaddimât” yani öncülleri sıralama usulü, filozofların kullandığı bir düşünce yöntemi olarak geçer. Bu yöntemin geçmiş ve gelecek zaman kaydına bağlı olduğu, Hakk’ın zamandan münezzeh olan tecellîsini anlamak için yeterli olmadığı belirtilir.

Cilt 7’deki bir açıklamada ise “mukaddime” kelimesi, bir fikri kabul etmek için gereken temel ön bilgi veya ilke anlamında kullanılır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Mukaddim

Füsûsu’l-Hikem şerhlerinde “mukaddime” kavramı, bir konuyu açıklamadan önce sunulması gereken ön bilgi veya bir mantık yürütmenin temelini oluşturan öncül anlamlarıyla ele alınır. Kelime-i İsmâîliyye şerhinde, ruh konusuna girmeden önce bir “mukaddime takdim etme”, yani bir ön açıklama yapma lüzumundan bahsedilir.

Ruh her ne kadar fass-ı ademide tafsil edilmişse de burada dahi bir mukaddime iradına lüzum görüldü. Yani bir mukaddime takdim etme açıklama lüzum görüldü.

— TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye

Kelime-i Muhammediyye şerhinde ise “mukaddime”, mantıksal bir çıkarımın parçası olan önermeler için kullanılır. Bir kıyaslama yaparken iki “mukaddime”nin, yani iki önermenin düzenlenmesi gerektiği bir örnekle açıklanır:

Çünkü bir kıyâs-ı mantıkî tertîb edip "Âlem mütegayyirdir; Her mütegayyir hadistir; Öyleyse âlem hadistir" desek, bunda biri "Âlem mütegayyirdir" ve diğeri "Her mütegayyir hadistir" tarzında iki mukaddime tertîb etmiş oluruz.

— TB. Kelime-i Muhammediyye

Yine aynı şerhte, belirli bir “mukaddime” yani ön bilgi anlaşıldıktan sonra, sayıların ilkinin “üç” olduğunun ve diğer bütün fertlerin bu ilk mertebenin açılımları olduğunun anlaşılacağı ifade edilir.

Terzibaba Külliyatında el-Mukaddim

Ahzâb Sûresi tefsirinde, kişinin kendi hakikatini irfan yoluyla bilip sevmesinin, Rabb’ini bilmesine bir “mukaddime” yani ön bilgi ve hazırlık olduğu belirtilir.

İşte insanın kendi nefsine muhabbeti rabbının marifetine mukaddime olduğu için yani ön bir bilgi ön bilinç olduğu için kendi nefsine muhabbeti kendi nefsine muhabbeti derken nefsani hazlarına olan muhabbeti değil, irfani yönde kendi hakikatini idrak ettiğinde kendine olan muhabbeti rabbının marifetine mukaddime olduğu ön bilgi olduğu için (s.a.v.) Efendimiz “men arefe nefsehu fakat arefe rabbehu” buyurdu.

— Ahzâb Sûresi

Sohbetlerinde ise bir delil ortaya koymanın mantığını açıklarken, bir sonuca ulaşmak için iki “mukaddime”nin, yani iki ön bilginin bir araya getirildiğini anlatır. Bu iki mukaddimede toplam dört ayrı fert bulunur, ancak biri iki önermeyi birbirine bağlamak için tekrarlandığından, tekrar eden fert çıkarılınca geriye üç fert kalır. Bu, delil göstermenin kendine mahsus nizamıdır.

Değerlendirme

Görüldüğü gibi “mukaddime” kelimesi, incelenen kaynaklarda doğrudan ilâhî bir isim olarak değil, bir düşünce ve idrak sürecinin temel unsuru olarak karşımıza çıkar. Bir sonuca ulaşmak için akıl yürütmede kullanılan mantıksal öncüllere “mukaddime” denir. Bu, özellikle bir delil kurma ve kıyas yapma bağlamında sıkça kullanılır.

Bununla birlikte “mukaddime”, daha geniş bir anlamda, bir konunun veya hakikatin anlaşılması için bilinmesi gereken ön bilgi, temel ilke veya hazırlık aşaması olarak da kullanılır. Örneğin kişinin kendini bilmesi, Rabb’ini bilmenin bir “mukaddime”si sayılır. Bu yönüyle mukaddime, bir sonraki aşamaya geçişi sağlayan ve öne alınan bir adımdır.