Esmâ 73
الْمُؤَخِّر
Muahhir
MUAHHİR Dilerse eder tehir,Bazılarını sonradan verir,Sırasıyla alacaklar gelir,Tehir eden MUAHHİR'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Dilediğini Geriye Bırakan, Erteleyen
Mânâ. el-Muahhir, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "dilediğini geriye bırakan, erteleyen, sonraya alan" demektir. Genellikle el-Mukaddim ("öne alan, öne geçiren") ismiyle birlikte zikredilir. Bu iki isim, Allah'ın varlıklar ve olaylar üzerindeki mutlak tasarrufunu, her şeyi hikmetle bir sıralamaya ve düzene koyduğunu ifade eder. Allah, dilediği kullarını veya işleri öne alırken (takdîm), dilediklerini de geriye bırakır (te'hîr). Bu erteleme; yaratılışta, rızıkta, mertebede, zamanda veya ceza ve mükâfatın vaktinde olabilir.
Etimoloji. İsim, Arapça أ-خ-ر (e-h-r) kökünden gelen ve "bir şeyi geciktirmek, ertelemek" anlamına gelen "te'hîr" mastarından türemiş bir sıfattır. Kelime, "son, sonraki" anlamındaki "âhir" ile aynı kökü paylaşır.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Muahhir. el-Muahhir ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a doğrudan bir isim olarak nispet edilmez. Ancak ismin türediği fiil ve kavramlar, Allah'ın eylemlerini ifade etmek üzere kullanılır. Kur'an, Allah'ın eceli gelen hiçbir nefsin ölümünü ertelemeyeceğini (te'hîr etmeyeceğini) belirtirken (Münâfikūn 63/11), aynı zamanda kâfirlerin azabını belli bir süreye kadar ertelediğini de bildirir (İbrâhîm 14/10; Nahl 16/61). Kaynaklarda, bazı fiillerin dolaylı olarak Allah'a izâfe edildiği belirtilir; örneğin kulun "arkada kalıp kötülük işlemesi" fiilinin dahi nihayetinde Allah'ın dilemesine bağlı olduğu ifade edilerek te'hîr kavramının ilâhî iradeyle ilişkisi kurulur. Bu isim, Tirmizî'nin esmâ-i hüsnâ listesi gibi hadis rivayetlerinde el-Mukaddim ismiyle birlikte yer almaktadır.
Anlamca yakın isimler. el-Mukaddim (zıt anlamlısı ve tamamlayıcısı), el-Hâfıd, er-Râfi'.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Mukaddim ve el-Muahhir isimlerini birlikte tefekkür etmek, kâinattaki ilâhî dengeyi ve hikmeti anlamayı sağlar. Allah'ın bir şeyi öne alması veya ertelemesi, adalet ve hikmetinin bir gereğidir; asla keyfî veya tesadüfî değildir. Bu ismi idrak eden mü'min, hayatındaki gecikmelerin veya geride kalmışlık hissinin ilâhî bir takdirle olduğunu bilir ve sabreder. Başkalarının dünyevî olarak kendisinden önde olmasına haset etmez, kendi durumundan dolayı da ümitsizliğe kapılmaz. Asıl önceliğin ve değerin Allah'a yakınlıkta olduğunu anlar. Dua ve salih amellerle Allah'tan hayırlı olanı öne almasını (takdîm), şerli olanı ise ertelemesini (te'hîr) niyaz eder. Bu isim, kula acelecilikten kaçınmayı ve Allah'ın takdirine teslim olmayı öğretir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — Arama Sonuçları ("Mukaddim" maddesi)
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 236 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-MUAHHAR
Bütün varlıkların sonunda olan demektir.
Bütün varlıkları yaratma ve öldürme kudretine sahip olan demektir.
Öyle bir mukaddemdir ki kendisinden evveli yok, öyle bir muahhardır ki kendisinden sonrası yok. Bizim aciz beşeriyetimize teşbih edersek; bir sinemanın veya bir tiyatronun sahibi icat ettiği sahnelerden ve topladığı artistlerden evvel kendisi vardı, tiyatro bi'nası yola gidince tabiî artistler dağılacak, sahne ve perde yıkılacak. Ufak mal sahibi bedelini alıncaya kadar oranın sahibidir. Orayı en son o terk edecektir. Vücudumuzda da öyle… İhtiyarlıkla harab oluruz, bütün kuvvetlerimize zaafiyet düşer. İşe yaramaz hale gelince en son olarak da ruh vücudu terk eder. Mukaddem ve Muahhar isimlerinin ve sıfâtlarının yegane sahibi benim diyen hazreti Allah her misalin çerçevesini kat kat asar.
MUAHHİR' Dilerse eder tehir,
Bazılarını sonradan verir,
Sırasıyla alacaklar gelir,
Tehir eden MUAHHİR'dir ancak.
Bazılarını sonradan verir,
Sırasıyla alacaklar gelir,
Tehir eden MUAHHİR'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Muahhir
Asıl işleniş, Mukaddim ile çift okunduğu Terzibaba bölümündedir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Muahhir
Bu esmâ Füsûs derslerinde müstakil işlenmez.
Terzibaba Külliyatında el-Muahhir
Terzibaba, Muahhir'i her zaman eşi Mukaddim ile birlikte anar; ikisi bir çiftin iki ucudur. Necdet Divanı'nda isim, bir dörtlükle doğrudan tarif edilir.
Muahhir, dilediğini sonraya bırakandır. Necdet Divanı'ndaki manzûme ismin işleyişini sade bir dille koyar:
"MUAHHİR' Dilerse eder tehir, / Bazılarını sonradan verir, / Sırasıyla alacaklar gelir, / Tehir eden MUAHHİR'dir ancak." (Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1))
Demek bir şeyin geç gelmesi, unutulması değildir. Sıra vardır; her hak sahibi alacağını sırasıyla alır. Geciken nimet, geri bırakılmış nimettir — gelmeyecek değil, vakti sonraya konmuş. Bu, kulun sabrını besleyen bir okuyuştur: gecikme, mahrumiyet değil tehirdir. Aynı dörtlük, Muahhir'i hemen Evvel ve Âhir isimlerinin yanına yerleştirir: "EVVEL'dir herşeyin evveli... AHIR'dır çünkü her şeyin sonu." Öne almak da, sonraya bırakmak da O'nun elindedir.
Muahhir, Mukaddim ile bir çifttir. İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), kemâl isimlerini sıralarken bu ikisini bitişik anar: "El-Mukaddim'ül-Muahhir." Öne alanla geriye bırakan ayrı iki güç değil, aynı tertibin iki yüzüdür. Birini öne çeken el, ötekini sona koyandır; sıralamanın tümü tek bir iradeye bağlıdır.
Değerlendirme
Muahhir, dilediğini sonraya bırakan; her şey gidince yalnız kendisi kalan isimdir. Mesnevî sözlüğü onu kısa tanımıyla verir, Terzibaba ise Necdet Divanı'nın dörtlüğüyle açar: gecikme mahrumiyet değil, sıraya konmuş tehirdir. Üç yerde de isim eşi Mukaddim'den ayrı düşünülmez — öne almakla geriye bırakmak tek iradenin iki yüzüdür. Bu ismi mukaddim ile çift, evvel ve ahir ile komşu okumak gerekir.